با تعامل دولت و مردم و با هدف بریز و بپاش‌های بی‌مورد، می تون به سطحی از استانداردهای معقول مصرف دست پیدا کرد.

در مرخصي‌ها خريد بهترين راه براي کاهش استرس است! نظر شما در اين باره چيست؟ بيشتر مردم در سرمايه‌گذاري پول موفق‌اند اما در خرج كردن، آن را بيهوده خرج مي‌كنند. اما چرا اين اتفاق مي‌افتد؟ پول و انرژي ما با هم مساوي‌اند. اما زماني كه ما احساس تنهايي و فشار مي‌كنيم، در دادن اين انرژي، واقعا خود پسند و آدم ناداني مي‌شويم! انرژي به مقدار زيادي وجود دارد! اما نيت هركس در به كار بردن آن مهم است! ما راه خريد كردن را براي خرج پولمان انتخاب كرديم!‏

 مقدمه:
همه ما به خصوص مسئولان قواي سه‌گانه، شخصيت‌هاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي، يعني اصلاح الگوي مصرف در همه زمينه‌ها، برنامه‌ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته‌اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين حال‌ها، ظهور و بروز يابد.

جملات فوق بخشي از بيانات رهبر معظم انقلاب است. ايشان كه در پيام نوروزي خطاب به ملت فهيم ايران، با توجه به اهميت «حياتي و اساسي مصرف مدبرانه و عاقلانه منابع كشور» سال جديد را «سال اصلاح الگوي مصرف» در همه زمينه‌ها و امور ناميدند در سخنراني خود در روز اول فروردين 1388 در حرم مطهر ثامن‌الائمه(ع) مسئولين نظام را به برنامه‌ريزي و حركت در جهت اصلاح الگوي مصرف موظف نمودند.
امسال مطلع دهه چهارم انقلاب، دهه تحقق پيشرفت و عدالت توأمان در كشور است. بديهي است طرح عنوان «اصلاح الگوي مصرف» توسط رهبر فرزانه انقلاب ناظر به واقعيات كشور در شرايط كنوني و چشم‌انداز پيشرفت و عدالت در دهه چهارم انقلاب است.
اين نام‌گذاري بر يك حركت و عزم جدي براي گذار از وضعيت كنوني به سوي الگوي مطلوب دلالت مي‌كند.
الگوي مصرف در هر جامعه‌ بخشي از نظام ارزشي و هنجار حاكم بر آن است كه مي‌تواند گوشه‌اي از هويت فرهنگي مردمان آن سرزمين را بنماياند.
در واقع الگوي مصرف به خودي خود «هويت‌ساز» است اما در صورت انحراف از وضع مطلوب مي‌تواند «هويت‌سوز» نيز باشد. عوامل مختلفي در اين انحراف دخيل هستند كه پرداختن به آنها مجالي ديگر مي‌طلبد اما اقتضاي مهندسي فرهنگي و اجتماعي كشور، هدايت جامعه در مسير صحيح و به سوي الگوي مصرف مطلوب است. سال 1388 از سوي مقام معظم رهبري، سال اصلاح الگوي مصرف ناميده شد. اين زمان با توجه به شرايط اقتصادي داخل و خارج از كشور، مناسب‌ترين مقطع براي نام‌گذاري بود و مي‌تواند جدا از مديران بحران به رفتارهاي فردي و جمعي در استفاده بهينه از منابع و انرژي سامان دهد.

اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگ‌سازي پايدار است و اين خود به راهكارهايي نياز دارد تا همه افراد جامعه الزام رفتارهاي اصلاح مصرف را احساس كنند و به تدريج اين اصلاح نهادينه شود و به يك رفتار پايدار و نهايتاً به يك فرهنگ در تمامي عرصه‌هاي مصرف تبديل شود.

بهره‌وري و رشد اقتصادي
متأسفانه امروز بايد اذعان كرد جامعه ايران با فاصله گرفتن از الگوي مصرف مطلوب به نوعي الگوي وارداتي هويت‌سوز گرايش پيدا كرده است. «رواج پديده مصرف‌گرايي در ايران به حدي است كه ديگر روا نيست به كشورهاي عربي همسايه خرده بگيريم كه غوطه‌ور در گرداب مصرف كالاهاي وارداتي هستند. اين فرايند پيش‌رونده اجتماعي در ايران به گونه‌اي است كه گويا قرار است در انتهاي سند چشم‌انداز 1404 در كنار پيشرفت‌هاي علمي، اقتصادي، فرهنگي و .... رتبه اول را در مصرف‌گرايي نيز كسب كنيم.»
در شريعت اسلام هم تغيير و تحول در راستاي اصلاح الگوي مصرف و جلوگيري از مصرف بي‌رويه مورد تأكيد قرار گرفته است. اين تأكيد از آنجا صورت مي‌گيرد كه رشد اقتصادي كشور مستلزم ارتقاي بهره‌وري، صرفه‌جويي و استفاده بهينه از منابع كشور است. ثروت‌هاي ملي متعلق به همه نسل‌هاست و نسل امروز حق ندارد به گونه‌اي از اين منابع استفاده كند كه مانع استفاده آيندگان شود.
اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگ‌سازي پايدار است و اين خود به راهكارهايي نياز دارد تا همه افراد جامعه الزام رفتارهاي اصلاح مصرف را احساس كنند و به تدريج اين اصلاح نهادينه شود و به يك رفتار پايدار و نهايتاً به يك فرهنگ در تمامي عرصه‌هاي مصرف تبديل شود.
براساس گزارش مؤسسه «ماركت اوراكل» ايران از نظر ارائه بنزين ارزان سومين كشور و از نظر ميزان يارانه پرداختي به اين كالا نخستين كشور در ميان كشورهاي جهان است و بيش از 36 درصد كل مصرف بنزين خاورميانه در سال 2007 در ايران مصرف شده است! متوسط مصرف سوخت خودروهاي بنزيني در كشور ما حدود 11 ليتر در روز است در حالي كه متوسط مصرف سوخت در كشورهاي ديگر نظير آلمان و ژاپن 5/2، در انگليس 5/3، در فرانسه 9/1، در كانادا 5/6 و در كشور آمريكا 3/7 ليتر در روز است. هر 10 سال يك بار ميزان مصرف سوخت در ايران 2 برابر مي‌شود اما اين نرخ رشد در مقياس جهاني يك تا 2 درصد بيشتر نيست و ميزان سوخت مصرفي جهان در حدود هر 50 سال يك بار 2 برابر مي‌شود. يعني ايران در مقايسه با ميانگين جهاني 4 تا 5 برابر بيشتر سوخت مصرف مي‌كند. هم‌اكنون 9 درصد سوخت جهان در ايران و توسط تنها يك درصد جمعيت جهان مصرف مي‌شود. و هر ساله بيش از 38 درصد از بودجه سالانه دولت ايران به يارانه بنزين اختصاص مي‌يابد در حالي كه در صورت مصرف استاندارد، ايران مي‌تواند يكي از صادركنندگان بنزين باشد.
براساس گزارش صندوق بين‌المللي پول، ايران دومين كشور جهان از نظر پرداخت يارانه انرژي با رقم 37 ميليارد دلار است. مصرف سرانه در ايران به ازاي هر نفر بيش از 5 برابر مصرف سرانه كشوري مانند اندونزي با 225 ميليون نفر جمعيت، 2 برابر چين با يك ميليارد و 300 ميليون نفر جمعيت و 4 برابر كشور هند با يك ميليارد و 122 ميليون نفر جمعيت است كه با مقايسه شاخص شدت مصرف انرژي در ايران با بسياري از كشورهاي جهان، شاهد وضعيت ناهنجار بهره‌برداري انرژي هستيم.
در بخش ساختمان ومسكن؛ ايران براساس آمار و ارقام منتشر شده، متوسط مصرف انرژي به ازاي هر مترمربع در ايران 6/2 برابر متوسط مصرف در كشورهاي صنعتي است كه در بعضي از شهرهاي كشورمان، اين رقم به حدود 4 برابر مي‌رسد.
الگوي مصرف آب آشاميدني براساس اعلام بانك جهاني براي يك نفر در سال، يك مترمكعب و براي بهداشت در زندگي به ازاي هر نفر، 100 مترمكعب در سال است. بر اين اساس، در كشور ما 70 درصد بيشتر از الگوي جهاني آب مصرف مي‌شود! از نظر مصرف برق هم، ايران نوزدهمين كشور پرمصرف برق در دنياست. دولت ساليانه يارانه 4 هزار ميليارد توماني براي برق در نظر مي‌گيرد. دكتر داوودي معاون اول رئيس‌جمهور در همايش ملي نگاه قدسي به آب گفته است كه سرانه مصرف آب ايراني‌ها پنج برابر سرانه مصرف جهان است.
واقعيت آن است كه طي سال‌هاي دولت سازندگي و بعد از آن، مصرف‌گرايي به شدت در جامعه ما ترويج شد. آمار و ارقام نگران‌كننده‌اي وجود دارد كه اين مصرف بي‌رويه را نشان مي‌دهد. مثلاً در خصوص انرژي، براي مقايسه مصرف انرژي از معيار «شدت انرژي» استفاده مي شود كه برابر نسبت مصرف انرژي به توليد ناخالص داخلي است. مطابق آمارها، ايران در كل جهان بالاترين ميزان «شدت انرژي» را به خود اختصاص داده است! اين معيار براي ايران 17 برابر كشوري مثل ژاپن، 8/5 برابر اروپا، 2/1 برابر چين و 2/8 برابر كشورهاي آسياي شرقي است. اين آمار ميزان مصرف بي‌رويه انرژي را در ايران نشان مي‌دهد. در واقع، مصرف انرژي در ايران برابر مصرف انرژي در كشوري با جمعيت 750 ميليون نفر است! رقمي كه تصور آن چندان آسان نيست.

نتيجه‌گيري
اميد است با استراتژي و راهبردي كه مقام معظم رهبري در پيام نوروزي خويش تبيين فرمودند، با عزم جدي دولت و مجلس يك نقشه راه در جهت اجراي اصلاح الگوي مصرف تهيه شود. نبايد خودمان را با برگزاري چند سمينار و كنگره در اين خصوص، سرگرم كنيم و از اصل پيام ايشان غافل شويم. تحقق فرمايشات رهبر معظم انقلاب به صورت واقعي تنها با ورود همه‌جانبه مردم، دولت و مجلس امكان‌پذير است و ورود به اين پيكا امروز يك تكليف شرعي و ملي محسوب مي‌شود.
در مورد آب و برق مورد استفاده در صنايع و بخش كشاورزي نيز، مجلس شوراي اسلامي مي‌تواند با وضع قوانين مدون و با در نظر گرفتن اعتبارات لازم، دولت را در اصلاح شبكه‌هاي آب‌رساني و بهبود شيوه‌هاي آبياري و صيانت از ذخاير آب‌هاي سطحي و زيرزميني كشور ياري كند و نوسازي شبكه انتقال برق و جلوگيري از اتلاف انرژي الكتريكي را در مسير بين نيروگاه‌ها تا محل مصرف را در اولويت كاري وزارت نيرو قرار دهد. همچنين وكلاي ملت مي‌توانند استفاده از لامپ‌هاي كم‌مصرف و شيرهاي هوشمند را در نهادهاي حكومتي به تكليفي قانوني مبدل سازند و با برنامه‌ريزي و نظارت دقيق، تمركز دولت را بر افزايش راندمان انرژي مصرفي و ارتقاي بهره‌وري و بهبود فناوري توليد در صنايع كشور خصوصاً صنايع خودروسازي معطوف نمايند. به علاوه، مجلس محترم مي‌تواند با دقت در تخصيص بودجه جاري دستگاه‌ها و نهادهاي دولتي و غيردولتي، ضمن جلوگيري از افزايش غيرمنطقي بودجه برخي دستگاه‌هاي خاص، و با كسب اجازه از رهبر معظم انقلاب، نظارت دقيق بر استفاده صحيح از منابع و امكانات اين دستگاه‌ها داشته باشد.

