موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

ب. صنعت و تجارت: جامعه از طبقات مختلفی تشكیل شده است كه عبارتند از: نظامیان، كشاورزان، قضات، كاتبان خاص و عام (هیئت وزرا و معاونان) كارمندان، بازرگانان، صاحبان صنعت و محرومان و ناتوانان. بی شك سرنوشت این طبقات در عینیت جامعه و حیات اجتماعی به یكدیگر وابسته است. منشأ این وابستگی در عبارات زیر به طور فشرده بیان شده است: و كار این جمله (سپاهیان، كشاورزان، قضات، عاملان و نویسندگان) استوار نشود جز با بازرگانان و صنعتگران كه فراهم می شوند و با سودی كه به دست می آرند، بازارها را برپا می دارند، و كار مردم را كفایت می كنند، در آنچه كه دیگران مانند آن نتوانند.(۳۷) اثر وجودی صنعتگران این است كه كفایت می كنند كار مردم را زیرا با كمك گرفتن از فكر و بازوی خود، مصنوعاتی از كالاهای سرمایه ای و مصرفی می سازند كه دیگران توان ساخت آن را ندارند و فلسفه وجودی بازرگانان این است كه این مصنوعات را به بازارهای مصرف می رسانند و درنتیجه چرخه تولید را به گردش در می آورند. اگر مصنوعات صاحبان صنعت از رهگذر تجارت به بازارهای مصرف روانه نگردد، ادامه تولید و رونق صنایع دچار مشكل می شود و در نتیجه طبقاتی مانند كشاورزان، نظامیان، قضات و كارمندان به این نوع كالاهای ابزاری و مصرفی دست پیدا نمی كنند. بر همین اساس فرمود قوام و استواری دیگر طبقات به دو طبقه بازرگان و صنعتگر است. به دیگر سخن، در هر دوره از تاریخ حیات اجتماعی انسان، طبقه كشاورز نیازمند به صنایع و ابزارآلات كشت؛ نظامیان و سپاهیان نیازمند ساز و برگ نظامی، قضات و دیگر كارگزاران دولت وابسته به درآمد مالیات (خراج)اند كه اگر صاحبان صنعت نیازهای آنان را فراهم و تولید نكنند و بازرگانان آنها را به بازارهای مصرف نرسانند، بی شك روابط اجتماعی دچار اختلال می گردد. همچنان كه صاحبان صنعت و كشاورزان، برای برخورداری از امنیت، وفاق، نظم اجتماعی، زمینه سازی قراردادها، و اجرای آنها به نظامیان، قضات و كارگزاران دولتی نیازمندند.

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

منطقی ترین فضای عمومی جامعه این است كه ملت نیازمندی های خود را به آسانی تمام به مسئولان گوشزد كنند، و دست اندركاران و كارگزاران هم بدون ابهام داده های آماری و اطلاع رسانی را از متن جامعه دریافت نمایند، و در نتیجه زمینه سازی مشاركت و فراخوانی مردم برای رفع نیازها، توفیق می یابد. نص و دستورالعمل زیر را می توان نمونه ای روشن از این روابط شفاف و بی پیرایه دانست: گروهی از حوزه مأموریت تو نزد من آمدند و چنین اظهار كردند كه اگر نهر متروك و غیرقابل استفاده آنها لایروبی و حفاری شود، بلاد آنها آباد، بر ادای خراج توانمند و درآمد مسلمین از این جهت افزوده می شود و از من درخواست كردند برای تو نامه ای بنگارم، كه در انجام چنین كاری آنها را جمع كنی و نیروی آنها را در حفر و عمران نهر و تأمین هزینه آن به كارگیری. اما دوست ندارم كسی را به كاری مجبور سازی كه از آن كراهت دارد و بدان بی میل است. اگر نهر، آن چنان است كه آنها گفتند، من اجابت خواست آنها را به تو ارجاع می دهم، هركس كه دوست دارد در این عمران مشاركت كند، از او بخواه كه تلاش كند. در نتیجه، نهر از آن كسانی است كه كار كرده اند، نه افرادی كه نسبت به آن، رغبتی نشان ندادند، و اگر دست به عمران نهر زدند و وضعیت مالی آنها تقویت شد، از نظر من بهتر است تا این كه در ضعف درآمد مالی باقی بمانند.(۳۱) نكاتی كه از این سخنان نغز و راهگشا می توان دریافت، بدین قرارند:

