«وقتي سياستمداران درس اخلاق بدهند، حتما يك جاي كار لنگ است.» اين را عباس عبدي مي‌گويد. در سومين برگ اقتراح «اخلاق، فصل نخست تغيير»، سراغ او رفته‌ايم تا به گفت‌وشنود انتقادي ديدگاه‌هاي او در نسبت اخلاق و سياست بپردازيم. عباس عبدي در اين گفت‌وگو، اگرچه مردم و ابزارهاي عمومي مانند رسانه را مهم‌ترين ضمانت اخلاقي سياستمداران عنوان مي‌كند، اما اولويت را به نهاد قانون قايل مي‌شود و مي‌گويد: وقتي كه سياست، بنيان قانون را نشانه ‌رود و به جاي آن به اخلاق بپردازد، جامعه را غيراخلاقي مي‌كند. وي همچنين با اشاره به نقش موثر نهاد دين در اخلاقي كردن جامعه مي‌گويد: متاسفانه با سياست‌زده شدن اين نهاد، انجام وظيفه بسط اخلاقي آن به زمين مانده است و فعلا نهاد ديگري هم عهده‌دار آن نيست و اين يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي مساله اخلاق در ايران است.

شما از ميان سه الگوي وظيفه‌گرايي، فضيلت‌گرايي و فايده‌گرايي به كدام الگو در بحث اخلاق و سياست اعتقاد داريد؟ چرا؟
اگر ممكن بود كه به سهولت، يكي از اين سه الگو را در تمامي حوزه‌ها انتخاب و اجرا كرد، در اين صورت، اكنون شاهد بحث درباره ترجيح يكي از آنها بر ديگري نبوديم. ولي به نظر من بايد ميان رفتار اخلاقي در هنگامي كه نتايج و مسووليت آن فقط متوجه شخص است با وقتي كه نتايج و مسووليت آن متوجه جمع است، تفاوت قايل شد. به عبارت ديگر، من يا شما هنگامي كه رفتارمان فقط متوجه خودمان است، مي‌توانيم وظيفه‌گرا يا فضيلت‌گرا هم باشيم و فايده را ناديده بگيريم. ولي در سياست چنين الگويي كاربرد ندارد. بنابراين گمان مي‌كنم به جاي بحث انتزاعي بهتر است بر حسب مورد سخن گفت تا سوءتعبير نشود.

حجت الاسلام والمسلمین نجف لکزایی با بیان اینکه آموزه‌های اسلامی متناسب با لایه‌های انسان دارای سه بخش است، گفت: بخش اول شامل باورها و اعتقادات است که عهده دار تنظیم عقلی انسان و تصحیح باورهای اوست.

وی افزود: بخش دوم مربوط به اخلاقیات می‌شود که شامل فضایل و رذایل انسانی است و این بخش عهده دار تنظیم گرایشات او است و بخش سوم نیز مربوط به حوزه رفتارهای انسانی است که به کنش‌ها مربوط می‌شود و فقه عهده دار آن است.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) همچنین ابراز داشت: در سیره حضرت رسول اکرم (ص) و آموزه‌های قرآنی، پیوسته بر اخلاق تاکید بیشتری شده است، همان طور که علما و بزرگان ما به ویژه حضرت امام خمینی (ره) در آثار خود تصریح کرده‌اند که از این سه بخش، اخلاق از همه مهم‌تر است.

وی با اشاره به آیه مبارکه « یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه» و اهتمام انبیاء بر آموزش و تزکیه گفت: آن چیزی که اساسا باعث سقوط ابلیس شد، استکبار او بود که مربوط به اخلاق می‌شود.

لکزایی با بیان اینکه در حوزه سیاست، اخلاق از اهمیت بیشتری برخوردار است، افزود: کسانی که دارای قدرت هستند، طبعا سطح تاثیرگذاری شان هم بیشتر است و اگر چنین فردی دارای مشکلات اخلاقی باشد، به کلیت جامعه آسیب زده و حال آن که فردی که در قدرت قرار ندارد، اگر آسیب اخلاقی هم داشته باشد، نهایتا در زندگی او و خانواده و اطرافیانش تاثیر دارد.

1-    ساده ترین رفتاری که از یک سیاست مدار سر می زند ، "داوری" است . داوری درباره دیگر "سیاستمداران" ، "مردم" ، "فردی از اشخاصی که می شناسد یا نمی شناسد" و بالاخره داوری درباره "سخن ها " و "عقاید".

او از درون آگاهی خویش بدون اینکه با دیگری رابطه داشته باشد، یا نوع رابطه اش مطرح باشد، داوری می کند. این تصویری است که از "داوری یک سیاستمدار" وجود دارد و البته بهترین نوع بیان آن یعنی داوری متکی بر "آگاهی". چرا که داوری متکی بر "منافع" در اصول سیاست پیشگی مطرح می شود، حال این منافع فردی یا گروهی باشد. در نتیجه داوری متکی بر آگاهی، بیان و فلسفه قابل قبول تری دارد .

تمامی مساعی و تلاش یک سیاستمدار اخلاقی این است که یک "ما" را بزرگتر سازد یعنی بر اساس آگاهی، همراهان هرچه بیشتری برای اندیشه ای که آن را آرمان خود می داند، فراهم کند و نه اینکه همراهان بیشتری را قربانی آگاهی خود کند .
اما در "گستره اخلاق"، داوری سیاستمدار دستخوش تغییر فلسفی، کنشی و واکنشی می شود. در این حالت واژه اخلاق سیاسی معنا پیدا می کند. در عمق این فلسفه، "آدمیت یا دیگریت" فی نفسه فراتر از مناسبات سیاسی صاحب ارزش می شود و در آن دیگری یا دیگران یک حق اصیل دارند و آن این است که انسان نامیده می شوند .سیاستمدار اخلاقی، انسان را محافظت می کند، پس داوری، مواضع، تحلیل و رفتار وی تحت تاثیر این وضع قرار می گیرد که با یک انسان مواجه است. آنگاه ادب شایسته رفتار با انسان را پیدا می کند. نتیجه آنکه دروغ نمی پروراند، اتهام نمی بندد و لگدمال نمی کند، بلکه حتی به آگاهی های خود نیز تکیه نمی کند. یک حکیم شرقی می گوید : درباره کسی داوری مکن، مگر آنکه چند ماه با کفش هایش راه رفته باشی ! حالا داوری با شماست!

دستیابی به قدرت برای اداره امور مسلمانان امری بسیار مهم و حیاتی است همانگونه که آمده است خداوند به وجود حاکم کاری می‌کند که به قرآن نمی‌کند. زیرا قرآن متن مکتوب نظری است و حاکم به قرآن بعد عملی کردن امر و دستور رب العالمین است. حاکمان خلیفه خداوند در روی زمین‌اند و اولین و مهمترین بعد وجودیشان آنگونه که از کلام رب می‌آید کرامت مخصوص آنها به واسطه توانایی‌های خاصی است که آنها را می‌توان در علم و امانت جمع کرد. حاکمان چون خلیفه خدایند بسیار بجا است که در خودشناسی خویش به این امر توجه دارند که: 

رئیس پژوهشکده علوم و اندیشه اسلامی لازمه شکوفایی مادی و معنوی جامعه را تمسک سیاست‌مداران به گوهر اخلاقی عنوان کرد و گفت: با غفلت از اخلاق نمی‌توانیم به پیشرفت دست یابیم.
حجت الاسلام والمسلمین نجف لکزایی با بیان اینکه آموزه‌های اسلامی متناسب با لایه‌های انسان دارای سه بخش است، گفت: بخش اول شامل باورها و اعتقادات است که عهده دار تنظیم عقلی انسان و تصحیح باورهای اوست.
وی افزود: بخش دوم مربوط به اخلاقیات می‌شود که شامل فضایل و رذایل انسانی است و این بخش عهده دار تنظیم گرایشات او است و بخش سوم نیز مربوط به حوزه رفتارهای انسانی است که به کنش‌ها مربوط می‌شود و فقه عهده دار آن است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) همچنین ابراز داشت: در سیره حضرت رسول اکرم (ص) و آموزه‌های قرآنی، پیوسته بر اخلاق تاکید بیشتری شده است، همان طور که علما و بزرگان ما به ویژه حضرت امام خمینی (ره) در آثار خود تصریح کرده‌اند که از این سه بخش، اخلاق از همه مهم‌تر است.
وی با اشاره به آیه مبارکه « یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه» و اهتمام انبیاء بر آموزش و تزکیه گفت: آن چیزی که اساسا باعث سقوط ابلیس شد، استکبار او بود که مربوط به اخلاق می‌شود.
لکزایی با بیان اینکه در حوزه سیاست، اخلاق از اهمیت بیشتری برخوردار است، افزود: کسانی که دارای قدرت هستند، طبعا سطح تاثیرگذاری شان هم بیشتر است و اگر چنین فردی دارای مشکلات اخلاقی باشد، به کلیت جامعه آسیب زده و حال آن که فردی که در قدرت قرار ندارد، اگر آسیب اخلاقی هم داشته باشد، نهایتا در زندگی او و خانواده و اطرافیانش تاثیر دارد.