الگوي مصرف در هر جامعه بخشي از نظام حاكم بر آن است كه مي‌تواند گوشه‌اي از هويت فرهنگي مردمان آن سرزمين را بنماياند.

در بحث مسكن به عنوان يك مصرف‌كننده مهم انرژي نيز، قوه مقننه مي‌تواند با وضع قوانين لازم، شهرداري‌ها و سازمان نظام مهندسي كشور و مردم را مكلف به رعايت اصول مطرح شده در مقررات مسكن‌سازي نمايد تا با استفاده از مصالح مناسب و استاندارد و دستگاه‌ها و سيستم‌هاي مناسب گرمايشي و سرمايشي، ميزان مصرف انرژي در ساختمان‌ها و منازل مسكوني را به حد معقول آن نزديك شود.
همه آنچه گفته شد تنها با هماهنگي و همدلي مسئولان سه قوه و مردم ميسر خواهد بود و در نهايت منجر به تسريع در روند توسعه اقتصادي كشور و «حركت پرشتاب و بزرگ به سمت تحقق پيشرفت و عدالت» و نيل به اهداف سند چشم‌انداز خواهد شد.

منابع در دفتر مجله موجود است.

رسول سكني

با نگاهي اجمالي به برنامه‌هاي سوم و چهارم توسعه كشور در بخش انرژي، مي‌توان دريافت كه براي تحقق اهداف پايدار در اين بخش، اهدافي اين چنين مورد تاكيد است:

1.حفاظت از منابع و ذخاير سوخت‌هاي فسيلي به عنوان ميراث نسل‌هاي آينده؛
2.برقراري نظام توليد و عرضه و مصرف سازگار با محيط زيست؛
3.توليد و عرضه مطمئن انرژي براي تمامي مصرف كنندگان؛
4.افزايش بهره‌وري انرژي.
اهداف فوق به نوعي با بهينه‌سازي توليد و مصرف انرژي گره خورده است. بهينه‌سازي در حوزه‌هاي گوناگون انرژي، راهبردي است. بهينه‌سازي در حوزه‌هاي گوناگون انرژي، راهبردي است كه قريب به اتفاق منتقدان، آن را در مورد توجه قرار داده و بر عملياتي شدن آن تاكيد مي‌ورزند.
مصرف سوخت‌هاي فسيلي براي توليد انرژي به شيوه رايج در كشور ما، از غير قابل قبول‌ترين، ناكارآمدترين و ناپايدارترين روش‌هاي توليد و مصرف است كه با اهداف مندرج در اسناد برنامه‌هاي توسعه منافات دارد. از ديگر سو، افزايش مصرف انرژي به دليل افزايش جمعيت و افزايش سرانه مصرف، سياست‌گذاران را ناگريز ساخته است تا بهينه سازي توليد و مصرف انرژي را به عنوان يك راهبرد اصلي در نظر بگيرند و به آن بينديشند.
منظور از استفاده بهينه از انرژي، البته بهبود بهره‌وري نيز هست و اگر اين مفهوم را پذيرا باشيم، ناگريز بايد حلقه‌هاي توليد تا مصرف نهايي مورد توجه قرار گيرد. به عبارت ديگر، عرضه و تقاضاي انرژي به عنوان دو جزء تفكيك‌ناپذير اين فرايند، بايد به طور همزمان بهبود يابند تا بهره‌وري محقق شود.
آنگاه كه سياست‌گذاران از استفاده بهينه انرژي سخن مي‌گويند، نگاه‌شان عمدتاً متوجه مصرف كنندة نهايي است و اين طور القا مي‌كنند كه اگر رفتار مصرف‌كننده نهايي اصلاح شود، راهبرد بهينه‌سازي محقق شده است؛ اما اين نگاه نوعي فرافكني است، چرا كه توليد و مصرف انرژي را شامل چهار مرحلة توليد و انتقال، توزيع و مصرف است و اگر اين فرايند چهار مرحله‌اي را به دو بخش عرضه و تقاضا تقسيم كنيم، بخش عرضه شامل سه مرحله توليد، انتقال و توزيع است و اين سه مرحله، متمركز است در دست دولتمردان و مصرف كنندگان نهايي انرژي كه هيچ نقشي در مديريت آن ندارند. اين در حالي است كه بررسي‌ها نشان مي‌دهد عمده ناكارآمدي توليد و تلفات، البته در اين مرحله اتفاق مي‌افتد؛ چه تلفات انرژي تنها در مرحله انتقال به 22 درصد توليد نيروگاه‌هاي كشور مي‌رسد.
منتقدان، همچنين فرايند توليد را نيز ناكارآمد مي‌دانند و معتقد هستند كه هزينه تمام شده توليد انرژي در كشور بيش از ميانگين جهاني است و اين هزينه ناكارآمدي توليد، به مصرف كننده نيز منتقل مي‌شود.
اما در بعد تقاضا كه مصرف كنندگان نهايي را در بر مي‌گيرد، آيا مسئوليت بهينه‌سازي بر دوش مصرف‌كنندگان است؟ اين سوال شايد بي ربط به نظر برسد، اما اگر به منابع مصرف انرژي به وسيله مصرف كنندگان نهايي به خوبي نگريسته شود، باز هم درخواهيم يافت كه سهم عمده بهينه‌سازي در بعد مصرف نيز بر دوش دولت‌مردان و سياست‌گذاران است.
ذكر صرفاً يك مثال مي‌تواند اين نكته را روشن سازد؛ ميزان مصرف انرژي به وسيله مردم يا مصرف‌كنندگان نهايي، تابع استفاده از محصولات صنعتي است كه در بازار كشور توليد و عرضه مي‌شود و خانوارها بيشترين مقدار انرژي را با به كارگيري لوازم خانگي مصرف مي‌كنند. سهم انرژي مصرفي به وسيله لوازم خانگي 3 هزار مگاوات در سال است، رقمي معادل 8 درصد انرژي مصرفي در كشور و مصرف كنندگان كالاهاي خانگي در بازار ايران، خريدار محصولات توليدي داخل يا وارداتي هستند كه عمدتاً فاقد برچسب انرژي است.اما آنچه سبب شده است تا مصرف كننده به سوي استفاده از چنين محصولاتي گرايش پيدا كند، سياست‌هاي دولت براي حمايت از توليد داخلي (به هر قيمت) يا وادرات از كشورهاي خاص است. واضح است كه مصرف‌كننده از حق انتخاب كافي برخوردار نيست و مادامي كه سياست‌هاي حمايتي وجود دارد، نمي‌توان به مشاركت مصرف گنندگان براي تحقق اهداف مهمي همچون حفاظت از محيط زيست و بهره‌وري توليد و مصرف انرژي خوش بين بود.
امروزه استفاده بهينه از انرژي، نيازمند تحقق چنين پيش شرط‌هايي است:
1.بهبود مديريت در بخش عرضه انرژي شامل مراحل توليد، انتقال و توزيع؛
2.به‌سازي و بازسازي شبكه‌ها و خطوط انتقال به عنوان يكي از مهمترين مراحل تلفات انرژي؛
3.بازبيني سياست‌هاي حمايت از توليد لوازم صنعتي و خانگي با هدف سازگار سازي توليد با محيط زيست؛
4.برقراري نظام رقابتي عرضه و تقاضاي انرژي و محصوات انرژي‌بر.
تحقق اين موارد، البته پس از گذشت يكصدسال از نهضت ملي شدن صنعت نفت و در آغازين روزهاي دومين سده نفت ايران، آغاز جنبشي ديگر و دعوت از جامعه براي ايفاي نقش در نهضت نويني است به نام «استفاده بهينه از انرژي».
به اميد آن روز!

دكتر داريوش كريمي

برگرفته از:ماهنامه تازه‌هاي انرژي-شماره6-فروردين ماه 1388- ص7
 

همان گونه كه مي‌دانيد امروزه زنان در تامي ابعاد اقتصادي- اجتماعي و تربيتي نقش بسيار مهمي ايفا مي‌كنند و توانسته‌اند اين وظيفه خطير را متناسب با نيازهاي هر زمان به نحو مطلوبي انجام دهند.

هم اكنون جمعيت كشور ا بيش از 70 ميليون نفر و تعداد خانوارهاي شهري و روستايي حدود 18 ميليون خانواده مي‌باشد و بافت فرهنگي- اجتماعي خانوارهاي ايراني به گونه‌اي است كه بانوان ما اصلي‌ترين نقش را در مديريت خانه و تحكيم بنياد خانواده ايفا مي‌كنند و بيشترين نقش را در تهيه و استفاده از وسايل خانه و ملزومات زندگي دارند.
علاوه بر اين با پيشرفتي كه در توليد و عرضه محصولات برقي رخ داده، بالطبع تحول فرهنگي زيادي نيز در گرايش مردم به استفاده از اين گونه وسايل در كشور ما به وجود آمده است. شايد در اكثر خانوارهاي ايراني و به ويژه خانوارهاي شهري بيش از 20 وسيله برقي وجود داشته باشد، وسايلي مثل تلويزيون، يخچال، فريزر، ماشين لباسشويي، چرخ گوشت، مايكروويو، سرخ‌كن، كامپيوتر، ويديو، راديو ضبط، اتو برقي، آب‌ميوه‌گيري، مخلوط‌كن، پلوپز، سشوار و ... .

در حال حاضر لوازم برقي خانگي از مهم‌ترين عوامل مصرف برق در اين بخش مي‌باشند كه طبعاً» تاثير بسزايي در هزينه‌هاي برق خانواده‌ها دارند.

لذا با وجود تعداد و تنوع اين وسايل در خانواده‌ها، مادران فهيم و با درايت ايراني بايد به عنوان مديران اقتصادي خانواده ضمن بهره‌مندي از اين گونه وسايل با استفاده صحيح، منطقي و ب موقع از آنها به راحتي هزينه‌هاي برق مصرفي خانواده خود را كاهش دهند و به اقتصاد كشور و بهره‌مندي ساير شهروندان و هم‌‌ميهنان از اين نعمت، كمك شاياني نمايند.
بايد به خاطر داشته باشيم كه استفاده بهينه قطعاً به منبع عدم استفاده از اين وسايل نيست بلكه صرفه‌جويي و استفاده بهينه به اين معني است از هر وسيله‌اي به مقدار نياز استفاده كنيم.
در حال حاضر لوازم برقي خانگي از مهم‌ترين عوامل مصرف برق در اين بخش مي‌باشند كه تاثير بسزايي در هزينه‌هاي برق خانواده‌ها دارند. از طرف ديگر تعداد وسايل خانگي در خانواده‌ها روز به روز در حال افزايش است بنابراين زنان با رعايت توصيه‌هاي زير مي‌توانند مطمئن شوند كه از وسايل برقي خود استفاده بهينه‌اي مي‌كنند.
برچسب انرژي
برچسب انرژي برچسبي است كه بر روي وسايل مصرف كننده انرژي الصاق مي‌شود و مصرف كننده را با ميزان كارايي و مصرف انرژي آن وسيله آشنا مي‌كند. اين برچسب از 7 فلش رنگي تشكيل شده كه روي هر كدام از آنها نشانگر كمترين و بيشترين مصرف انرژي درج شده است.
حرف G و A به ترتيب نشانگر بيشترين و كمترين مصرف انرژي به خريدار كمك مي‌كند كه در هنگام خريد وسيله‌اي را انتخاب كند كه در مقايسه با ساير وسايل موجود مصرف كمتر و كارايي بيشتري داشته باشد. به عنوان مثال وقتي خريداري براي خريد يك يخچال فريزر به فروشگاهي مراجعه مي‌كند و با دو يخچال كه از هر جهت مشخصات يكساني دارند مواجه شود، در اين شرايط اگر يكي از يخچال‌ها رتبه B داشته باشد مصرف برق كمتري نسبت به يخچال رتبه‌‍ C خواهد داشت.
آيا مي‌دانيد در يخچال و فريزرها به ازاي افزايش يك رتبه در برچسب انرژي حدود 14 درصد صرفه‌جويي در مصرف برق مي‌شود؟
علاوه بر اين استاندارد برچسب انرژي براي يخچال، يخچال فريزرهاي خانگي، ماشين لباسشويي، كولر آبي، كولر گازي، اتوي برقي، لامپ و ساير وسايل برقي كوچك آشپزخانه نيز تدوين شده است.
يخچال و فريزر
امروزه به جرات مي‌توان گفت كه تمام خانوارهاي شهري و بيش از 75 درصد از خانوارهاي روستايي از يخچال استفاده مي‌كنند. استفاده از فريزر نيز بويژه در خانوارهاي شهري رو به رشد است و در سال‌هاي اخير استفاده از يخچال- فريزرها در طول يك شبانه‌روز در حدود 12 ساعت كار مي‌كنند و اگر ميانگين مصرف برق يخچال- فريزرها در حدود 2 كيلو وات ساعت در شبانه‌‌روز در نظر بگيريم هر ساله در كشور حدود 22 ميليارد كيلو وات ساعت برق توسط اين وسايل مصرف مي‌شود.
نكاتي چند در استفاده بهينه از يخچال و فريزر
1.برفك يخچال- فريزر را به طور مرتب بازرسي كرده و در صورت لزوم برفك زدايي نماييد.
2. درجه ترموستات يخچال را در دماي 3 تا 5 درجه سانتيگراد تنظيم نماييد.
3.درجه ترموستات فريزر را در دماي 15- تا 18 درجه سانتيگراد تنظيم نماييد.
4.نوار درزگير درب يخچال و فريزر را به طور مرتب بازرسي كرده و در صورت لزوم تعويض نماييد.
5. تا حد امكان سعي شود يخچال و فريزر از وسايل گرمازاي داخل آشپزخانه و از تابش مستقيم نور خورشيد به دور باشند.
6.مواد غذايي درون يخچال و فريزر را با فاصله قرار دهيد تا هوا به خوبي بين آنها جريان يابد.
7. فاصله يخچال و فريزر تا ديوار پشت آن را حداقل 20 سانتيمتر در نظر بگيريد تا امكان گردش هوا در پشت آنها وجود داشته باشد.
8. از قرار دادن مواد غذايي گرم درون يخچال و فريزر خودداري كنيد. لازم است ابتدا آنها را به دماي محيط رسانيده و سپس درون يخچال و فريزر قرار داد.
9. بسته‌هاي مواد غذايي درون فريزر را با برچسب مشخص كنيد تا هنگام نياز به مدت طولاني باز نباشد.
هم اكنون در حدود 10 ميليون ماشين لباسشويي در كشور وجود دارد. توان الكتريكي ماشين‌هاي لباس‌شويي در طول سال حدود 200 كيلو وات ساعت برق مصرف مي‌كند و اگر اين مقدار را در تعداد ماشين لباسشويي‌هاي موجود ضرب كنيم، سالانه حدود 2 ميليارد كيلو وات ساعت برق توسط ماشين‌هاي لباسشويي مصرف مي‌شود.
نكاتي چند در استفاده بهينه از ماشين لباسشويي
1.    حتي‌الامكان از استفاده هم زمان ماشين لباسشويي و ديگر وسايل پرمصرف در ساعات اوج مصرف برق خودداري كنيد.
2.    در صورت امكان از ماشين لباسشويي با دو ورودي آب سرد و گرم استفاده كنيد تا از آب گرم خانه براي ماشين لباسشويي خود بهره ببريد زيرا آبگرم‌كن ماشين لباسشويي برق زيادي مصرف مي‌كند.
3.    از ماشين لباسشويي وقتي استفاده كنيد كه لباس به اندازه كافي براي شستن داشته باشيد.
4.    لباس‌ها را به نسبت ميزان كثيفي جداگانه بشوييد زيرا شستشوي لباس‌هايي كه كمتر كثيف هستند از لحاظ مصرف آب و برق كم مصرف‌تر مي‌باشند.
5.    به جاي استفاده از خشك‌كن ماشين لباسشويي در صورت امكان لباس‌هاي شسته شده را در هواي آزاد خشك نماييد.
ساير لوازم برقي خانگي
1.    در صورتي كه نياز به استفاده از وسايل صوتي و تصويري به مدت طولاني نداريد، آنها را كاملاً خاموش كنيد.
2.    لوازم صوتي و تصويري هم چون رايانه- چاپگر و تجهيزات جانبي آنها را تنها هنگامي روشن كنيد كه به آن نياز داريد.
3.    در صورت عدم نياز به تلويزيون در مجالس و ميهماني‌هاي خود آن را خاموش كنيد. و هنگام ترك منزل از خاموش بودن وسايل برقي مطمئن شويد.

قرن بيست‌ويكم (21) را بايد قرن سرعت و تدبير ناميد. قرني كه بقاء سازمان‌ها در گروي قابليت انعطاف و چابكي آنها در پاسخ به تغييرات جهاني است. امروزه شركت‌هاي موفق و پيشرو منتظر حادثه يا اتفاق نيستند تا خود را با آن منطبق كنند؛ بلكه خود مبدع تغيير و حادثه هستند و از طريق همين تغييراتي كه در سطح جهاني ايجاد مي‌كنند زمينه را براي افزايش سهم بازار و سودآوري ايجاد مي‌كنند.

در چنين شرايطي سازمان‌ها بايد خود را براي رقابتي تنگاتنگ با ساير شركت‌ها آماده سازند شرايطي كه موفقيت آن بستگي زيادي به قدرت چابكي، انعطاف‌پذيري، رشد تغيير و يادگيري سازمان دارد.
يكي از پارادوكس‌هايي كه در تئوري‌هاي سازمان وجود دارد تعارض بين رشد و قابليت تغييرپذيري (چابكي) سازمان‌ها است. سازمان‌ها تمايل به رشد دارند. رشد معمولاً با بزرگ شدن سازمان و حركت سازمان به سمت توسعه ديوان‌سالاري و بروكراسي و در نتيجه ناكارآمدي همراه است. (ارجاع به كتاب فيل‌ها نمي‌توانند برقصند.)
سازمان‌ها، هم تمايل به رشد و توسعه دارند و هم از بروكراسي و عدم انعطاف‌پذيري گريزانند. به همين دليل سازمان‌هاي بزرگ به منظور ايجاد انعطاف‌پذيري و چابكي در ساختارهاي خود، اغلب از نوع استراتژي‌ها مانند كوچك‌سازي (Downsizing) متناسب‌سازي (Rightsizing) برون‌سپاري (Outsouroing) ساخت واحدهاي كسب و كار مستقل (Strategic Business) و .... را در دستور كار خود قرار مي‌دهند.
در ادامه ضمن پرداختن به اهميت ايجاد واحدهاي استراتژيك كسب و كار (SBU) نتايج ابعاد چنين واحدهايي در افزايش بهره‌وري شركت و در نتيجه حركت در مسير اصلاح الگوي مصرف مورد بحث قرار مي‌گيرد.
واحدهاي استراتژيك كسب و كار SBU
بزرگ شدن سازمان‌ها، معمولاً با افزايش سلسله مراتبي سازماني و در نتيجه گسترش بروكراسي همراه است. اين امر باعث مي‌شود كه زمان انجام امور در شركت طولاني شده و از طرف ديگر اغلب تصميم‌گيري‌هايي كه در سطح عالي سازمان انجام مي‌شود بدون درك شرايط بخش عمليات (پايين) سازمان باشد.
از طرفي طولاني بودن زنجيره ارزش‌ساز شركت (فرآيند عمليات از مبنا تا مقصد) موجد عدم مديريت صحيح فرايند به منظور شناسايي نقاط بحراني يا هزينه‌ساز مي‌شود. به همين دليل اغلب توصيه مي‌شود فرايند ارزش‌سازي شركت (كه طولاني است) به تعدادي حلقه يا SBU كه قابليت مديريت مستقل داشته باشد تقسيم شود. مزاياي ايجاد چنين واحدهايي عبارت است از:
1-    به دليل طولاني بودن زنجيره عمليات شركت امكان مديريت بهينه كل زنجيره بسيار سخت است. با تفكيك كل فرآيند به چند حلقه زنجيره و مديريت‌هاي مستقل در هر منطقه، مديريت فرآيند راحت‌تر و بهتر مي‌شود.
2-    انجام برنامه‌هاي بهبود توسعه و بهره‌وري براي هر SBU راحت‌تر از كل فرايند است.
3-    محاسبه قيمت تمام شده محصولات در هر مرحله از زنجيره (براي هر SBU امكان‌پذير مي‌شود.)
4-    با ايجاد واحدهاي SBU امكان طرح‌ريزي برنامه‌هاي كاهش هزينه بهبود بهره‌وري، كاهش قيمت تمام شده و مديريت مناسب منابع در راستاي اصلاح الگوي مصرف امكان‌پذير است.
5-    امكان ارزيابي واحدهاي SBU به صورت مستقلي با مقايسه‌اي با يكديگر ممكن مي‌شود.
6-    گلوگاه‌هاي كاري و مشكلات توليد با توجه به گزارشات واحدهاي SBU از خود و از يكديگر بهتر شناسايي مي‌شود.و
7-    امكان بودجه‌ريزي مستقل براي هر SBU فراهم مي‌شود.
8-    امكان نيازسنجي جذب و استخدام آموزش، حفظ و نگهداري و تعديل كاركنان براي هر SBU متناسب با نياز آن واحد امكان‌پذير مي‌شود.
9-    با توجه به چشم‌انداز توليد 440 هزار تن براي شركت ملي صنايع مس به راحتي مي‌توان براي هر SBU استراتژي و برنامه متناسب با استراتژي شركت تدوين كرد.
10-    اجراي استراتژي‌هاي توسعه برون‌سپاري، كوچك‌سازي براي هر SBU به طور مستقل راحت‌تر از اجراي آن براي كل زنجيره است.
11-    مديران SBU با درك شرايط اقتضايي خود سريع‌تر و راحت‌تر مي‌توانند تصميم‌گيري كنند.
رابطه اصلاح الگوي مصرف با ساخت و احدهاي استراتژي ك كسب و كار SBU
از ديدگاه نگارنده به منظور پيشبرد فرمايشات مقام معظم رهبري براي حركت در راستاي اصلاح الگوي مصرف مناسب است در اولين گام فرايند عمليات شركت كه بسيار طولاني است به چند SBU تبديل شود.
به طور مثال مي‌توان هر يك از مجتمع‌هاي توليدي سرچشمه، ميدوك و سونگون را به صورت يك SBU تعريف كرد كه داراي مديريت‌هاي نيمه مستقل با برنامه بودجه‌ريزي و گزارشات سود و زيان جداگانه‌اي براي خود باشند. در اين وضعيت امكان محاسبه بهره‌وري و عملكرد هر يك از مجتمع‌ها با توجه به برنامه سالانه طرح‌ريزي شده و بودجه اختصاص يافته نسبت به پيشرفت واقعي عملكرد و هزينه‌هاي انجام شده قابل محاسبه خواهد بود.
هم‌چنين برنامه‌ريزي منابع نيروي انساني مواد اوليه پول، ماشين‌آلات و .... به تفكيك توسعه خود مديران SBUها انجام خواهد شد و مديران مجتمع‌ها با توجه به برنامه‌اي كه خود داده‌اند قادر خواهند بود و برنامه‌هاي بهبود بهره‌وري، كاهش هزينه، آموزش كاركنان، جذب و تعديل نيروي انساني و .... را به اجرا بگذارند و اين اقدامات همه در راستاي ارائه اختيارات كافي به مديران مجتمع‌ها براي بهبود بهره‌وري كاهش قيمت تمام شده محصول در راستاي اصلاح الگوي مصرف است.
مديران مجتمع‌هاي سه‌گانه قادر خواهند بود با طراحي و اجراي برنامه‌هاي بهبود بهره‌وري منابع انساني، انرژي، آب و .... (در راستاي اصلاح الگوي مصرف) سود SBU خود را افزايش دهند، سپس براساس توافقي كه بين مديران ارشد شركت و مديران مجتمع‌ها صورت مي‌گيرد عملكرد بالاي استاندارد كه ناشي از اصلاح الگوي مصرف (كاهش هزينه‌ها و افزايش بهره‌وري) يا افزايش ظرفيت توليد است به صورت پادايش محاسبه شده و به كاركنان مجتمع‌ها و SBUها پرداخت مي‌شود.
نتيجه
يكي از اهداف اصلي SBUسازي، انتقال مديريت (برنامه‌ريزي، سازماندهي، اختيار و مسئوليت) از سطوح عالي شركت به سطوح عملياتي شركت در راستاي استفاده بهره‌ور از منابع است. درك اين واقعيت توسط مديران و كاركنان مجتمع‌ها موجب خواهد شد تلاش جمعي توسط كاركنان و مديران به منظور استفاده بهينه از منابع در راستاي افزايش بهره‌وري و كاهش قيمت تمام شده محصول صورت بگيرد و در نتيجه با افزايش بهره‌وري و سود ناشي از اجراي استراتژي مذكور در راستاي اصلاح الگوي مصرف همه از اركان اعم از كشور، شركت، كاركنان و سهام‌داران منتفع خواهند شد.

