مصرف به معنای استفاده از آن[1] چه در اختیار انسان است، بوده و مصرف بی رویه را می توان استفاده نا به جا و نامناسب تعریف کرد. تعبیر مصرف بی رویه در برابر تعبیر مصرف بهینه است . معیار مناسب و بهینه بودن مصرف را می توان بر اساس اصول مصرفی اسلام و شرایط زمانی و مکانی تبیین نمود. گفتنی است، الگوی مصرف در کشورهای مختلف بسته به فرهنگ ها و سنت های مردمان آن زادبوم، متفاوت است. الگوی  مصرف در جامعه ما از دیرباز مترادف با اصول مصرفی اسلامی چون قناعت، خودداری از اسراف بوده است. بدون تردید اصلاح الگوی مصرف در کشور ما به معنای ترویج و جامعه پذیری الگوی مصرف ایرانی-اسلامی است.
از سوی دیگر، کشور ما امروز نیازمند تولید ثروت است و تحقق این مهم در گام اول مستلزم اصلاح الگوی مصرف در کشور است. خط کش مدرج توسعه یافتگی واقعی، نشان می دهد که بین مصرف گرایی و تولید ثروت در یک جامعه رابطه عکس وجود دارد. اگر امروز بازارهای جهانی در چنبره مصنوعات چینی و ژاپنی قرار دارد، به خاطر مصرف گرا نبودن مردمان این کشورهاست. پرهیز از مصرف گرایی در کشورهایی مثل چین، ژاپن و برخی از کشورهای بزرگ اروپایی که اقتصادهای بزرگی دارند کاملا مشهود است. انقلاب اسلامی به مردم ما یاد داد که با فرهنگ صرفه جویی و قناعت می توان بر تمام مشکلات فائق آمد. اما مع الاسف، به واسطه سیاست های غلط اقتصادی و فرهنگی سال های پس از جنگ تحمیلی و به تبع آن تغییر ذائقه مردم؛ و همچنین رویکردهای جدید دشمن در مقابله نرم افزاری با انقلاب اسلامی به یک باره تمام دستاوردهای ده سال اول انقلاب فراموش شد و بار دیگر تجمل گرایی، مصرف گرایی و اسراف در کشور ترویج شد. این در حالی است که عمده پیشرفت های کشورهایی مثل ژاپن، کره جنوبی و... بر شالوده تجربیات جنگ و فرهنگ قناعت مردم جنگ دیده صورت گرفت. در واقع باید اذعان کنیم ما پس از جنگ به دلیل سیاست های غلط یک فرصت تاریخی را از دست دادیم. اما امروز به واسطه عزم جدی مسئولان کشور و یک صدایی دولتمردان در ضرورت تحول اقتصادی در تمام زمینه ها؛ بار دیگر این فرصت احیا شده است که، فرهنگ صرفه جویی و قناعت ترویج و ترمیم گردد. رمز تولید ثروت در یک کشور پرهیز از مصرف گرایی است و کشورهایی به دام تجمل و اسراف می افتند که تولید در فرهنگ عمومی آنها جایگاهی ندارد. امروز به ضرس قاطع باید تاکید کرد راه پیشرفت کشور همان گونه که مقام معظم رهبری فرمودند، پرهیز از اسراف و ترویج الگوی مصرف بومی و اسلامی است.

صرفه جویى در مصرف و اسراف نکردن، بهترین راه برای سپاس از خالق یکتاست. اسراف، عملی غیر اخلاقی و مورد نکوهش آیین‌های الهی است. اما برخى، بی‌مبالات و بی‌پروا، الگوی صحیح مصرف را رعایت نکرده و به اسراف و اسراف‌کاری می‌پردازند. این افراد نه تنها در برابر آیندگان مسئول هستند، بلکه در روز قیامت نیز در پیشگاه خداوند گنه‌کار محسوب می‌شوند و در ردیف شیاطین قرار می‌گیرند. قرآن در نکوهش اسراف کاران می‌فرماید: اسراف کاران، برادران شیاطینند و شیطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.([1]) همچنین می‌فرماید: خداوند اسراف کاران را دوست نمی­دارد.([2]) همچنان که در آیه‌ای دیگر، جایگاه اسراف کاران را دوزخ معرفی می‌کند. ([3]) برنامه‌ریزی صحیح در زندگی موجب رشد اقتصادی و از زیر ساخت‌های توسعه اجتماعی و بالندگی اقتصادی یک جامعه محسوب می‌شود.
محمدبن حمزه سرورى، از یاران امام حسن عسکری7، می‌گوید: نامه‌ای به محضر امام حسن عسکری7 نوشته و درخواست کردم که آن حضرت دعا کند تا خداوند متعال در زندگی من گشایشی حاصل نماید. حضرت در جواب چنین فرمودند: پسر عمویت یحیی‌بن­حمزه از دنیا رفت و مبلغ صدهزار درهم ارث باقی گذاشت و این درهم‌ها بر تو وارد می‌شودبه ارث به تو می‌رسد، پس خدا را سپاسگزاری کن و بر تو باد به میانه‌روی و از اسراف بپرهیز که از رفتارهای شیطانی است.