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

تقوای اجتماعی كار

در نظام های اجتماعی، انگیزه كار در قشرهای متوسط، تحصیل درآمد است، و در قشر مرفه، كسب موقعیت اجتماعی؛ زیرا برخی مشاغل می تواند موقعیت اجتماعی ویژه در پی داشته باشد. معمولا در نظام های اجتماعی قدرت سالار، هر شغلی كه به رأس هرم قدرت، بیش ترین ارتباط و تعامل را داشته باشد، موقعیت اجتماعی مهم تری را فراهم می سازد. بر همین اساس تنها انگیزه كار، همیشه تحصیل درآمد نیست، بلكه گاه كسب موقعیت اجتماعی است.(۲۸) در این گونه نظام ها ممكن است فردی توان لازم كاری یا امانت و درستكاری شغلی را نداشته باشد ولی مسئولیت آن كار را به عهده گیرد و این پدیده معمولی و متعارفی است كه نیاز به بحث ندارد. در نظام های اجتماعی شایسته سالار، شایستگی شغلی و مهارت، عامل تعیین كننده است. كسی كه شغلی را عهده دار می شود، توان همه جانبه آن كار را باید داشته باشد؛ بدون این توان، شایستگی معنا ندارد. اكنون مفهوم تقوای اجتماعی كار، معطوف به شایستگی كار به معنای غنی آن است. ممكن است از واژه «تقوا» و «شایستگی كاری» چنین فهمیده شود كه مراد رعایت حدود شرعی و قانونی كار است؛ یعنی هركس تا آن جا كه برای او مقدور است، این حدود را مورد توجه قرار دهد و در میدان كار آنها را زیر پا نگذارد؛ ولی چنین تفسیری نمی تواند حدود توان و قدرت كاری را هم پوشش دهد. مثلا اگر پزشكی حدود شرعی و قانونی كار خود را رعایت كند و دست به كار طبابت شود، هرچند توان متعارف این شغل را نداشته باشد، بر اساس این تعریف باید بتوان گفت كه تقوای پزشكی را رعایت كرده است؛ اما اگر توان و مهارت كاری را در مفهوم تقوای كاری وارد كنیم، این مفهوم در نهان خود دو عنصر را به یك نسبت شامل می شود: یكی امانت داری كه همان رعایت حدود شرعی و قانونی كار است، و دیگری توان و مهارت كاری. تقوای كاری در روابط اجتماعی می طلبد كه نسبت به آن كار هم درست كار و امین بود و هم توان مند و ماهر، و به طور طبیعی هر مقدار كه مهارت بیش تری باشد، خدمت بیش تری می توان به جامعه ارائه داد و هر مقدار كه بتوان خدمت بیش تر و حساس تری ارائه داد، فضیلت و تقوای بیش تری را كسب كرده ایم.

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

هرچند كار و تلاش همراه با زحمت و رنج است، بیكاری پیوسته منشأ فساد و تباهی است.(۱۷)

ب. ارزشی بودن كار:

هر پدیده اعم از رفتار و كالا كه برای رفع نیاز انسان به كار می آید، ارزش پیدا می كند. مثلا گرسنگی یك نیاز است و ماده غذایی كه این نیاز اساسی را اشباع می نماید، ارزش و مطلوبیت ابزاری پیدا می كند. كار و اشتغال نیز چون وسیله و طریق تأمین نیازهای گوناگون مادی انسان است، ارزش ابزاری دارد؛ همچنان كه بیكاری به طور طبیعی منشأ فقر و تنگدستی و ناكام ماندن خواسته های انسان می گردد و درنتیجه ارزش ابزاری منفی به خود می گیرد

امام علی ـ علیه السلام ـ در این باره می فرماید: آن گاه كه پدیده ها با یكدیگر جفت و جور شدند، تنبلی و ناتوانی نیز در كنار هم قرار گرفتند، فقر و تنگدستی را پدید آوردند.(۱۸) در این روایت فقر كه پدیده ای منفی، و بیكاری عامل و منشأ آن است، ارزش ابزاری منفی پیدا می كند. در مقابل كار و تلاش، ارزش ابزاری مثبت دارد. همچنان كه در روایت زیر كارهای مختلف، سبب و طریق معیشت تلقی شده است: ان معایش الخلق خمسة: الامارة والعمارة والتجارة والاجارة والصدقات واما وجه العمارة فقوله تعالی هو انشأكم من الارض واستعمركم فیها (۱۹) فاعلمنا سبحانه انه قد امرهم بالعمارة لیكون ذالك سببا لمعایشهم لمایخرج من الارض من الحب والثمرات ومما جعله الله معایش للخلق.(۲۰) این روایت در وسیله بودن كارهای مختلف جهت تأمین معیشت انسان صراحت دارد.

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

الف. هنجار

رفتارها در سطح جامعه بدون «شیوه» انجام نمی پذیرند. بنابراین هنجار یعنی مقیاس و قاعده رفتار كه نه فقط افراد برای انجام كارها از آن پیروی می كنند، بلكه در عین حال رفتار انسان ها نیز با آن سنجیده می شود.(۶) این قواعد رفتاری بر اساس میزان مقبولیت آنها نزد افراد جامعه، به طور طبیعی و متعارف و یا بر اساس دستور مافوق، به هنجارهای درونی (۷) و بیرونی (۸) تقسیم پذیرند.

ب. ارزش

ارزش، عبارت است از یك نوع درجه بندی و امتیازبندی پدیده ها ـ اعم از رفتار و اشیا از جهت خوبی و بدی، مثبت و منفی. اهمیت ارزش از آن جهت است كه ارزیابی ما نسبت به اشیا و رفتارهای خود و دیگران مبنا و ملاك قرار می گیرد. از این رو ارزش موجب می شود كه جهت رفتارها مشخص شود و درنتیجه جهت گیری ارزشی شكل گیرد.(۹) نكته اساسی كه باید بدان توجه داشت و در بحث ارزش كار می توان از آن استفاده كرد، این است كه نیازهای انسان ها بدون وسیله و واسطه ارضا نمی شوند؛ مثلا برای تأمین نیاز به همسر پول و برای تحصیل پول، كار و تلاش ضروری است. از این رو تأمین نیاز به همسر، ارزشی است كه زنجیره تحصیل پول و كار در راستای آن قرار می گیرد. هم دسترسی به همسر ارزش می شود و هم تحصیل پول از راه كار. بر همین اساس می توان ارزش را به صورت زیر تقسیم كرد: