قصه كربلا، بضميمه قصه انتقام
نظري منفرد، علي، قم، سرور، چاپ ششم، 1379، 704 ص.
واقعه عاشوراي حسيني يكي از بزرگترين و جامع ترين رويدادهاي تاريخي است كه هنوز با گذشت قرنها تازگي و طراوت و جذّابيت و آموزندگي خود را از دست نداده و همچنان باقي مانده كه نويسندگان و محققان با متدها و شيوه هاي گوناگون و متفاوت - كه آن هم نتيجه نگرش به اين حادثه عظيم از زواياي مختلفي است - آن را ترسيم كرده اند كه به برخي از اين شيوه ها و آثار مربوط به زندگي و قي م امام حسين عليه السلام اشاره مي شود.
1 - جمع آوري و نگارش حادثه كربلا فقط بعنوان يك رويداد تاريخي همانند ديگر رويدادها كه در جاي و زمان مناسب خود ثبت كرده اند. البته بعضي به صورت مفصّل نقل كرده اند مثل «تاريخ طبري» و «الكامل في التاريخ» و گروهي در نهايت ايجاز و اختصار همانند «تاريخ يعقوبي» و «مروج الذهب» و برخي راه ميانه را برگزيده اند، چون «ارشاد» شيخ مفيد و «منيرالاحزان» ابن نما و «اللهوف» سيدابن طاوس
2 - دسته ديگر به طور مستقيم به نوشتن مقتل نپرداخته اند بلكه زندگاني و سيره امام حسين عليه السلام و فضائل و مناقب او را ذكر كرده اند و در ضمن آن از واقعه كربلا نيز سخن گفته اند، كه مي توان «بحارالانوار» علامه مجلسي و «عوالم» بحراني و «جلاءالعيون» شبّر و «كشف الغمّه» اربلي و «مناقب» ابن شهر آشوب را مي توان نام برد.
3 - گروهي از نويسندگان هم با نگاهي تحليلي به نهضت عاشورا نگريسته اند و از اين جنبه كه مكتب عاشورا به انسان ها درس شجاعت، صبر، ايثار، وفا، ايمان، اخلاص و عشق به خدا را مي آموزد، رخدادهاي مربوط به عاشورا را گرد آورده اند، همانند «سمو الذات» علائلي و «حياةالحسين» قرشي.
4 - جمعي ديگر انقلاب كربلا را حركتي حماسي قلمداد كرده و از اين زاويه واقعه كربلا را مورد بررسي قرار داده اند.
5 - برخي ديگر به كاوش و يافتن علل و اسباب قيام حسين عليه السلام پرداخته اند و انگيزه و يا انگيزه هاي قيام و نهضت آن بزرگوار را برشمرده اند.
اين ها چند نمونه از شيوه هاي گوناگوني است كه در زمينه گزارش و تحليل حادثه عاشورا از طرف نويسندگان عرضه شده است. آنچه كه در نگارش اين كتاب از نظر ترتيب واقعه كربلا مورد توجه بوده اين است كه نويسنده با اسلوب تاريخ نگاري، ولي از زاويه اي ديگر به طف نگريسته است. مهمترين ويژگي اين اثر «سفرنامه بودن» آن است. سفرنامه اي كه خود امام، اصحاب و خانواده او و ديگر حاضران، راويان آن هستند. سفر امام در پنج مرحله گزارش شده است: سفر اول، حركت از مدينه به سوي مكه با هدف امتناع و سرباز زدن از بيعت با يزيد و روي آوردن به جايگاهي مناسب براي رساندن پيام خود به مسلمانان جهان در عدم بيعت با يزيد و ردّ صلاحيت او براي خلافت به مسلمانان، در قالب ملاقاتها، سخنرانيها، و مكاتبات همچون نامه اي كه به اهل كوفه و يا بصره ارسال فرموده اند، سفر دوم: حركت ز مكه به سوي عراق كه به صورت ظاهر براي اجابت دعوت مردم كوفه كه نامه هاي زيادي به حضرت نوشته، و نيز كساني را كه براي دعوت از حضرت فرستاده بودند؛ در واقع حركت براي انجام رسالت عظيمي كه بر عهده داشت و آن قيام عظيم بود در راه سعادت و آگاهي و بيداري انسانها و رفع فساد.