اعتدال در انفاق.
در بخش سوم تحت عنوان (كمك به نيازمندان) گفتيم از فوايد اين حكم، حفظ توانايي و تمكّن مالي براي انفاق و دستگيري از نيازمندان است و تا حدودي در مورد اهميّت و فلسفه انفاق نيز بحث شد؛ ولي در اين بخش خواهيم گفت كه اعتدال و ميانه روى، اصلي است كه حتّي در خود انفاق نيز جاري است و كسي حق ندارد با زياده روي در آن به نيازمندي هاي ضروري خود و خانواده اش پشت كند و آنان را در مشقّت و سختي بيندازد و در حقيقت نبايد اسراف كرد تا بتوان انفاق نمود و در آن هم نبايد از حدّ اعتدال خارج شد، تا اين كه باز هم بتوان از مال خويش در موارد ديگر بهره جست.
بنابراين پرهيز از اسراف در غير انفاق، براي تمكّن از اصل انفاق است و پرهيز از آن در انفاق، براي تمكّن از آن درموارد لازم تر و ضروري تر است و اينك بحث دراين زمينه را تحت عناوين (قرآن و اسراف در انفاق، فايده ميانه روي درانفاق، اسراف و ايثار) دنبال مي كنيم.
1. قرآن و اسراف در انفاق.
انفاق به ديگران و يا در راه امور خيريّه، چنانچه زيادتر از شأن انفاق كننده باشد و يا به مقداري كه خود و عيال خويش را به زحمت و سختي گرفتار سازد، انجام بگيرد، از مصاديق اسراف به حساب مي آيد. قرآن مجيد در سه آيه از اين نوع اسراف نهي به عمل آورده است:الف) ... وَءَاتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصِادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إنَّ اللّهَ لايُحِبُّ الْمُسْرِفينَ‏(1)؛ حق زراعت را روز درو بپردازيد و اسراف نكنيد، همانا خداوند مسرفين را دوست ندارد.
مرحوم طبرسي - رضوان اللّه عليه - مي نويسد:.
لاتسرفوا؛ يعني تمام آن را صدقه ندهيد كه براي اهل و عيالتان چيزي باقي نماند، آن گونه كه (ثابت بن قيس بن شماس) عمل كرد؛ زيرا او محصول پنجاه درخت خرما را چيد و تمام آن را صدقه داد و چيزي از آن را براي عيالش به خانه نبرد.(2).
ب) وَالَّذينَ إذا اَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكِانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً؛(3) بندگان خدا كساني اند كه وقتي انفاق مي كنند، نه اسراف مي نمايند و نه بخل مي ورزند و حدّ ميانه را در آن رعايت مي كنند.
در استدلال به اين آيه شريفه ممكن است اين پرسش به ذهن بيايد كه آيه كريمه مي فرمايد: بندگان خدا در انفاق حدّ ميانه را رعايت مي كنند، بدين معنا كه در بنده خدا بودن، تنها مراعات حدّوسط كافي است و انفاق همه مال لازم نيست و بر اين اساس زياده روي در انفاق كار ناپسندي نخواهد بود؛ گرچه براي كسب مقام عبوديّت لزومي ندارد.
پاسخ اين است كه در آيه شريفه براي اهل انفاق سه حالت در نظر گرفته شده است:.
1. اسراف؛.
2. اقتار؛.
3. حدّ ميانه.
اگر آيه كريمه تنها نفىِ اقتار را از صفات مؤمنين بر مي شمرد و مي فرمود: (مؤمنين كساني اند كه وقتي انفاق مي كنند بخل نمي ورزند) غير از آن - چه حدّ ميانه و چه اسراف - از صفات پسنديده بندگان حق به حساب مي آمد؛ در حالي كه قرآن مجيد علاوه بر اقتار، طرف اسراف را هم نفي فرموده و در مقام شمارش بعضي از صفات اهل ايمان تنها انفاق در حدّ ميانه را در رديف آنها قرار داده است، كه بيانگر اين است كه اسراف نيز مانند اقتار از صفات مؤمنان بيرون است.

فرا رسیدن رحلت جانسوز پیامبر اسلام(ص) و همچنین شهادت مظلومانه امام حسن(ع) را به تمام شیعیان و دوستداران این دو بزرگوار تسلیت عرض می نماییم.