واژة «الگو» به معناي معيار، نمونه و سرمشق است؛1 بنابر اين مقصود از عنوان «الگوي مصرف از نگاه قرآن و حديث»، ارائة معيارها، بايدها و نبايدهايي است كه براي اصلاح شيوه مصرف در جامعه اسلامي، در قرآن و سخنان پيشوايان اسلام آمده است. بدين منظور، چند مسئله بايد مورد بحث و بررسي قرار گيرد:

الف ـ مباني اصلاح الگوي مصرف

مباني اصلاح الگوي مصرف را مي‌توان در دو مبنا خلاصه كرد:

1. مباني عقلي: رفاه و توسعة اقتصادي پايدار جامعه، راهي جز اصلاح الگوي مصرف ندارد؛ زيرا اگر الگوي مصرف، اصلاح نشود، مصرف بي‌رويه، موجب تباهي منابع سرمايه‌گذاري و مانع مشاركت همگان در هزينه‌هاي عمومي و بهبود توزيع درآمد مي‌شود و بدون منابع سرمايه‌گذاري و مشاركت همگاني، توسعة پايدار امكان‌پذير نيست. از اين رو، در روايتي از امام صادق(ع) ميانه‌روي ـ كه از لوازم اصلاح الگوي مصرف است ـ از سپاهيان عقل، و مصرف بي‌رويه و اسراف از سپاهيان جهل شمرده شده است.

همچنين در روايتي از امام علي(ع) آمده است: «العقل انك تقتصد فلا تسرف: خردمندي اين است كه ميانه‌روي كني و اسراف نكني.»بنابر اين اگر هيچ دليل شرعي‌اي براي اثبات ضرورت اصلاح الگوي مصرف نداشته باشيم، مقتضاي عقل و تدبير براي رسيدن به توسعه و رفاه پايدار، وجوب اصلاح الگوي مصرف و اجتناب از مصرف بي‌رويه است.

2. مــباني دينــي: از نظر اســـلام ضـــرورت اصـــلاح الگوي مـــصرف، لااقـــل ســـه مبنـــاي محكـــم اعتقـــادي و اخلاقي دارد:

يك. اعتقاد به مالكيت خداوند متعال: باور داشتن به اين اعتقاد كه مالكيت انسان، اساساً اعتباري و در طول مالكيت حقيقي آفريدگار هستي است. اين باور بدين معناست كه انسان اجازه ندارد اموال در اختيارش را هرگونه كه مي‌خواهد، مصرف كند، چنان كه در روايتي از امام صادق(ع) آمده است: «اموال از آن خداست و آنها را نزد آفريدگان خويش امانت نهاده است و فرمانشان داده كه از آن، با ميانه‌روي بخورند و با ميانه‌روي بنوشند و با ميانه‌روي بپوشند و با ميانة روي ازدواج كنند و با ميانه‌روي، وسيلة سواري بخرند و سوار شوند و بيش از آن را به مؤمنان نيازمند ببخشند. هركه از اين حد [اعتدال و ميانه‌روي] فراتر رود، آنچه از آن مال مي‌خورد، حرام است و آنچه مي‌نوشد، حرام و آنچه مي‌پوشد، حرام و آنچه به وسيلة آن مال، ازدواج مي‌كند، حرام و آنچه سوار مي‌شود، حرام است.» اين سخن بدين معناست كه اسراف و مصرف بي‌رويه مال، با اعتقاد به مالكيت خداوند متعال در تضاد است و اصلاح الگوي مصرف از لوازم توحيد عملي است.



دو. اعتقاد به برادري ديني

از چشم‌انداز قرآن، همه اهل ايمان برادر يكديگرند. پيوند برادري اهل ايمان از نگاه روايات اسلامي،‌آن‌قدر قوي است كه آحاد جامعه همانند اعضاي پيكر يك انسان‌اند: «المؤمن اخو المؤمن، كالجسد الواحد،‌ان اشتكي شيئاً منه و جد الم ذلك في سائر جسده، و أرواحهما من روح واحدة، و ان روح المومن لاشد اتصالاً بروح الله من اتصال شعاع الشمس بها: مؤمن برادر مؤمن است و همانند يك پيكرند كه اگر عضوي از آن به درد آيد، ساير اعضايش نيز آن درد را در خود احساس مي‌كنند. روح آن دو مؤمن، از يك روح است. پيوند روح مؤمن به روح خداوند، بيشتر از پيوند پرتو خورشيد به خورشيد است.»اين باور ايجاب مي‌نمايد كه در جامعه اسلامي، توسعه و رفاه به صورت متعادل در ميان يكايك مردم تقسيم گردد.



سه. تلازم تكامل معنوي و كنترل لذت‌هاي مادي

در روايتي از امام علي(ع) آمده است: «دواء النفس الصوم عن الهوي، و الحمية عن لذات الدنيا: دواي نفس، باز ايستادن از هوس و منع نمودن از لذت‌هاي دنياست.» در مقابل، لذت گرايي و زياده‌روي در مصرف قرار دارد كه موجب انحطاط معنوي و مانع كمالات نفساني است. براين اساس، كنترل خواسته‌هاي مادي، به منظور تكامل معنوي، لازم و ضروري است.



ب ـ الگوي تخصيص درآمد

در اينجا به تبيين الگوي تخصيص درآمد، و توضيح مواردي كه درآمد بايد در آنها مصرف شود، مي‌پردازيم كه عبارتند از:

1. نيازهاي شخصي: آيات و روايات فراواني تأكيد دارند كه انسان بايد از لذت‌هاي حلال مادي استفاده كند و در شماري از روايات، با اين تعبير كه «خداوند متعال دوست دارد بهره‌گيري از نعمتي را كه به بنده‌اش داده،‌ببيند»، مردم را به استفاده از اين لذت‌ها، به اندازة نياز، تشويق مي‌نمايند و نيز كساني را كه خود را از لذت‌هاي مشروع زندگي محروم كرده‌اند، به شدت نكوهش مي‌نمايند. البته تخصيص درآمد به نيازهاي شخصي بايدها و نبايدهايي دارد كه به آن اشاره خواهد شد.

2. گشاده دستي براي خانواده: دومين مورد تخصيص درآمد ـ كه در روايات اسلامي به آن توصيه شده ـ گشاده‌دستي در تأمين نيازهاي خانواده است. اين موضوع آن‌قدر اهميت دارد كه در روايتي از امام زين‌العابدين(ع) آمده است: «ارضاكم عندالله اسبغكم علي عياله: خشنودترين شما نزد خداوند كسي است كه خانوادة خود را بيشتر در رفاه قرار بدهد. در روايتي ديگر نيز امام رضا(ع) مي‌فرمايد: «صاحب النعمه يجب عليه التوسعة علي عياله: بر آن كه از نعمت برخوردار است، واجب است كه بر خانواده‌اش گشاده‌دستي كند.»

3. پس‌انداز: آينده‌نگري ايجاب مي‌كند كه انسان، همة درآمد خود را يكجا مصرف نكند، بلكه آينده خود را نيز در نظر بگيرد و براي تأمين آرامش خاطرخود، در صورت امكان، بخشي از درآمدش را پس‌انداز كند. در روايتي از امام صادق(ع) آمده كه مي‌فرمايد: «ان النفس اذا أحرزت قوتها استقرت: آدمي هرگاه وسايل زندگي‌اش به قدر نياز فراهم باشد، روانش آسايش مي‌يابد.»همچنين در موردي ديگر،‌آن حضرت در پاسخ گروهي از صوفيان ـ كه زهد اسلامي را تحريف كرده بودند ـ به پس‌انداز سلمان، براي زندگي ساليانة خود، به عنوان يك زاهد نمونه‌اي كه الگوي مصرف اسلامي را رعايت مي‌كرد، اشاره مي‌فرمايد.