دکتر محمود سریع القلم با تاکید بر اینکه امام موسی صدر معتقد بود که کار سیاسی محتاج تدین و ایمان است وی را مصداق یک سیاستمدار اخلاق گرای اسلامی خواند.

به گزارش مهر، دکتر محمود سریع القلم استاد دانشگاه و کارشناس مسائل بین الملل در همایش " امام موسی صدر؛ سرشار از مفاهیم راهگشا" تاکید کرد که اصلی ترین خصوصیت بارز امام موسی صدر ورود به سیاست با خصوصیات اخلاقی بوده است.

وی افزود : امام موسی صدر در آغاز اجرای استراتژی سیاسی و اجتماعی خود ابتدا به دنبال جوانان شیعه می رود و در همین خصوص لفظ جامعه صالح از بارزترین اصطلاحاتی است که ایشان در مطالب خود به کار می برد.

سریع القلم ادامه داد : به نظر می رسد که امام موسی صدر در مجموع حرکت خود دو هدف عمده را در لبنان دنبال می کند : نخست طرح تفکر اسلامی و مقابله با اندیشه ناسیونالیستی ومارکسیستی و دیگر ارتقاء سطح اجتماعی مسلمانان.

این استاد دانشگاه تاکید کرد : امام موسی صدر معتقد بود که کار سیاسی محتاج تدین و ایمان است و اگر افراد این تربیت را نبینند نتایج حاصل از کار سیاسی آنها تفاوتی با مکاتب دیگر نخواهد داشت.

وی با بیان اینکه اخلاق اسلامی امام موسی صدر ریشه در جهانبینی اسلامی این شخصیت بزرگ دارد، گفت : من در مطالعات خود به این نتیجه رسیده ام که بسیاری از تعابیر ایشان تاکتیکی نبوده وبه عنوان مثال اگر ایشان کسی را تایید می کردند این به معنای وجود اهداف سیاسی در پس عملشان نبوده بلکه صرفا به خاطر تربیت اسلامی و جهانبینی ایشان انجام می شده است که البته توجه به این موضوع برای شرایط امروز ما بسیار مفید است.

امروزه اخلاق یک علم است؛ علمی که تمام علوم به آن نیازمندند. محبوبیت هر علمی در گرو همراهی آن با اخلاق است.

برای مثال در علوم پزشکی وقتی دارویی برای درمان تولید می‌شود، هم سازنده و عالم آن رشته در میان مردم به محبوبیت دست پیدا می‌کند و هم علمی که چنین نتیجه‌ای دربر داشته است. این مسئله دقیقا در مقابل رشته‌هایی قرار می‌گیرد که به ساختن سلاح‌های شیمیایی و غیره می‌پردازند و برای بشریت مضر هستند. انرژی هسته‌ای نیز زمانی که به‌صورت صلح آمیز مورد بهره‌برداری قرار بگیرد، مطلوبیت خواهد داشت و در غیر این صورت نقش ویرانگری ایفا می‌کند. در عرصه سیاست نیز همراهی سیاست با اخلاق موجبات محبوبیت سیاستمداران را فراهم می‌کند.

سیاست ضد‌اخلاق که اعتقاد دارد هدف، وسیله را توجیه می‌کند، مسلما هم به سیاستمداران لطمه خواهد زد و هم به مردم. از این‌رو اخلاق در عرصه سیاست مسئله‌ای اساسی است تا جایی که امروزه علمی به‌عنوان مهندسی اخلاق مطرح شده است. احزاب و جریانات سیاسی باید شاخصه‌های اخلاقی را همواره مورد توجه قرار دهند. پرداختن به بیان مواضع، شایستگی‌ها و توانمندی‌های حزب و احراز از تخریب دیگران، تهمت و افترا، از مصادیق اخلاق سیاسی هستند. همچنین معیارهای اخلاقی نظیر عدالت خواهی، حقیقت گویی، وعده پوچ ندادن به ملت و حفظ کرامت انسان‌ها همواره باید در عرصه سیاست مورد توجه قرار بگیرد. دین اسلام نیز دین اخلاق است و اصل و اساس بنای این دین الهی، تکمیل مکارم اخلاقی است.

