هی به تن ، حال ِ دل ِ زار نبینی چه نشست

گفتمش خیز به پا موسم ِ حج ، چون دگران

خانه را سیر تماشا ، دلِ معشوقه پرست

تن سبک سر ، من و این راه چه دشوار و دراز

کی بلد هیچ مناسک که به دستور شده ست

دل شتابان ، ز چه دشوار مبادا به هراس

پیچ و خم نیست ، چه هموار نه بالاش نه پست

اول ِ کار به نیّت ، که من اش خوب و روان

داند او حرف و سخن های من از روز الست

رختِ احرام چه خوب است تن آلوده چرا

هر چه پیرایه رها ، خویشتن از بوده و هست

لب به لبیک عجب حال و هوا از سر لطف

واژه «عید» به معنای رجوع و برگشتن است و «قربان» به معنای قربانی یا هر آنچه با آن بر پروردگار، تقرب جویند. از این رو، می‌توان عید قربان را به معنای بازگشت انسان به مقام تقرّب الهی دانست.

واژه «عید» تنها یک بار در قرآن آمده و به معنای روزی است که نعمت‌های آسمانی بر مۆمنان فرود می‌آید. در فرهنگ اسلام نیز از روزی که انسان در آن گناه و معصیتی مرتکب نشود، به عید تعبیر کرده‌اند. اعیاد اسلامی هم‌چون فطر، مبعث، غدیر و قربان، افزون بر این که خاطره رخداد مهمی را در یادها زنده می‌کنند و بزرگ‌داشت، درس‌آموزی و تبلیغ آن رویداد را یادآور می‌شوند، روزهای ویژه رحمت و لطف خداوندی نیز به شمار می‌آیند.

         عید قربان آمد و باز آ که قربانت شوم

        همچو اسماعیل به فرمان خدا رامت شوم

      حاجیان اندر دیار کعبه گشتند مهمان

       میزبان من بیا تا من که مهمانت شوم

          عید قربان است و هر که میدهد قربانی اش

       آرزو دارم که قربانی قربانت شوم

           عید روزه رفت و عید قربان، میرسد نوروز هم

          روز نوروز میرسی تا سبزی خوانت شوم

           باغبان از شوق گلبن میرود در خواب مست

         گلشن باغم بیا تا مست مستانت شوم

           دشت ها پر لاله و باغها پر سنبل شده

           تا به کی خواهی که مجنون بیابانت شوم

در اسلام، دو عید فطر و قربان از اعیاد بزرگ دینی به شمار می آیند. هر دو عید در پایان دو فریضه دینی آمده اند و در هر دو، نمازی مشترك با مضمونی واحد اقامه می شود. نخستین سوالی كه در بادی امر به ذهن خطور می كند این است كه آیا میان این دو، وجه یا وجوه اشتراكی وجود دارد كه آنها را به دو عید بزرگ مسلمانان مبدل ساخته است؟ به بیانی دیگر، آیا این دو عید در عین تفاوت های زمانی و اختلافات ظاهری هر دو از یك حقیقت واحد حكایت می كنند و ریشه در آن دارند؟ برای یافتن پاسخ سؤال فوق لازم است، نگاهی به هریك از این دو عید و فرائضی كه این دو از پس آن می آیند، داشته باشیم.

عید فطر

سخن را با عید فطر آغاز می كنیم. رمضان، صوم(روزه) و فطر سه واژه آشنا و مقدس برای هر یك از مسلمانان است. صوم ناظر به فریضه ای دینی است كه در آن یك مسلمان مكلف است از طلوع فجر (اذان صبح) تا غروب خورشید (اذان مغرب) خود را از انجام مجموعه ای از اعمال حفظ نماید. بسیاری از این اعمال در حالت عادی و در غیر شرایط روزه جایز و مباح است، اما شخص روزه دار باید از انجام آنها خودداری كند. به عنوان نمونه خوردن، آشامیدن، سر را در زیر آب فرو بردن و روابط زناشویی در حالت عادی حلال و جایز است، اما فرد روزه دار موظف می شود از طلوع فجر تا غروب خورشید، همراه با ضرورت اجتناب از محرماتی چون دروغ بستن به خدا و پیامبر و نظائر آن، از پاره ای امور حلال نیز دوری كند.(به ادامه مطلب مراجعه کنید)

بزرگداشت و تكریم شعائر الهى، هیچ گاه اقتضاء نمى كند صدها راس دام در منا كشته شوند و روى هم انباشته و فاسد شوند. بى گمان از بین بردن این سرمایه عظیم، موجب تعظیم شعائر نمى شود. چطور نابود كردن این همه دام، پاسداشت شعائر الهى است، اما قربانى كردن آنها در وطن برای صدها بینوا و درمانده و تهى دست را آبرومندانه، تغذیه كردن، ضد شعائر الهى؟

پاسخ: قربانى، دائر مدار حكمت آن نیست و حتى تعظیم شعائر الهى در قربانى، بستگى به برآوردن نیاز تهى دستان ندارد، بلكه مسائل و اسرار دیگرى وجود دارد كه ما به پاره اى از آنها آگاهى داریم. از جمله برگزار كردن با شكوه و عظمت مناسك حج در روزهاى مشخص و در مكانهاى ویژه و سر بریدن و نحر كردن هزاران دام براى رضاى دوست و گذشتن از مال دنیا در راه او و خودسازى و پالایش درون.