بديهي است كه آينده‌نگري و پس‌انداز در سطح كلان براي تأمين نيازهاي جامعه، از اهميت دوچنداني برخوردار است و با آينده‌نگري فردي قابل مقايسه نيست. نمونه قرآني آن نيز،‌آينده‌نگري حضرت يوسف(ع) در ذخيرة گندم براي تأمين نيازهاي آينده مردم است.

4. سرمايه‌گذاري در توليد و تجارت: نكته بسيار مهم و قابل توجه اين است كه توصيه روايات در تخصيص بخشي از درآمد به پس‌انداز، اين نيست كه پول به صورت نقدي پس‌انداز شود، بلكه با تأكيد به اصلاح و ساماندهي مال و بهره‌وري از آن، مردم به سرمايه‌گذاري در زمينه‌هاي مختلف توليدي و تجاري تشويق شده‌اند تا آنجا كه ساماندهي ثروت بخشي از ايمان شمرده شده است: «اصلاح المال من الايمان: نگاهداري نيكو از مال نشانه ايمان است.»

5. مشاركت اجتماعي: يكي از موارد تخصيص درآمد ـ كه قرآن و احاديث اسلامي بر آن تأكيد دارند ـ هزينه كردن در راه خداوند متعال است. اقدام اين افراد از نظر اسلام، آن‌قدر اهميت دارد كه در قرآن، در رديف ايمان آورندگان به غيب و نمازگزاران شمرده شده است: «الذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصلوة و مما رزقنهم ينفقون: [پرهيزگاران اينان‌اند:] كساني كه به غيب ايمان دارند و نماز را برپا مي‌كنند و از آنچه روزي‌شان كرده‌ايم، انفاق مي‌كنند.» (بقره/3)

در روايات اسلامي، مكرر تأكيد شده كه اين بخش از هزينه‌ها، در واقع، موجب باقي ماندن مال و ذخيره‌سازي آن براي جهان پس از مرگ انسان است.در روايتي آمده كه گوسفندي را در خانة پيامبر(ص) ذبح كردند و گوشت آن را به ديگران دادند. پيامبر(ص) از عايشه پرسيد: «چيزي از آن مانده است؟» وي پاسخ داد: «چيزي جز كتف (سردست) آن باقي نمانده است.» فرمود: «به جز سردستش، همة آن باقي مانده است!»اين روايت به اين نكته اشاره دارد كه آنچه براي خداوند، به ديگران داده شده، براي جهان پس از مرگ باقي مي‌ماند و آنچه در راه مصارف شخصي هزينه شده، فاني مي‌گردد.

خداوند متعال وعده داده است كه پاداش آنچه را انسان براي خداوند هزينه كرده، به مراتب، بيش از آنچه هزينه كرده، در زندگي ابدي به او بازمي‌گرداند: «مثل الذين ينفقون اموالهم في سبيل الله حبه انبتت سبع سنابل في كل سنبله مائه حبه والله يضاعف لمن يشاء والله وسع عليم: مَثَل [صدقاتِ] كساني كه اموال خود را در راه خدا انفاق مي‌كنند، همانند دانه‌اي است كه هفت خوشه بروياند كه در هر خوشه‌اي، صد دانه باشد. و خداوند براي هر كس كه بخواهد، [آن را] چند برابر مي‌كند و خداوند گشايشگرِ داناست.» (بقره/261)

اما از آنجا كه خداوند متعال بي‌نياز مطلق است، هزينه كردن در راه خدا در واقع، به معناي هزينه كردن در جهت منافع ديگران و مشاركت در خدمات اجتماعي براي جلب رضاي حق‌تعالي است؛ بنابراين شخص مسلمان، در صورت امكان، بايد درآمد خود را به سه بخش تقسيم كند: بخشي را صرف نيازهاي شخصي و رفاه خانوادة خود كند، بخشي را به پس‌‌انداز اختصاص دهد؛ آن هم پس‌اندازها در جهت سرمايه‌گذاري توليدي و تجاري، و بخشي را صرف كمك به نيازمندان و خدمات اجتماعي نمايد. البته همة اين موارد، ضوابط و بايدها و نبايدهايي دارند كه به آنها اشاره خواهد شد.



ج ـ بايدهاي الگوي مصرف، از امكانات شخصي:

اصلي‌ترين اقداماتي كه انجام دادن آنها، به منظور اصلاح الگوي مصرف ـ البته از درآمدها و امكانات شخصي ـ لازم و ضروري است، عبارتند از:

1. برنامه‌ريزي: نخستين رهنمود اسلام براي اصلاح الگوي مصرف، برنامه‌ريزي براي هزينه كردن و ايجاد تعادل ميان دخل و خرج زندگي است. قرآن در اين باره مي‌فرمايد: «لينفق ذو سعة من سعته و من قدر عليه رزقه فلينفق مما ءاتله الله: بر توانگر است كه از دارايي خود هزينه كند،‌و هر كه روزي‌اش بر او تنگ شده باشد، از آنچه خداوند به او داده است،‌خرج كند.» (طلاق/7)اين سخن بدين معناست كه هر كس بايد فراخور درآمد خود، براي هزينه‌هاي زندگي خويش برنامه‌ريزي كند؛ زيرا درآمد همة مردم يكسان نيست. از اين رو، هركس براي رسيدن به توازن و تعادل ميان دخل و خرج زندگي، بايد برنامة خاص خود را داشته باشد. رعايت اين توازن، حتي در شرايط مختلف اقتصادي زندگي يك فرد، نيز ضروري است.

اين اقدام يكي از مصاديق بارز تدبير در امور معيشتي است كه بيش از ثروت، در رفاه و آسايش انسان مؤثر است و در كنار دين‌شناسي و مقاومت در سختي‌ها، به دست آوردن آن براي اهل ايمان ضروري است و عدم‌برخورداري از اين ويژگي، گاه موجب مي‌گردد كه برخي از بينوايان از ثروتمندان اسراف‌كارتر شمرده شوند. در روايتي از امام صادق(ع) آمده است: «رب فقير أسرف من غني:بسا فقيري كه از توانگر اسراف‌كارتر باشد.» گفتم: چگونه چنين چيزي ممكن است؟ فرمود: «إن الغني ينفق مما اوتي، والفقير ينفق من غير ما اوتي: توانگر از آنچه به وي عطا شده، خرج مي‌كند؛ ولي فقير بدون آنكه به وي انفاق شود، خرج مي‌كند.»

2. ميانه‌روي: دومين رهنمود براي اصلاح الگوي مصرف، ميانه‌روي (اعتدال) در مصرف است. ممكن است درآمدِ شخصي به گونه‌اي باشد كه هر قدر كه مايل است، بتواند هزينه كند؛ اما اسلام اجازه نمي‌دهد بيش از نياز مصرف نمايد، البته بايد توجه داشت كه نياز مراتبي دارد. دانشمندان نيازهاي انسان را به سه مرتبه تقسيم كرده‌اند: ضرورت، كفايت و رفاه.



مراتب نياز

يك. ضرورت (نياز به امكانات ضروري): مرتبة نخستِ نياز، نياز انسان به امكانات اولية ضروري است؛ يعني چيزهايي كه ادامة زندگي بدون آنها امكان‌پذير نيست يا با مشكل جدي روبه‌روست.

دو. كفايت (نياز به امكانات مُكفي): مرتبة دوم نياز، نياز انسان به امكاناتي است كه براي ادارة يك زندگي متوسط، اعم از نيازهاي اقتصادي، علمي و فرهنگي، كافي است.

سه. رفاه (نياز به رفاه نسبي): مرتبة سوم نياز، نياز انسان به امكاناتي است كه افزون بر برخورداري از يك زندگي متوسط، رفاه و آسايش او را نيز در حد معقول و منطقي تأمين نمايد.

گفتني است كه هرچند در روايات اسلامي تأمين نيازهاي زندگي در حدّ كفاف و برخورداري از يك زندگي متوسط مورد تأكيد قرار دارد، اما برخورداري از رفاه نسبي نيز با ميانه‌روي در مصرف منافاتي ندارد، لذا در روايتي از اسحاق‌بن عمار نقل شده كه: به امام صادق(ع) گفتم:«آيا مؤمن مي‌توانده ده پيراهن داشته باشد؟» امام(ع) فرمود: «آري». گفتم: بيست پيراهن چه؟ فرمود: «آري [اشكالي ندارد]» گفتم: «سي تا چه؟» فرمود: «آري. اين اسراف نيست؛ اسراف آن است كه لباس بيروني‌ات (ميهماني‌ات) را لباس كار و دم‌دستي قرار دهي.» بنابراين در اسلام، مصرف بيش از حدّ رفاه نسبي اسراف و غيرمجاز شمرده شده است.



3. رعايت اولويت‌ها

يكي از نكات بسيار مهم در اصلاح الگوي مصرف، درنظر گرفتن اولويت‌هاست. بي‌توجهي به اين امر، هدر دادن سرمايه و گونه‌اي اسراف‌كاري است كه مشكلات گوناگوني را در پي خواهد داشت. در روايتي از امام علي(ع) آمده است: «من اشتغل بغير المهم ضيع الأهم: هر كس به چيزي كه مهم نيست بپردازد، آنچه را كه اهميت بيشتري دارد، از دست مي‌دهد.»2بنابراين در تأمين نيازهايي كه از درآمدهاي شخصي صورت مي‌گيرد، توجه به دو نكته ضروري است:

يكم. درنظر گرفتن اولويت در شخص مصرف كننده؛ چنان‌كه در روايتي از پيامبر(ص) آمده است: «اذا كان احدكم فقيراً فليبدا بنفسه، فان كان فضلا فعلي عياله، فان كان فضلاً فعلي قرابته أو علي ذي رحمه، فان كان فضلاً فها هنا و هاهنا: هر يك از شما كه فقير است، نخست به خود بپردازد. اگر مالي افزون آمد، به خانواده‌اش بدهد، اگر بيشينه‌اي ماند، به خويشاوندان يا بستگانش بپردازد، و اگر باز هم ماند،‌ اين سو و آن سو هزينه كند.» همان‌طور كه در اين روايت آمده، انسان به طور طبيعي، بايد در درجه اول نيازهاي خود را تأمين كند، سپس نزديكان و پس از آن، ديگران. اما گاه ضرورت ايجاب مي‌كند كه نياز ديگران را مقدم دارد كه اين، از نظر اخلاقي، در اسلام پسنديده است و ايثار ناميده مي‌شود.

دوم. درنظر گفتن اولويت در نياز مصرف‌كننده. بايد تأمين نيازهاي ضروري‌تر بر نيازهايي كه تأمين ‌آنها ضرورت كمتري دارد، مقدم شود.



اصلي‌ترين معيار اصلاح الگوي مصرف

معيار اصلي در تشخيص ميانه‌روي در مصرف و بلكه مهمترين اصل در اصلاح الگوي مصرف، به جا مصرف كردن، و نابه‌جا مصرف كردن است. اين معيار در روايتي از پيامبر(ص) بدين گونه بيان شده است: «من أعطي في غير حق فقد أسرف، و من منع عن حق فقد قتر: هر كه به ناحق (بي‌جا) بخشش كند، ‌اسراف كرده است و هر كه به حق (به جا) خرج نكند، سختگيري و خست ورزيده است.» بر پاية اين معيار عقلي و شرعي، همة بايدها و نبايدهاي اصلاح الگوي مصرف را مي‌توان مشخص كرد و ترديدي نيست كه تأمين همه مراتب نياز انسان‌ها از درآمد مشروع خود، از مصاديق روشن مصرف به جا محسوب مي‌شود.