سفر سوم: حركت اهل بيت به سوي شام همراه با رسالت تبليغ و رسانيدن پيام امام عليه السلام، سفر چهارم: حركت از شام به سوي كربلا و اقامه ماتم و عزاداري سفر پنجم: بازگشت به سوي مدينه، مؤلف حوادث اين سفرنامه را از لابه لاي متون پرشمار قديم و جديد استخراج و تنظيم كرده است كه فهرست بلند اين منابع در پايان كتاب ديده مي شود.
منبع: سايت بوي سيب
موضوع: منبع شناسي قيام حسيني
عاقبت شمر بن ذی الجوشن :
شمر (لعنت الله علیه) در روز عاشورا فرمانده جناح چپ میدان بود كه بعد از به شهادت رساندن امام حسین (ع) عبید اله سر امام حسین را همراه او به شام نزد یزید فرستادو بعد از آن به كوفه بازگشت.
وی پس از جنگ شورشیان كوفه با مختار كه فرماندهی چند گروه را بر عهده داشت از كوفه متواری شد . اما مختار در تعقیب این عنصر خبیث بود . لذا ابوعمره كه از یاران صمیمی مختار بود و كینه قاتلان امام حسین ( ع) را در دل داشت ، از طرف مختار مامور كشتن شمر شد . وی شمر را در یكی از روستاهای بصره یافت . ابوعمره طی یك درگیری شمر را زخمی كرد و سپس به اسارت در آورد . او را نزد مختار آوردند .مختار دستور داد او را گردن زده و جسد او را در دیگ روغن جوشیده قرار دهند و سر شمر را با پای لگد کوب کنند.
منبع: تالارگفتمان مهرميهن
موضوع: سرانجام يزيديان
مسلم بن عقيل (آشنايي با اسوه ها)
محدثي، جواد، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، چاپ دوّم، 1376، 80 ص.
«مسلم بن عقيل» از چهره هاي برجسته اهل بيت است. وي در نهضت عاشورا نقش ويژه اي دارد. امام حسين عليه السلام او را به عنوان نماينده خاصّ خود به كوفه فرستاد. شيعيان با او به نفع امام بيعت كردند. ولي پس از دگرگوني اوضاع كوفه، پيش از رسيدن امام به كوفه دستگير و مظلومانه شهيد شد.
اين نگاشته گزارشي كوتاه با قلمي روان از زندگي جهاد و شهادت آن بزرگوار است. از جمله عناوين كتاب عبارت اند از: م لم بن عقيل كيست، خانواده شهيد پرور، سفير انقلاب كربلا، مسلم در كوفه، نهضت در خطر، غربت مظلومانه مسلم، اسير آزاد، مرگ سرخ، فرزندان مسلم...
حضرت قاسم بن حسن عليه السلام شكوفه خونين كربلا.
گلي زواره، غلامرضا، تهران، ام ابيها، چاپ اوّل، 1378، 176 ص.
در اين كتاب ابتدا به وقايع تاريخي قبل از تولد قاسم بن الحسن عليه السلام اشاره شده و طي آن مؤلف، واقعه به شهادت رسيدن، پدرش امام حسن عليه السلام را بازگو مي كند؛ سپس نشان مي دهد كه چگونه مكارم اخلاقي و فضايل قاسم ابن الحسن عليه السلام تحت نظارت امام حسين عليه السلام شكوفا شده است. مباحث بعدي كتاب مربوط به واقعه عاشورا و نقش حضرت قاسم عليه السلام در اين قيام است. در صفحات پاياني كتاب اشعاري در رثاي قاسم بن حسن عليه السلام به طبع رسيده است.
عبداللَّه ابن حسن عليه السلام
كمال سيد؛ مترجم، نثار احمد، زين پوري، قم، انصاريان، جلد ششم، چاپ اوّل 1377، 32 ص.
كتاب حاضر ششمين اثر از مجموعه «راه كربلا» است كه به شرح زندگاني «عبداللَّه ابن حسن» اختصاص يافته است. اين كتاب دست نويس به همراه تصاويري چند، به زبان اردو، براي كودكان و نوجوانان تأليف شده است.
