هنری که از آن با نام هنر سفال گری یاد میکنیم دارای پیشینهای بسیار کهن و گسترده است، به دیگر سخن کمتر کسی است که نام سفال را نشنود و ناخودآگاه به گذشتههای بسیار دور بازگشت نکند.
منطقه خراسان جنوبی، سفالگری، ساختن ظروف با گل است و به ظرف ساخته شده از این طریق سفال میگویند. از مشهورترین سفالینهها میتوان به کوزه و پیاله سفالین اشاره کرد. قبل از رواج شیشه، سفالینهها رایجترین مظروفات بشر بودند. مرغوبترین خاک در صنعت سفالگری خاک رس بوده که به دلیل وجود مقادیر بالای آهن در آن، به رنگ سرخ است.
سفالگری از نخستین صنایع بشر است. خاستگاه آن گر چه به درستی آشکار نیست، ولی از روی یافتههای کهن، سرزمین باستانی سومر میدانند و البته به تازگی کشف تمدن جیرفت تردیدهایی در مورد این نظریه ایجاد کرده است. تمدن معروف به کنار، صندل که طبق آخرین کاوش ها قدمت آن به شش هزار سال پیش میدانند و لوحی که در جیرفت کشف شد برای مطالعه به آمریکا و فرانسه فرستاده شد که توسط استادان شیکاگو و پاریس رمزگشایی شد که نتایج نشان داد این منطقه ۳۰۰ سال از خط نوشتاری تمدن شوش قدیمی تر است.
ظرف های سفالی، شاید یکی از قدیمیترین ساختههای آدمی است. انسانهای اولیه از آن زمان که به فکر ذخیره آب و غذا افتادند و به خاصیت چسبندگی و شکل گیری گل رس پی بردند ظرف های سفالی را به شکل های گوناگون ساختند. با گذشت زمان و گسترش زندگی، سفالگری هم تکامل یافت. انسانهای آفریننده با دستهایشان بر ظرف های گلی نقش و نگارهایی کشیدند و آنها را با رنگ های گوناگون آراستند.
هم اینک در بیشتر نقاط ایران از جمله در؛ مندگناباد، لالجین همدان، میبد یزد، شهرضای اصفهان، زنوز آذربایجان، کلپورگان سیستان و بلوچستان، جویبار مازندران و سیاهکل گیلان ظروف سفالین تهیه میشود. تولید وسایل و محصولات سفال و سرامیک در هر یک از نقاط نامبرده با اختلافی اندک در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح تهیه میشود و به همین دلیل محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فرآوردههای سایر نقاط است. ساختن ظروف سفال متعلق به زمانی است که انسان در دشت زندگی میکرد و روستای اولیه شکل گرفته و یکجا نشینی بودهاست. این ظروف معمولاً برای نگهداری مواد غذایی ساخته می شده است. ظروف سفالی خاصیت فاسد نشدنی دارد اما از سویی به دست آوردن این ظروف امکان تعبیر و تفسیر بخش های مهمی از زندگی انسان های اولیه را فراهم آوردهاست.
نخستین ظرفهای سفالی متعلق به هزاره چهارم پیش از زایش مسیح است
در ایران قدمت سفالینهها به بیش از10 هزار سال میرسد. قدیمیترین چرخ سفالگری و کوره پخت سفال در جهان در تپه سیلک کاشان یافت شدهاست. همچنین قدیمیترین ظروف سفالی منقوش، مربوط به ایران است. کهن ترین ظرفی که در ایران یافت شدهاست، ظرف سیاه دود آلودیست که همانند قدیمیترین ظروف سفالی است.
نخستین ظرف های سفالی که با روش تاریخ آن به دست آمده و متعلق به هزاره چهارم پیش از زایش مسیح است در میانرودان یافت شدهاست. کهنترین سفالی که در ایران یافت شده متعلق به همان دورهاست. این ظرف دست ساز نسبتاً ابتدایی به دنبال خود ظرفی سرخ با لکههای سیاه ناشی از پخت ناقص داشت.
پیشرفت فنی در حرفه کوزه گری سبب به وجود آمدن سبک جدیدی شد، این سبک با تغییرات و وقفههایی که داشت بیش از ۲۰۰۰ سال در بعضی از مناطق فلات ایران دوام یافت.
از اوایل هزاره پیش از میلاد ما شاهد ظرف های سفالی ساخته شده در فلات مرکزی ایران در مناطق کوهستانی زاگرس هستیم. مانند تپه گیان و گودین تپه یا ظروف منقوش فارس و خوزستان در مناطق کوهستانی زاگرس دیده شدهاست. تنها دلیل این امر این بودهاست که زنان عمدهترین تولید کنندگان سفال بودهاند؛ با ازدواج به قبایل متعلق به همسران خود مهاجرت کرده و به این ترتیب تکنیک ساخت ظروف سفالی و تزیین آن را به مناطق دیگر منتقل میکردند.
"استونند نهبندان" از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی است
سفالگری در برخی نقاط خراسان جنوبی به ویژه در روستای «شاهزیله» بخش خوسف متداول است. در این منطقه انواع وسایل سفالی ساخته میشود. سفال این منطقه کاربردی و از نوع بدون لعاب است. روستای شاهزیله و کوشه از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی می باشند، خاک مورد استفاده معمولاً خاک مل و خاک رس بندی و کوره ها بیشتر زمینی بوده و سوخت آن گازوئیل می باشد . چرخکاری در این منطقه به روش ابتدایی و اکثراً با چرخ پائی است اما در سال های اخیر از چرخ برقی نیز استفاده می کنند. تکنیک های سفالگری به روش های مفتولی(کوپل) و چرخ کاری است و معمولاً برای ساخت ظروف با ارتفاع زیاد و یا ساختن تنور استفاده می شود.
گاهی مقداری شن به خاک سفالگری اضافه می شود چون سفالگران منطقه بر این باورند که وجود شن در خاک باعث استحکام بیشتر و بالارفتن مقاومت گل در هنگام پخت شده و در ضمن سرما را در درون ظرف نگه می دارد و یا از موی انسان به عنوان لویی استفاده می شود. سفالگری در منطقه نهبندان نیز کاملاً جنبه کاربردی داشته و اگر محصولات این منطقه بدون لعاب بوده و یا به همراه لعاب، ابتدایی انجام می گرفته است.
روستای "استونند" از مناطق قدیمی ساخت ظروف سفالی می باشد که تا چند سال پیش مرکز تولید انواع سفال نهبندان بوده و مردم این منطقه بیشتر ظروف سفالی را به نام همان روستا میشناختند.