سنت حسنه اي که مقام معظم رهبري پايه گذاري نموده اند مبني بر گذاردن نام هايي که يادآور خصالي نيکو و صفاتي پسنديده مي باشند بر هر سال، که جهت ايجاد برجستگي و باور موکد اهميت آنها در رفتارهاي اجتماعي صورت مي گيرد، خوشبختانه امسال نيز تکرار شد و سال 1388 در فرمايشات ايشان تحت عنوان "اصلاح الگوي مصرف" نام گرفت. نمي توان در اين مورد نکته اي گفت و از خيرخواهي و بصيرت بي کراني که در پس اين نامگذاري نهفته است به سادگي عبور کرد. چنين انديشه عميق و آينده سازي اگر با مديريتي کارآمد و تعالي بخش همراه شود، مطمئنا نتايج حاصل از آن به گونه اي ممتاز در روند حرکتي پيشروانه جامعه به سمت دستيابي به جايگاه هاي بالاتر و رتبه هاي برتر شاخص هاي توسعه در همه ابعاد، نقش پرثمري خواهد داشت و تلاش هاي مضاعفي که به همين مناسبت انجام خواهد شد منشا برکات فراواني خواهد بود. همين مسئله وظايف سنگين متوليان عالي رتبه و تک تک هموطنان متعهد و علاقه مند به پيشرفت و آباداني کشور جهت راسخ نمودن عزم خود براي دستيابي کامل تر به چنين رهيافتي را يادآور مي شود.
بنابراين شايسته است که از هم اکنون براي اجراي بهينه ترين روش هايي که منجر به اين مقصد مي گردد برنامه ريزي دقيق و تخصصي صورت گيرد. زيرا اگر شعار اصلاح الگوي مصرف با تکيه بر جنبه هاي نمايشي و تزئيني مورد استفاده قرار گيرد، نخواهد توانست دغدغه هايي که منجر به پيگيري مجدانه آن شده را مرتفع سازد. فعاليت هايي که لازم است در اين راستا انجام شود را مي توان در سه زمينه کلي تعريف و تفکيک کرده و پس از شناسايي مفاهيم و الزامات هر حوزه، جمع بندي مفيد و کاربردي حاصله را وارد صحنه اجرا نمود.
1- تعاريف تئوريک و شناخت جزئيات: در بدو امر بايد اغراض دقيق و همه فهمي از تغييرات مدنظر ارائه شود. يعني براي هريک از اصطلاحات اصلاح، الگو و مصرف و اجزاي شکل دهنده آنها مفاهيمي ملموس و کاربردي برشمرده شود. تدوين استراتژي حرکت که اين گونه حاصل مي شود اين حسن را خواهد داشت که چارچوب و معياري به دست آيد تا فعاليت ها برطبق قاعده و ضابطه مند انجام گيرند و براي هر مرحله تابع و نظيري جهت ارزيابي عيار توفيق يا ناکامي وجود داشته باشد.

اصلاح الگوی مصرف شعاری متناسب با زمان است. اما چرا متناسب با زمان است؟ شرایط اقتصادی جهان وارد فضای تازه ای می شود که اگر بخواهیم از تئوری های چپ برای تبیین آن استفاده کنیم باید بگوییم که سرمایه داری واجد بحران های درونی است که این بحران به علت پدیدار شدن تقاضای موثر است. در بار اول که این بحران جدی شد کینز دولت را به میان آورد و پس از آن دردهه 70 دولت را مسئل همه چیز دانستند. اکنون دولت ها پا در میدان گذاشته اند تا از فروپاشی امپراطوری جلوگیری کنند.

   

بحران این دوره حول محور رشد شدید اقتصادی و بحران انرژی دور می زند. بحران زمانی تشدید شد که در سال گذشته نفت به گران ترین قیمت خود رسید. با بالا رفتن قیمت نفت رشد اقتصادی مورد انتظار محقق نشد و به مرور تقاضای موثر کاهش یافته است و چرخه اقتصادی کند شد. با کند شدن چرخه اقتصادی بدون شک با کاهش مصرف انرژی روبرو می شدیم که به کاهش قیمت نفت منتهی شد. بنابراین پاسخ بحران سرمایه داری شاید حول محور حل بحران انرژی دور خواهد زد و از این نظر کشور ما وضعیت ویژه ای دارد.

کشوری که در مجموع گاز و نفت بزرگ ترین دارنده منابع انرژی جهان است در سهم تولیدات جایگاه ویژه ای ندارد. چون که صنایع بالادستی تولید انرژی سرمایه بر اند و از فن آوری های بسیار نوینی برخوردارند که در زمینه هر دو آن ها با مشکلاتی مواجهیم. از طرفی میزان مصرف خود ما از انرژی با میزان تولیدات مان رقابت می کنند.