مسئله اخلاق در اسلام محدود به زمینه خاصی نیست، بلکه اسلام نوعی تلفیق میان اخلاق و فعالیت‌های اجتماعی ایجاد کرده است و در واقع نفوذبخشیدن به اخلاق در حوزه اجتماعی را دنبال می‌کند. به همین دلیل می‌بینیم که اسلام در تمام زمینه‌ها، برنامه‌ها و آموزه‌های اخلاقی را مطرح کرده است.

‌نظر اسلام مبنی بر تزریق اخلاق به تمام شئونات زندگی، امروزه در سطح جهان نیز مطرح می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بحث اخلاق محیط‌زیست، اخلاق پزشکی و غیره را بیان می‌کنند. این امر نشان می‌دهد دیدگاهی که اسلام در گذشته‌های دور مطرح کرده و به‌دنبال آن قصد داشته است اخلاق را به تمام حوزه‌ها و فعالیت‌ها تعمیم دهد، نگاه واقع‌بینانه و درستی است. با وجود این اسلام در برخی زمینه‌ها برای اخلاق، جایگاه برتر و والاتری قائل می‌شود که یکی از این حوزه‌ها، سیاست است چراکه سیاست بیش از تمام عرصه‌های جامعه به رعایت اخلاق نیازمند است. اخلاق در عرصه سیاست 3کارکرد دارد که عبارتنداز: کنترل‌کننده، تلطیف‌کننده و هدفمندساز. اخلاق می‌تواند سیاست و سیاستمداران را در مواقع لزوم کنترل کند، فضای حاکم بر آن را تلطیف کند و هدف غایی آن را تحت‌تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر یکی از علل نیاز سیاست به این سه عنصر آن است که در سیاست، بیش از هر عرصه‌ای احتمال لغزش و انحراف وجود دارد.

برای رعایت اخلاق سیاسی در جامعه، باید پیش از هر چیز شرایط و بستر آن فراهم شود، در غیراین صورت اخلاق سیاسی چیزی جز پند، نصیحت، موعظه، سخنرانی، شعار و کلمات زیبا و پرطمطراق نیست و در عمل کسی به آن پایبند نخواهد بود.

تمام سیاستمداران و صاحب‌نظران این عرصه می‌گویند اخلاق باید با سیاست همراه شود و مسئولان براساس موازین اخلاقی عمل کنند، با مردم رفتاری صادقانه داشته باشند، قول‌ها و تعهدات بی‌جا به آنها ندهند و قس علی هذا. ولی در عمل، حقوق انسان‌ها به راحتی پایمال می‌شود.

برخی از سیاستمداران برای به دست آوردن پست، سمت و مقام به خلاف روی می‌آورند و افراد به‌دلیل بیان حقیقت، پست‌های خود را از دست می‌دهند. گاهی رجال سیاسی برای به دست آوردن مقام، بر امور خلافی که خودشان هم به آنها اعتقاد ندارند صحه می‌گذارند، بی‌آنکه اعتراض و انتقاداتشان را بر زبان آورند. بنابراین چه فایده‌ای دارد که ما بنشینیم و درس اخلاق بدهیم، جزوه و کتاب برای سیاستمداران تالیف کنیم، برایشان دوره‌های آموزش اخلاق سیاسی برگزار کنیم و از آنها امتحان بگیریم؟! آنچه باعث شکوفایی و حاکمیت اخلاق سیاسی می‌شود، فضای باز سیاسی، امنیت سیاسی و امنیت شغلی یک سیاستمدار است. درصورت حاکم شدن چنین فضایی در جامعه، سیاستمداران به سمت و سوی حقیقت‌گویی تمایل پیدا می‌کنند و آزادانه حرف حق را می‌گویند. تا زمانی که این شرایط فراهم نشده، نمی‌توان انتظار داشت که انسان‌ها حداقل‌های اخلاقی را هم رعایت کنند