حضرت رقيّه، سكينه عليها السلام و فاطمه عليها السلام دختر امام حسين عليه السلام
صادقي اردستاني، احمد، تهران، نشر مطهر، چاپ اوّل 1379، 204 ص.
اين كتاب مشتمل بر چهارده فصل است كه در فصل اوّل تحت عنوان «اشك خورشيد» وضع كلي عاشورا و لزوم سوگواري در آن مطرح شده و در فصل هاي ديگر اين مطالب آورده شده است: مراحل مختلف زندگي فاطمه كبري دختر امام حسين عليه السلام از سفر به كربلا و حضور در صحنه هاي آن، اسارت فاطمه عليها السلام و ساير اهل بيت عليهم السلام در كوفه و شام، شخصيت علمي و معنوي دختر امام حسين عليه السلام، ازدواج مجدد آن بانو پس از شهادت همسر بزرگوارش و سرانجام نحوه وفات و محل آرامگاه اين بانوي گرامي.
منبع: سايت بوي سيب
موضوع: منبع شناسي قيام حسيني
تاریخچه، تاریخ پیدایش تعزیه به صورت دقیق پیدا نیست: برخی با باور به ایرانی بودن این نمایش آیینی، پاگیری آن را به ایران پیش از اسلام به پیشینه سه هزار ساله سوگواری بر مرگ پهلوان مظلوم داستانهای ملی ایران ـ سیاوش (سوگ سیاوش) ـ نسبت داده و این آیین را مایه و زمینه ساز شكلگیری آن دانستهاند، و برخی دیگر با استناد به گزارشهایی پیدای آن مشخصا از ایران بعد از اسلام و مستقیما از ماجرای كربلا و شهادت امام حسین (ع) و یارانش میدانند. از این دوره اخیر آگاهیم كه سوگواری برای شهیدان كربلا از سوی دوستداران آل علی (ع) در آشكار و نهان ـ از آن رو كه بنیامیه روز دهم محرم را روز پیروزی خود میشمرد ـ در عراق، ایران و برخی از مناطق شیعه نشین دیگر انجام میگرفت، چنانكه ابوحنیفه دینوری، ادیب، دانشمند و تاریخنگار عرب، در كتاب خود ـ اخبار الطوال ـ از سوگواری برای خاندان علی (ع) به روزگار امویان خبر میدهد. اما شكل رسمی و آشكار این سوگواری، به روایت ابن اثیر، برای نخستین بار به روزگار حكمرانی دودمان ایرانی مذهب آل بویه صورت گرفت؛ و آن چنان بود كه معز الدوله احمد ابن بویه در دهم محرم سال 352 ق «در بغداد به مردم دستور داد كه برای حسین علی دكانهایشان را ببندند و بازارها را تعطیل كنند و خرید و فروش نكنند و نوحه بخوانند و جامههای خشن و سیاه بپوشند و زنان موی پریشان روی سیه كرده و جامه چاك زده نوحه بخوانند و در شهر بگردند و سیلی به صورت بزنند و مردم چنین كنند...» . به هر حال، میتوان دریافت كه در این میان آنچه محرك ایرانیان در این امر میتوانست بود ـ جدا از انگیزههای سیاسی ـ مانده برخی از آیینها و مراسمی چون سوگ سیاوش نیز بود كه در اوایل عهد اسلامی ممنوع گشته و اینكه در سوگواری برای شهیدان كربلا تجلی مییافت. ابن اثیر در بیان وقایع سال 363 ق از «فتنهای بزرگ» میان سنی و شیعه یاد میكند؛ بدین روایت كه اهل سوق الطعام در بغداد، كه سنی مذهب بودند «شبیه» جنگ جمل را ساخته و به گمان خود با اصحاب علی (ع) میجنگیدند. و این به گمان قوی در معارضه با عمل كرخیان كه شیعی مذهب بوده و «شبیه واقعه كربلا» را پدید آورده بودند، صورت گرفته است (آل بویه و اوضاع زمان ایشان) . این سند چنان كه پیداست، افزون بر سوگواری، نمونهای از شبیهسازی (البته به گونه صامت) را نیز ارائه میدهد.