افزون بر این، هدر رفتن و نابود شدن قربانیها در منا در شرایط كنونى، ناشى از حكم الهى نیست، بلكه ضعف مدیریت حج است كه این نابسامانى را به وجود آورده و این سرمایه عظیم را به باد فنا مى دهد. اگر مدیریت حج، سامانمند و صحیح و بهنجار و براساس اسلوب و روش درستى مى بود، افزون بر برگزارى باشكوه این مراسم، از نابودى هزاران هزار راس دام قربانى هم جلوگیرى مى شد و به مصرف صحیح بینوایان و درماندگان جهان اسلامى مى رسد.

تو در امتداد کدام خط، به کعبه رسیده ای؟

دستت در دست که بوده است که اینک حجرالأسود را لمس می کنی؟

نام شیرین کدام محبوب، بر زبان و لب های تو نقش بسته است، که بوسه بر حجرالأسود می زنی؟

تو، ای آشنای ابراهیم! ای از تبار اسماعیل و محمّد( صلی الله علیه وآله )!

اینک در شهری گام نهاده ای که نفس های پاک ابراهیم بت شکن، در فضای مسجدالحرام عطر افشانی کرده است.

میان صفا و مروه، به یاد اسماعیل و هاجر، گام می زنی و جوشیدن چشمه زمزم را از زیر پای اسماعیل ذبیح، یاد می کنی .

به خانه توحید که قدم می گذاری، بت شکنی پیامبر و علی ( علیه السلام ) را در سال فتح مکه مرور می کنی و اذان بلال را بر بام کعبه، طواف رسول خدا را بر گرد این خانه، نماز جماعت سه نفری پیامبر و علی و خدیجه را در این مسجد در آغاز بعثت، حمایت حمزه و ابوطالب را، از دعوت پیامبر و ندای قولوا لا اله الا الله تفلحوا را که حضرت رسول، بر فراز کوه ابو قُبیس سر داد و تاکنون در رواق تاریخ، طنین افکن بوده است .

اینجا مکّه است، شهری که شاهد شکنجه بلال و یاسر و سمیّه و عمّار بوده است .

براى عيد قربان اعمالى چند نقل شده است:

1ـ غسل كردن است كه به گفته مرحوم «علاّمه مجلسى»، غسل در آن روز سنّت مؤكّد است تا آن جا كه بعضى از علما آن را واجب دانسته اند.¹

2ـ نماز عيد قربان است و نحوه انجام آن، به همان كيفيّتى است كه در نماز عيد فطر گفته شد، و نماز عيد قربان در زمان غيبت امام (عليه السلام) مطابق مشهور فقهاى عظام، سنّت مؤكّد است.² (خواه به صورت جماعت خوانده شود يا فرادى).

3ـ مستحب است دعاهايى را كه پيش از نماز عيد و قبل از آن وارد شده است بخواند. به فرموده مرحوم «علاّمه مجلسى»، بهترين دعاها،دعاى چهل و هشتم «صحيفه كامله سجّاديه» است كه اوّلش اين است: أللّهُمَّ هذا يَومٌ مُبارَك و اگر دعاى چهل و ششم را نيز بخواند بهتر است.³

4ـ خواندن دعاى ندبه در اين روز و ساير اعياد مستحبّ است.

5ـ قربانى كردن در اين روز براى همه مستحبّ مؤكّد است و بسيار سفارش شده است، تا آن جا كه برخى از علما آن را بر كسانى كه توانايى دارند واجب دانسته اند و مستحب است بعد از نماز عيد، كمى از گوشت آن بخورد.

در روايتى است كه امام صادق (عليه السلام) فرمود: امام على بن الحسين و امام باقر (عليهم السلام) گوشت قربانى را سه قسمت مى كردند; يك قسمت آن را به همسايگان مى دادند و يك قسمت آن را به نيازمندان و قسمت سوم را براى اهل خانه نگه مى داشتند

روز عيد قربان از اعياد مهمّ اسلامى است. اين روز يادآور اخلاص و بندگى حضرت ابراهيم(عليه السلام)در برابر پروردگار خويش است، آن جا كه فرمان حق براى ذبح اسماعيل صادر شد، و ابراهيم آن بنده فرمانبردار خداوند آماده اجراى اين فرمان شد و اسماعيل را به قربانگاه برد و كارد بر حلقومش نهاد، ولى ندايى رسيد كه اى ابراهيم از عهده اين آزمون الهى برآمدى! دست نگهدار كه فرمانبردارى خويش را به درستى اثبات كرده اى.