4. همدردي در تنگناهاي اقتصادي: يكي از دستورالعمل‌هاي مهم اخلاقي در اسلام، مواسات و همدردي با توده مردم در تنگناهاي اقتصادي است. شخصي به نام مُعَتّب، روايت كرده كه در زمان امام صادق(ع) ـ در شرايطي كه بهاي مواد غذايي، رو به افزايش بود ـ امام از من پرسيد: «چقدر گندم داريم؟» گفتم: مقداري كه ماه‌ها براي ما كافي است. فرمود: «همه را به بازار ببر و بفروش.» گفتم: در مدينه گندم نيست! فرمود: «ببر و آنها را بفروش.» پس از فروش آنها امام فرمود: «اكنون مانند همه مردم برو و گندم مورد نياز ما را از بازار تهيه كن!» و افزود: «اي معتب! غذاي خانوادة مرا، نيمي جو و نيمي گندم قرار ده؛ خدا مي‌داند كه من توانايي اين را دارم كه خوراك آنان را تماماً گندم قرار دهم؛ ولي من دوست دارم كه خداوند مرا اين گونه ببيند كه زندگي را خوب تدبير مي‌كنم.»

اين سخن بدين معناست كه همدردي با مردم در تنگناهاي اقتصادي، بالاترين مراتب «تدبير زندگي» و زيباترين «الگوي مصرف» در اسلام است كه بايد مورد توجه ثروتمندان، به‌ويژه رهبران ديني و سياسي باشد.

5. رعايت بيشترين بازدهي اجتماعي: يكي از نكات مهم در الگوي مصرف در مشاركت‌هاي اجتماعي، اين است كه بايد به گونه‌اي عمل شود كه داراي بيشترين بازدهي اجتماعي باشد. از اين رو، هزينه كردن در مواردي كه زيانش براي انسان، بيش از سودش براي ديگران است، نكوهيده شمرده شده است. چنان كه در روايتي از امام كاظم(ع) آمده است: «لاتبذل لاخوانك من نفسك ما ضره عليك اكثر من منفعته لهم: براي برادران[ايماني]خود، چندان از خودت مايه مگذار كه زيان آن براي تو بيشتر از سودش براي آنهاست.» يعني وقتي كسي بدهكاري زيادي دارد، شما نبايد همة ثروتتان را براي پرداخت بدهي چنين شخصي بدهيد؛ چون در اين صورت، بدون آنكه بدهي او پرداخته شده باشد، همة ثروت خود را از دست داده‌ايد.

6. ساده‌زيستي: اصلاح الگوي مصرف، بدون قناعت و ساده‌زيستي و دوري از تجمل‌گرايي امكان‌پذير نيست، از اين رو، در روايات اهل بيت(ع) كاستن از هزينه‌هاي زندگي و ساده‌زيستي، مكرر توصيه شده است. بر پاية روايتي از امام صادق(ع)، ويژگي‌هاي شخصي با ايمان اين گونه است: «المؤمن حسن المعونه، جيد التدبير لمعيشته: مؤمن ياريگري شايسته است، كم خرج است و گذران زندگي‌اش را خوب تدبير مي‌كند.» بر اين اساس، برنامه‌ريزي در جهت ارتقاي فرهنگ ساده‌زيستي، يكي از مصاديق بهترين برنامه‌ريزي‌ها براي تدبير زندگي و اصلاح الگوي مصرف است.

در اين باره امام صادق(ع) سفارش فرمود: انظر الي من هو دونك في المقدرة ولا تنظر الي من هو فوقك في المقدرة، فان ذلك اقنع لك بما قسم لك: به ناتوان‌تر از خودت بنگر و به توانگر از خويش منگر؛ زيرا اين كار تو را به آنچه قسمت تو شده، قانع‌تر مي‌سازد.» رعايت اين رهنمود، نقش مهمي در پيشگيري از چشم و همچشمي و افراط در تجمل‌گرايي دارد.

7. درنظر گرفتن جامعه:يكي از نكاتي كه درباره موضوع ساده‌زيستي و اجتناب از تفريط در مصرف، توجه به آن ضروري است، درنظر گرفتن فرهنگ عمومي مردم، در زمان‌هاي مختلف است. به سخن ديگر، ساده‌زيستي به معناي استفاده از پوشاك يا غذاي نامرغوب يا مسكن نامطلوب و در يك جمله «زندگي نامتعارف» نيست.

در روايتي از امام رضا(ع) آمده كه مي‌فرمايد: «ان اهل الضعف من موالي يحبون ان أجلس علي اللبود والبس الخشن، وليس يتحمل الزمان ذلك: دوستان سست عقيده‌ام، دوست مي‌دارند كه من بر پلاس بنشينم و جامة زمخت بپوشم؛ اما اين روزگار گنجايش چنين كاري را ندارد.»

همچنين هنگامي كه سفيان ثوري با ديدن لباس زيبايي برتن امام صادق(ع) به ايشان ايراد گرفت كه پدرانش از اين گونه لباس‌ها استفاده نمي‌كرده‌اند، امام فرمود: «پدران من در روزگار فقر و تنگدستي زندگي مي‌كردند، حال آنكه امروز، زمانة گشايش و فراخي است. پس شايسته‌ترين كسان براي بهره‌مندي از اين گشايش، نيكان اين زمانه‌اند.» بنابراين همسويي با فرهنگ مشروع حاكم بر جامعه، نه تنها نكوهيده نيست، بلكه مطلوب و پسنديده است.

د ـ نبايدهاي اصلاح الگوي مصرف،‌ از امكانات شخصي و عمومي

بر پايه آنچه درباره ضرورت‌هاي اصلاح الگوي مصرف تبيين شد، معيارهاي الگوي صحيح در مصرف عبارتند از: برنامه‌ريزي، ميانه‌روي، رعايت اولويت‌ها، همدردي با توده‌هاي مردم در تنگناهاي اقتصادي، ساده‌زيستي، اجتناب از تفريط، درنظر گرفتن فرهنگ حاكم بر جامعه، هزينه كردن بخشي از درآمد در جهت مصالح جامعه. بنابراين مصرف هرچه به اين معيارها نزديك‌تر باشد، پسنديده‌تر و هرچه دورتر باشد، نكوهيده‌تر و نارواتر. اينك انواع مصرف‌هاي ناروا و ويژگي‌هاي آنها را بيان مي‌كنيم:

1. اسراف و تبذير: اسراف در لغت، به معناي تجاوز از مرز اعتدال در هر كار است.3 در قرآن4 و حديث نيز اين واژه در معناي لغوي آن به كار رفته است. در روايتي از امام علي عليه‌السلام آمده است: «كل ما زاد علي الاقتصاد، اسراف: هرچه از ميانه‌روي بگذرد، زياده‌روي است.» همچنين از امام صادق عليه‌السلام روايت شده است: «اعلم ان لكل شيء حدا، فان جاوزه كان سرفا: بدان هر چيزي اندازه‌اي دارد كه اگر از آن بگذرد، زياده‌روي است.»5



پي‌نوشتها:

1. الگو: شخص يا چيزي كه معيار و نمونه براي ديگران يا ديگر چيزهاست؛ نمونه؛ سرمشق (فرهنگ بزرگ سخن، حسن انوري،‌ج1، ص522)

2. ميزان الحكمة، ج8، ص129، ح14328

3. مفردات الفاظ القرآن، راغب، ذيل واژة «سرف»

4. از نگاه قرآن كريم، هر كاري كه خارج از مرز اعتدال انجام شود، اسراف است و انجام دهنده آن مسرف ناميده مي‌شود. از اين رو، قرآن همان‌طور كه شخص پرخور را مسرف مي‌نامد (اعراف/31)، گناهكار را نيز مسرف مي‌خواند (زمر/53). همچنين شخص مستبد و مستكبر را هم مسرف مي‌داند (يونس/83)؛ زيرا اولي درباره جسم، دومي درباره جان، و سومي درباره جامعه، از مرز اعتدال خارج شده‌اند.

5. نزهة‌الناظر، ص 178، ح 54

آيت‌الله محمد محمدي ري‌شهري

برگرفته از روزنامه اطلاعات

امام كاظم عليه‌السلام در روايتي، در تبيين سپاهيان عقل و جهل اين دو گزينه را نيز آورده است: «القصد، الاسراف: ميانه‌روي [و در برابر آن] زياده‌روي.» اين سخن اشاره به آن است كه اصلاح الگوي مصرف و ميانه‌روي در آن، مسأله‌اي عقلي است و آنچه را كه اسلام در اين باره آورده، چيزي جز ارشاد به حكم عقل نيست. درباره مفهوم اسراف چند نكته قابل توجه است:

يك: گسترة اسراف

با عنايت به آنچه در تبيين مفهوم اسراف اشاره شد، مصاديق اين واژه در زندگي فردي و اجتماعي انسان بسيار گسترده‌تر است، چنان كه در حديثي از پيامبر صلي‌الله عليه و آله و سلم آمده است: «في كل شيء اسراف: در هر چيزي اسراف وجود دارد.» مفهوم اسراف در هر كاري مي‌تواند تحقق پيدا كند و هركاري كه از مرز اعتدال خارج شود، اسراف شمرده مي‌شود؛ حتي در وضو گرفتن، اگر كسي بيش از حد نياز آب مصرف كند، اسراف‌كار است.

در روايتي ديگر از امام صادق عليه‌السلام نقل شده كه مي‌فرمايد: «ميانه‌روي كاري است كه خداوند آن را دوست مي‌دارد، و اسراف را ناخوش مي‌دارد؛ حتي دور انداختن هسته [ ميوه] را؛ زيرا آن [نيز] به كاري مي‌آيد، و حتي دور ريختن زيادي نوشيدني‌ات را.»بنابراين اسراف، تنها در خوردن و آشاميدن نيست، بلكه حتي دور ريختن هسته خرما يا هسته ديگر ميوه‌هايي كه براي كاشت قابل استفاده‌اند، اسراف محسوب شود، ولي در عصر ما، گسترة اسراف بسيار گسترده‌تر از گذشته است: اسراف در بهره‌گيري از هوا و محيط‌زيست، در استفاده از بنزين، نفت، گاز و ديگر منابع حياتي نيز مصداق دارد.



دو: اسراف كمّي و كيفي

گاه اسراف در كميت مصرف است؛ يعني بيش از مقدار موردنياز، مصرف كردن. گاه نيز در كيفيت مصرف تحقق پيدا مي‌كند؛ بدين معنا كه مصرف از نظر كمي بيش از حد نياز نيست، ولي از نظر كيفي بيش از حد نياز است؛ مانند پوشيدن لباس ميهماني ـ كه براي حفظ آبروست ـ در منزل. روايت است كه شخصي به نام سليمان بن صالح از امام صادق عليه‌السلام پرسيد: كمترين درجه اسراف چيست؟ امام عليه‌السلام در پاسخ فرمود: «كمترين اندازة آن اين است كه لباس ميهماني‌ات را لباس خانه قرار دهي و ته‌ماندة ظرفت را دور بريزي.» بر پاية روايتي ديگر، حتي انسان مي‌تواند سي پيراهن داشته باشد و از هر يك به منظوري استفاده كند و اسراف شمرده نشود؛ ولي اگر لباسي را كه براي حفظ آبرو بايد در بيرون از خانه بپوشد، در خانه مورد استفاده قرار دهد، اسرافكار خوانده مي‌شود.