پیام نوروزی رییس جمهوری که تلاش می کند تا کشورش از بحران جاری کمترین صدمه را ببیند از همین منظر قابل بررسی است. او قصد دارد تا کشوری که می توانند تا 10 میلیون بشکه نفت در روز تولید کند در حالی اکنون 2.5 میلیون بشکه تولید می کند را وارد چرخه تولید کنندگان جدی انرژی کند. او می خواهد بحران موجود انرژی را حل کند و مذاکره با ایران و حذف تحریم ها البته یکی ازاین سیاست های اوست. این یک تغییر جدی در سیاست خارجی امریکا در 30 سال اخیر به نظر می رسد.

   

سال1388 با همه پیش زمینه ها و آینده نگری ها به سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شد.این نام مناسب ترین کلامی بود که می توانست در این برهه به رفتارهای فردی و جمعی سامان دهد سال1388 با همه پیش زمینه ها و آینده نگری ها به سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شد.این نام مناسب ترین کلامی بود که می توانست در این برهه به رفتارهای فردی و جمعی سامان دهد.
بدیهی است برای تبیین چنین کلام بزرگی ،لازم است ابعاد مختلف اصلاح و الگوی مصرف روشن شود و چگونگی عملکرد جملگان نیز مشخص گردد. اصلاح الگوی مصرف را می توان در دو ساختار متفاوت بررسی کرد: اول: ساختار حاکمیتی که خود دو بعد متفاوت را پوشش می دهد. یکی ابعاد سخت افزاری که لازم است شناخته شوند و برای آنها برنامه ریزی گردد، دیگر بعد نرم افزاری که معمولا در قالب ساختار مدیریت در حاکمیت شکل می گیرد. دوم : ساختار مردمی که مستلزم شناخت عمیق نیازهای آنها و آموزش جامعه برای تغییر رفتار مناسب در جهت تغییر الگوی مصرف است. در ابعاد سخت افزاری که حاکمیت مکلف به شناخت و برنامه ریزی برای آنهاست ،چند مثال خوب در کلام رهبریت وجود داشت مثل چگونگی تامین منابع آب و توزیع آن و احیانا نحوه مصرف آن و یا شناخت علل دور ریز نان و کمبود و یا گاهی نبود کیفیت در این قوت غالب مردم. همچنین مصرف انرژی که به عنوان مثال در مورد بنزین و گازوئیل و مصرف آنها در اتومبیل ها، در کشور ما حدود 60 درصد بیشتر از کشور های پیشرفته توسط اتومبیل ها مصرف می شود،اندیشیدن در مورد این مصرف نا خواسته توسط مردم و میزان سرمایه ای که به هدر می رود کار سختی نیست اما همت حاکمیت را چه در بعد سخت افرازی و چه نرم افزاری می طلبد تا الگوی اصلاح شده مصرف در خدمت مردم قرار گیرد و آن صرفه جویی بزرگ اتفاق افتد.

... كلوا واشربوا ولاتسرفوا انه لايحب المسرفين... بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست ندارد.
در اين آيه شريفه خداوند متعال از مردم خواسته است كه به خاطر زيان هاى فراوان فردى و اجتماعى و آثار و عواقب شوم اين گناه بزرگ، از اسراف دورى كنند.
اسراف عبارت است از بيهوده خرج كردن مال، در خورد و خوراك زياده روى كردن، حيف و ميل كردن مواد غذايى همچنين به معنى زياده روى در گناهان نيز مى باشد.
در آيات قرآن كريم و سخن ائمه اطهار (ع) از پرخورى و اسراف به شدت نهى شده است. در قرآن كريم حدود ۱۳ بار كلمه اسراف با الفاظ گوناگون به كار رفته است.
در آيه ۱۳۷ سوره طه، خداوند متعال فرموده اند: وكذلك نجزى من اسرف ولم يومن بايات ربه و لعذاب الاخرة اشد وابقى: و اين چنين جزا مى دهيم به هر كس اسراف كند و به آيت هاى خداوند نگرود و براى او عذاب سخت و پاينده است.
يا در آيه ۶۷ سوره فرقان درباره صفات عبادالرحمن فرموده اند: والذين اذا انفقوالم يسرفوا ولم يفترواوكان بين ذلك قواماً: آنان كه در هنگام انفاق نه اسراف مى كنند و نه تنگ مى گيرند، بلكه بين اين دو راه اعتدال را انتخاب مى كنند. در آيه ۱۴۴ سوره انعام هم خداوند متعال فرموده اند: ان الله لايهدى القوم الظالمين به درستى كه خداوند ستمكاران را هدايت نخواهد كرد.
همچنين در آيه ۳۰ سوره اعراف فرموده اند: انه لايحب المسرفين ... خداوند مسرفان را دوست ندارد.