جبرئيل همراه با «قوچى» فرود آمد و ابراهيم آن را قربانى كرد، و سنّت قربانى در منا از آن روز برقرار شد، اين روز، روز عيد و خوشحالى و سرور است. زيرا علاوه بر اين كه بنده اى مخلص از آزمونى دشوار، سربلند بيرون آمد و بندگى خويش را در پيشگاه خداى بزرگ ثابت كرد، گروه عظيمى از بندگان مخلص خدا به او تأسّى جسته، به زيارت خانه خدا مى شتابند و مراسم منا و از جمله، قربانى را انجام مى دهند.

روز عيد قربان از اعياد مهمّ اسلامى است. اين روز يادآور اخلاص و بندگى حضرت ابراهيم(عليه السلام)در برابر پروردگار خويش است، آن جا كه فرمان حق براى ذبح اسماعيل صادر شد، و ابراهيم آن بنده فرمانبردار خداوند آماده اجراى اين فرمان شد و اسماعيل را به قربانگاه برد و كارد بر حلقومش نهاد، ولى ندايى رسيد كه اى ابراهيم از عهده اين آزمون الهى برآمدى! دست نگهدار كه فرمانبردارى خويش را به درستى اثبات كرده اى.

جبرئيل همراه با «قوچى» فرود آمد و ابراهيم آن را قربانى كرد، و سنّت قربانى در منا از آن روز برقرار شد، اين روز، روز عيد و خوشحالى و سرور است. زيرا علاوه بر اين كه بنده اى مخلص از آزمونى دشوار، سربلند بيرون آمد و بندگى خويش را در پيشگاه خداى بزرگ ثابت كرد، گروه عظيمى از بندگان مخلص خدا به او تأسّى جسته، به زيارت خانه خدا مى شتابند و مراسم منا و از جمله، قربانى را انجام مى دهند.

اعیاد اسلامی علاوه برای ایجاد نشاط روحی در میان امت، فرصت‌هایی را برای مسلمین ایجاد می‌کنند که باید قدردانشان بوده و به راحتی آن‌ها را از دست ندهیم. در این مجال به بیان پنج فرصت طلایی که در این روز برایمان فراهم می‌گردد اشاره می‌کنیم.

ابراهیم به قربانگاه رفت ... اسماعیل برای قربانی شدن آماده شد ... خدا قربانی دیگری از آسمان برای ابراهیم فرستاد ... ابراهیم و اسماعیل نمره قبولی آوردند ... . ماجرایی که تقریبا همه از آن مطلع هستیم و بارها و بارها شنیده‌ایم. اسلام روز رخداد این ماجرای سراسر عبرت را برای مسلمین عید قرار داد. اعیاد اسلامی علاوه برای ایجاد نشاط روحی در میان امت، فرصت‌هایی را برای مسلمین ایجاد می‌کنند که باید قدردانشان بوده و به راحتی آن‌ها را از دست ندهیم. در این مجال به بیان پنج فرصت طلایی که در این روز برایمان فراهم می‌گردد اشاره می‌کنیم.

قربانی یک عبادت مالی و از شعائر اسلام است و در مقابل دیگر عبادت های مالی  ویژگیهای خاصی در بر دارد، با توجه به آن ویژگیهای قربانی بین عبادت های دیگر جایگاه و اهمیت ممتازی را حائز است.

مفهوم و معنی قربانی

از نظر معنای لغوی «قربانی» از لفظ «قربان» ماخوذ است، هر آن چیزی که ذریعه و وسیله تقرب و نزدیکی الله تعالی باشد آن را «قربانی» می گویند، آن چیز خواه ذبح حیوان باشد یا دیگر صدقات.

بعضی از علماء هر نیکی و عمل خیر را که باعث قرب و رحمت الهی باشد «قربانی» می نامند.

البته در عرف عام به آن حیوان مخصوص «قربانی» گفته می شود که به خاطر رضای الله در روزهای معین عید الاضحی- عید قربان- مسلمانان آن را ذبح می کنند و کلمه قربانی از لفظ قربان گرفته شده  و چندین بار در قرآن مجید آمده است، در اکثر مواقع مراد از آن «حیوان مذبوحه» است

قربان عبارت از کارهای نیکی است که انسان بوسیله آن بخواهد خود را به رحمت خداوند نزدیک کند، بنابراین عمل نیکی که انسان انجام دهد تا بدان وسیله خویشتن را به رحمت حق تعالی نزدیک سازد آن کار را قربان گویند؛ مانند فرمایش رسول اکرم(ص) که فرمود: نماز موجب تقرب و نزدیکی هر پرهیزکار به رحمت پروردگار است.

بدیهی است که مراد از تقرب به خدای تعالی، قرابت زمانی و مکانی نیست چرا که بین خالق و مخلوق هیچگونه خویشاوندی وجود ندارد بلکه منظور آن است که از راه طاعت و انجام کارهای شایسته می تواند مشمول الطاف الهی قرار گرفته و به رحمت او نزدیک شود.