بنابراين استفادة نابه‌جا از وسائل شخصي نيز از مصاديق اسراف است. استفاده نابهينه از لباس بيروني، اسراف كيفي قلمداد مي‌شود و دور ريختن باقيماندة آب مصرفي، اسراف كمي. همچنين در روايت ديگري به نقل از پيامبر صلي‌الله عليه و آله آمده است: «انّ من السرف ان تاكل كل ما اشتهيت: يكي از نمونه‌هاي اسراف اين است كه هرچه دلت بخواهد، بخوري.» اين سخن اشاره دارد به اينكه ممكن است كسي بيش از اندازة لازم، غذا نخورد، ولي در انتخاب نوع غذا اسرافكار باشد؛ يعني به جاي انتخاب غذاي مفيدتر، غذاي لذيذتر را انتخاب كند؛ به سخن ديگر: آنچه بايد بخورد نمي‌خورد، بلكه آنچه مي‌خواهد مي‌خورد.



سه: نسبي بودن مفهوم اسراف

نكته قابل توجه ديگر در تبيين مفهوم اسراف، نسبي بودن آن است؛ بدين معنا كه ممكن است بهره‌گيري مقداري يا نوعي از يك كالا براي يك نفر اسراف و تجاوز از حد اعتدال محسوب شود؛ ولي براي ديگري اسراف نباشد، چنان كه در روايتي از امام صادق عليه‌السلام آمده است: «آيا گمان مي‌كني خداوند انسان را در مالي كه به وي عطا فرموده، امين شمرده كه اسبي به بهاي ده هزار درهم بخرد؟ حال آنكه اسبي به قيمت بيست درهم براي او كفايت مي‌كند.»بر پاية اين روايت مثالي مي‌زنيم: در زمان ما، دو نفر هستند كه مي‌توانند اتومبيلي به قيمت يك صد ميليون تومان تهيه كنند، يكي از آنها نيازمند به اتومبيلي با اين قيمت است؛ ولي ديگري اتومبيلي با قيمت بيست ميليون تومان هم براي تأمين نيازهايش كافي است، اگر هر دو، اتومبيل يكصد ميليون توماني تهيه كردند، شخص دوم اسرافكار است و اولي اسرافكار نيست؛ چون فرد دوم از مرز اعتدال تجاوز كرده و ديگري تجاوز نكرده است.



چهار: اسراف در كارهاي خير

برخي از روايات دلالت دارند كه در كارهاي نيك، اسراف نكوهيده نيست؛ مانند آنچه از پيامبر صلي‌الله عليه و آله نقل شده كه مي‌فرمايد: «لاخير في‌السرف، ولاسرف في‌الخير: در اسراف خيري نيست و در [كارهاي] خير، اسراف نيست.»6 در روايتي ديگر از امام علي عليه‌السلام آمده است: «الاسراف مذموم في كل شيء إلا في أفعال البر: اسراف در هر چيزي ناپسند است، مگر در كارهاي خير.»7

اما بي‌ترديد، مقصود از اين روايات اين نيست كه انسان حق دارد همه اموال خود را به بهانه نيكي كردن به ديگران ببخشد، و خود و خانواده خويش را به فقر و فلاكت بيندازد. قرآن كريم انفاق انسان‌هاي شايسته را چنين توصيف مي‌كند: «والـذين اذا انفقوا لم يسرفوا و لم يقتروا و كان بين ذلك قواما: و كساني كه هر گاه انفاق مي‌كنند، نه اسراف مي‌نمايند و نه سختگيري؛ بلكه ميان اين دو، حد اعتدال را رعايت مي‌كنند.» (فرقان/67)

نيز در موردي پيامبر خدا صلي‌الله عليه و آله همه اموالي را كه نزدش بود، انفاق كرد؛ به گونه‌اي كه ديگر نزد او چيزي نماند تا بتواند پاسخگوي نياز ديگران باشد كه خداوند متعال، ايشان را از اين كار نهي فرمود. بنابراين مقصود از رواياتي كه تأكيد دارند بر اينكه در كارهاي نيك اسراف نيست، دفع توهم نكوهيده بودن گشاده‌دستي در كارهاي خير است و تأكيد بر اين نكته كه نه تنها در كارهاي خير، گشاده‌دستي نكوهيده نيست، بلكه نيكو و پسنديده است. اين معنا در روايتي كه وصاياي پيامبر(ص) به امام علي(ع) را گزارش كرده نيز به روشني ديده مي‌شود: «أمّا الصدقة فجهدك حتّي تقول: قد أسرَفت ولم تسرف: صدقه آن است كه تا توان داري، ببخشي، چندان كه بگويي: اسراف كردم، ولي اسراف نكرده باشي.»8 اين بدان معناست كه مؤمن بايد در انفاق در راه خدا، آن‌قدر گشاده‌دست باشد كه خيال كند اسراف كرده است؛ ولي در واقع، كار او اسراف نيست، بلكه گشاده‌دستي است.

با اين توضيح، مقصود از رواياتي كه دلالت دارند اسراف، در شماري از مصارف، قابل تحقّق نيست نيز روشن مي‌گردد؛ مانند آنچه از امام صادق(ع) نقل شده كه مي‌فرمايد: «لَيسَ في الطَّعامِ سَرَفٌ: در خوراك اسراف نيست.»9 يا از امام علي(ع) نقل شده كه مي‌فرمايد: «ليس في المأكول والمشروب سرف: در خوردني و آشاميدني اسراف نيست.»10يا روايت مرفوعه‌اي11 كه كليني(ره) آورده است: «ما انفقت في الطيب فليس بسرف: مالي كه صرف بوي خوش (عطر) مي‌كني، اسراف نيست.»12

بي‌ترديد مقصود از اين روايات اين نيست كه تهية غذاهاي گوناگون مازاد بر نياز يا پرخوري اسراف نيست! يا اگر انسان در و ديوار خانه‌اش را هر روز با عطر و گلاب شستشو دهد، مانعي ندارد، بلكه اين را مي‌رساند كه گشاده‌دستي در تهية غذاهاي لذيذ و نوشيدني‌هاي گوارا و عطرهاي دلپذير، در حدّ ميانه‌روي، اسراف محسوب نمي‌شود، چنان كه در روايتي ديگر از امام صادق(ع) آمده است: «ليس فيما اصلح البدن‌‌ إسرافٌ... إنّما الإسراف فيما أتلف المال وأضر بالبدن: در آنچه بدن را سالم نگه مي‌دارد، اسراف نيست...، بلكه اسراف، در چيزهايي است كه مال را تلف مي‌كند و به بدن زيان مي‌رساند.»13 در همة اين موارد، مقصود يك چيز است و آن، دفع توهّم صدق اسراف بر مصارفي است كه گشاده‌دستي در آنها نه تنها نكوهيده نيست، بلكه نيكو و پسنديده است.



پنج: فرق اسراف و تبذير

پيش از اين، توضيح داديم كه «اسراف» به معناي تجاوز از حد اعتدال در هر كار است؛ اما «تبذير» از ريشة «بذر» به معناي پاشيدن دانه است. هنگامي كه اين واژه در مباحث اقتصادي به كار مي‌رود، به معناي مصرف كردن مال به صورت غيرمنطقي و نارواست. معادل كلمة «تبذير» در فارسي «ريخت و پاش» است. برخي از لغت‌شناسان در تبيين فرق ميان اسراف و تبذير گفته‌اند: «اسراف به معناي گذشتن از حد، در صرف مال است و تبذير اتلاف مال در غير محل آن است، پس تبذير از اسراف بدتر است و به همين جهت، خداي متعال فرموده است:‌ «انَّ اَلْمبذّرين كانوا اخوان الشيطين :همانا تبذيركنندگان برادران شياطين‌اند.» (اسرا / 27) 14

بنابراين «تبذير» عبارت است از مصرف كردن مال در جايي كه نبايد مصرف شود، هر چند اندك باشد و بر اين اساس، تبذير نوعي اسراف شمرده مي‌شود، چنان‌كه در برخي از روايات به اين مطلب تصريح شده است: «إن التبذير من الإسراف: همانا تبذير [نوعي] از اسراف است.»از اين رو، در شماري از روايات، اسراف و تبذير در كنار هم مورد نكوهش قرار گرفته‌اند: «خرج كردنِ نا به جا، به يقين، حيف و ميل و اسراف است.»

گفتني است كه برخي تبذير را صفت كيفي مي‌دانند و اسراف را صفت كمّي؛ مثلاً اگر خريدن اجناس بسيار مرغوب، با آن قيمت‌هاي بالا، موردنياز نباشد، «تبذير» است؛ ولي «اسراف» نيست. به عكس، خريدن چند چيز بيش از حد نياز، اسراف است و تبذير نيست؛ ولي با تأمّل رد آنچه در تبيين معناي اسراف و تبذير گذشت، مشخّص مي‌شود كه اين سخن صحيح نيست. اسراف و تبذير، هم مي‌توانند صفت كيفي باشند و هم صفت كمّي.



شش: اسراف، عنوان كلي انواع مصرف‌هاي ناروا

با عنايت به مفهوم دقيق اسراف بايد گفت كه اين واژه عنوان كلي و جامع انواع مصرف‌هاي نارواست؛ بنابراين آنچه پس از اين، در ذيل عنوان مصرف‌هاي ناروا خواهد آمد، در واقع مصداقي از مصاديق اسراف است.



2. افراط در رفاه‌طلبي و تجمل‌گرايي

خطرناك‌ترين مصاديق اسراف، افراط در رفاه‌طلبي، لذت‌جويي و تجمل‌گرايي است كه در قرآن و روايات اسلامي از آن با عنوان‌هاي: «اتراف» و «تنعّم» ياد شده و جامعه اسلامي نسبت به آن هشدار داده است.

اين ويژگي خطرناك، در واقع، زمينه‌ساز انواع گناهان و آلودگي‌هاي فردي و اجتماعي است. در روايتي، امام علي(ع) دربارة خطر افراط در رفاه‌طلبي مي‌فرمايد: «اتقوا سكرات النعمه، واحذروا بوانق النقمه: از سرمستي‌هاي نعمت بترسيد و از سختي‌هاي خشم و انتقام [خداوند] دوري كنيد.»15

رفاه‌طلبي، لذت‌جويي، هواپرستي، خوشگذراني و تجمل‌گرايي چنان انسان را سرمست مي‌كند كه نه تنها براي مسائل انساني و اخلاقي ارزشي قائل نمي‌شود، بلكه در برابر كساني كه مردم را به ارزش‌هاي انساني و اخلاقي دعوت مي‌كنند، به مخالفت برمي‌خيزد.