منبع: سايت سيمرغ
موضوع: فرهنگ تعزيه در ايران
با نگاهي به تاريخ عاشورا، مشاهده ميشود كه زناني كه در صحنههاي كربلاحضور داشتند با به عهده گرفتن نقشهاي گوناگون، اين نهضت را ماندگاركردند. در واقعدرسهاي آموزنده اين نهضت كه بانوان فداكار ا´ن را عرضه كردند، هركدام اين واقعيت راآشكار ميكند كه نيمي از تاريخ وقايع عاشورا را زنان به دوش كشيدهاند. از جمله ابعادآموزندة اين حضور ميتوان به موارد زير اشاره نمود:
ـ مشاركت زنان در جهاد: شركت در جبهة پيكار و همدلي و همراهي با نهضتمردانة امام حسين و مشاركت در ابعاد مختلف آن از جلوههاي اين حضور است. چههمكاري «طوعه» در كوفه با نهضت مسلم، چه همراهي همسران برخي شهداي كربلا،چه اعتراض و انتقاد برخي همسران سپاه كوفه به جنايتهاي شوهرانشان، مثل«زنخولي».
ـ آموزش صبر: روحية مقاومت و تحمل زنان به شهادتها در كربلا، درس ديگرنهضت بود. اوج اين صبوري و پايداري در رفتار و روحيات «زينب كبري» جلوهگر بود.
ـ پيام رساني: افشاگريهاي زنان و دختران كاروان كربلا، چه در اسارت و چه دربازگشت به مدينه، نشانة پاسداري از خون شهدا بود. بانوان در خطبهها و در گفتو گوهايپراكنده خويش كه به تناسب زمان و مكان بود، امويان را نشانه گرفتند.
حضور زنان در همراهي بعضي انبيا و پيامبر خاتم و نهضت عظيم عاشورا نشانميدهد كه اين حضور ميتواند بار عاطفي را در اين گونه حركتها افزايش دهد، ضمناين كه در پيام رساني در ادامه حركت نيز مؤثر بودهاند.
پرستاري: رسيدگي به بيماران و مداواي مجروحان از نقشهاي ديگر زنان درجبههها از جمله عاشوراست. نقش پرستاري و مراقبت حضرت زينب از امام سجاد از ايننمونههاست.
مديريت: بروز صحنههاي دشوار و بحراني، استعداد افراد را شكوفا ميسازد. نقشحضرت زينب در نهضت عاشورا و سرپرستي كاروان اُسرا، درس مديريت در شرايطبحران را ميآموزد. وي مجموعة بازمانده را براي اهداف نهضت هدايت كرد و با هر اقدامخنثي كنندة نتايج عاشورا از سوي دشمن مقابله نمود و نقشة ا´نان را خنثي كرد.
ـ حفظ ارزشها: درس ديگر زنان قهرمان در كربلا، حفظ ارزشهاي ديني واعتراض به هتك حُرمت خاندان نبوت و رعايت عفاف و حجاب در برابر چشمهاي آلودهاست. زنان اهلبيت با آنكه اسير بودند و لباسها و خيمههايشان غارت شده بود و با وضعنامطلوب در معرض ديد تماشاچيان بودند؛ اما اعتراضكنان بر حفظ عفاف تأكيدميكردند. ام كلثوم در كوفه فرياد كشيد: «آيا شرم نميكنيد براي تماشاي اهلبيت پيامبرجمع شدهايد؟»
وقتي هم كه در كوفه در خانهاي بازداشت بودند، زينب اجازه نداد جز كنيزان، كسيوارد خانه شوند. در سخنراني خود در كاخ يزيد نيز به شهر به شهر گرداندن بانواناعتراضكرد.
تغيير ماهيت اسارت: اسارت را به آزادي بخشي تبديل كردند و در قالب اسارت بهاسيران واقعي درس آزادگي دادند.
ـ عمق بخشيدن به بعد عاطفي و تراژديك كربلا: گريهها، شيونها، عزاداري برشهدا و تحريك عواطف مردم به ماجراي كربلا عمق بخشيد و بر احساسات نيز تأثيرگذاشت و از اين رهگذر ماندگارتر شد.
منبع: وب سايت اموربانوان شركت آب منطقه اي سيستان وبلوچستان
موضوع: نقش زنان در نهضت عاشورا