از اين‌رو، در همة دوران‌ها «مترفان (خوشگذران‌ها)» در صف مقدم مخالفان پيامبران الهي بودند: «و ما ارسلنا في قريه من نذير الاقال مترفوها انا بما ارسلتم به كفرون. وقالوا نحن اكثرا مولا واولدا و ما نحن بمعذبين: و [ما] در هيچ شهري هشداردهنده‌اي نفرستاديم، جز آنكه خوشگذرانان آنها گفتند: «ما به آنچه شما بدان فرستاده شده‌ايد، كافريم» و گفتند: «ما دارايي و فرزندانمان از همه بيشتر است و ما عذاب نخواهيم شد» (سبا / 34 و 35) از اين‌رو، براي پيشگيري از خطري كه مترفان در طول تاريخ، گرفتار آن شدند، دوري گزيدن از رفاه‌طلبي و تجمل‌گرايي ضروري است. در روايتي از پيامبر خدا(ص) آمده است: «اياك والتنعم؛ فان عبادالله ليسوا بالمتنعمين: از نازپروردگي دور باش كه بندگان خداوند نازپرورده نيستند.»



فرق ميان تجمل و تجمل‌گرايي

البته بايد توجه داشت كه پرهيز از تجمل‌گرايي به معناي بي‌توجهي به آراستگي ظاهري زندگي نيست. از اين‌رو در روايات اسلامي، از يك سو مسلمانان را به ساده‌زيستي و پرهيز از تجمل‌گرايي توصيه مي‌كند و از سوي ديگر، به زيبايي و آراستگي ظاهر تشويق مي‌كند. در حديث نبوي آمده است: «إن الله جميلٌ يحب الجمال، و يحب أن يري نعمته علي عبده: هرآينه خداوند زيباست، زيبايي را دوست مي‌دارد و دوستار آن است كه نعمت خويش را بر بنده‌اش بنگرد.» به سخن ديگر، ميان تجمل و تجمل‌گرايي فرق است. تجمل به معناي آراستگي ظاهر و تجمل‌گرايي به معناي افراط و و زياده‌روي در آراستگي است. ميانه‌روي در بهره‌گيري از نعمت‌هاي الهي و آراستگي زندگي، امري نيكوست، اما زياده‌روي در آن، مانند تنوّع بيش از حدّ لباس و لوازم آرايشي، و محيط‌‌آرايي جديد هرسالة منزل، اسراف و نكوهيده است.



3. تباه‌كردن ثروت

يكي از وظايف عقلي و شرعي شخص مسلمان، پيشگيري از تباه‌شدن ثروت شخصي و مهمتر از آن، اندوخته‌هاي ملي است. تباهي ثروت گاه در نتيجة سستي در پاسداري از آن است و گاه بر اثر مصرف نابه جاي آن. در روايتي از امام علي عليه‌السلام آمده است: «هر كس از شما مالي دارد، از فساد برحذر باشد كه هر ‌آينه، اگر بخشيدن آن مال نابه‌جا باشد، ريخت و پاش و اسراف است و هر چند نام وي را در ميان مردم برمي‌كشد، وي را نزد خداوند فرومي‌آورد. هيچ كس نيست كه مالش را نابه‌جا و براي غيرشايستگان صرف كند، جز آنكه خداوند سپاس ايشان را از وي دريغ دارد و دوستيِ جز او در دلشان افتد.»

مصرف نابه‌جا نيز مصاديق مختلفي دارد كه خطرناك‌ترين آنها مصرف‌كردن مال در راه گناه و كارهاي ناشايست است. از امام علي عليه‌السلام نقل شده كه مي‌فرمايد: «انَّ انفاقَ هذَا المالِ في طاعَه الله اعظَمُ نِعمَه، وانَّ انفاقَهُ في مَعاصيهِ اعظَمُ مِحنَه: بخشيدن اين مال براي بندگي خدا، بزرگترين نعمت، و دادن آن در راه نافرماني خداوند، بزرگترين گرفتاري است.» همه كارهايي كه، حقيقتاً يا حكماً، به تباهي ثروت مي‌انجامند، از مصاديق اسراف به شمار مي‌روند و از نظر اسلام نكوهيده و ناپسندند.



4. ساخت و سازهاي بي‌رويه و افزون بر نياز

يكي ديگر از مصاديق اسراف ـ كه مورد ابتلاي بسياري از ثروتمندان است ـ ساخت و سازهاي بي‌رويّه و افزون بر نياز است. در روايتي از پيامبر خدا (ص) آمده است: « من بني بناءً أكثر ممّا يحتاج إليه، كان عليه و بالاً يوم القيامه: هر كس ساختماني بيش از اندازة نيازش بسازد، روز قيامت بر او سنگيني خواهد كرد.» اين نوع اسرافكاري، به‌ويژه در شرايطي كه بسياري از مردم توان تهية كوچكترين سرپناه را براي خود ندارند، به شدت نكوهيده شده است و معصومان عليهم‌السلام در رواياتشان، با تعبيرهاي بسيار تندي،‌ مسلمانان را از ساختن چيزي كه به آن نياز ندارند، نهي كرده‌اند.



5. پيروي كوركورانه از بيگانگان در مصرف

همانند بيگانگان مصرف‌كردن، پيامدهاي زيانباري براي اقتصاد و فرهنگ جامعة اسلامي دارد؛ اما بي‌ترديد، آثار سوء‌فرهنگيِ مصرف‌گرايي به شيوة بيگانگان، به مراتب خطرناك‌تر از زيان‌هاي اقتصادي آن است. از ديرباز، بيگانگان براي به سلطه درآوردن كشورهاي ديگر از اقتصاد به عنوان ابزار سلطة فرهنگي و به دنبال آن، سلطة سياسي بهره مي‌بردند. از اين رو، در روايات اسلامي، مسلمانان به شدت از تشبّه به بيگانگان در مصرف و پيروي كوركورانه از آنان نهي شده‌اند.در حديثي، امام باقر عليه‌السلام از پدران بزرگوارش نقل مي‌فرمايد: «خداوند به يكي از پيامبران وحي فرمود كه به قومش بگويد: همچون دشمنان خدا لباس نپوشند، مثل آنان خوراك نخورند، و به شكل ايشان درنيايند، كه در اين حال همچون آنان دشمن خدا خواهند بود.» براين اساس، مصرف‌گرايي به شيوة بيگانگان، در صورتي كه مصداق اسراف كمّي نباشد، يكي از مصاديق بسيار خطرناك اسراف كيفي است و مبارزة همگان براي پيشگيري از مفاسد فرهنگي، اقتصادي و سياسي آن لازم و ضروري است.



6. تفريط در مصرف

تفريط در مصرف، مانند اسراف و افراط در آن، پيامدهاي زيانبار گوناگوني دارد. از اين رو اسلام از يك سو با افراط و اسراف در مصرف به شدّت مخالف است و به ميانه‌روي و ساده‌زيستي سفارش مي‌كند و از سوي ديگر، تفريط در مصرف و سختگيري بر خود و خانواده را نيز محكوم مي‌نمايد. در حديث نبوي ‌آمده است: «كلوا واشربوا و تصدّقوا والبسوا في غير مخيله ولاسرفِ. إنَّ الله يحب أن تري نعمته علي عبده: بخوريد و بياشاميد و صدقه دهيد و بدون فخرفروشي و اسراف‌كاري جامه بپوشيد؛ زيرا خداوند دوست مي‌دارد كه نعمتش بر بنده‌اش نگريسته شود.»

افزون بر آيات و رواياتي كه به بهره‌گيري از مواهب الهي توصيه دارند، در احاديث فراواني، كساني كه خود را از لذّت‌هاي مشروع زندگي محروم مي‌كنند، به شدت نكوهش شده‌اند. روايت شده است كه پيامبر (ص) هنگامي كه شنيد ده نفر از اصحاب او شماري از لذّت‌هاي زندگي را بر خود تحريم كرده‌اند، ضمن نكوهش اين اقدام، در يك سخنراني عمومي فرمود: «انَما هلك من قبلكم بالتشديد: شددوا علي أنفسهم فَشدَدَالله عَلَيهِم، فَاولئِكَ بَقاياهم فِي الدَّياراتِ وَالصَوامِع: جز اين نيست كه كساني پيش از شما بر خود سخت گرفتند و از اين روي هلاك شدند. ايشان بر خود سخت گرفتند و خداي هم بر آنان سخت گرفت. پس اينان (راهبان و كشيشان)، باقي ماندة در ديرها و صومعه‌ها هستند.»



هـ ـ راهكارهاي اصلاح الگوي مصرف از امكانات ملي

هدر دادن منابع ملّي و درست مصرف نكردن بودجة عمومي كشور، يكي از بزرگترين خطرهايي است كه همة نظام‌هاي سياسي ـ به‌ويژه نظام‌هايي كه مبتني بر ارزش‌هاي اسلامي و مردم‌سالاري ديني‌اند ـ تهديد مي‌كند. از اين رو اصلاح الگوي مصرف از امكانات ملي به مراتب مهمتر، ضروري‌تر و فوري‌تر از اصلاح الگوي مصرف از درآمدهاي فردي است.

براين اساس، در جمهوري اسلامي ايران، همه ارگان‌ها، به‌ويژه دولت، بايد با بهره‌گيري از فضايي كه نام‌‌گذاري سال جاري (1388) براي اصلاح الگوي مصرف پديد آورده، نهايت توان خود را در جهت اصلاح الگوي مصرف از بودجة عمومي و امكانات ملّي به كار گيرند و اين حركت پربركت را در نهادهاي تحت اشراف خود، به طور جدّي آغاز كنند. مهمترين راهكارهايي كه با بهره‌گيري از رهنمودهاي پيشوايان اسلام مي‌توان براي اصلاح الگوي مصرف از منابع ملّي ارائه داد، عبارت اند از:



1. تقويت برنامه‌ريزي‌هاي كلان اقتصادي

نخستين گام در اصلاح الگوي مصرف از منابع ملّي، تقويت برنامه‌ريزي‌هاي كلان اقتصادي است. در روايتي از امام علي عليه‌السلام مي‌خوانيم: «حسن التدبير و تجنب التبذير من حسن السَّياسه: حسن تدبير و پرهيز از حيف و ميل، [بخشي] از حسن سياست است.» بر پاية اين روايت، سياستمداران نظام اسلامي براي استفادة بهينه از منابع ملّي، از يك سو بايد تدبيرهاي اقتصاديِ خود را تقويت كنند و از سوي ديگر، از زياده‌روي‌ها و ريخت و پاش‌هاي بي‌فايده در دستگاه‌هاي دولتي پيشگيري نمايند. امير مؤمنان عليه‌السلام در روايتي ديگر مي‌فرمايد: «سوء التَّدبير مفتاح الفقر: سوء تدبير كليد فقر است.»16اين سخن بدين معناست كه سياستمداراني كه از تدبير لازم در مديريت اقتصادي كشور برخوردار نيستند، زمينه‌ساز عقب‌ماندگي اقتصادي جامعه هستند.



2. استفاده بهينه از منابع ملي

رعايت اولويت‌هايي كه موجب استفاده بهينه از منابع ملّي و بودجة عمومي است، به مراتب مهمتر از رعايت اولويت‌ها در هزينه كردن از منابع شخصي است. از اين‌رو، بر همة مديران در نظام اسلامي فرض است كه با همه توان خود تلاش كنند تا از منابعي كه از بودجة عمومي در اختيار دارند، به بهترين وجه، در جهت مصالح مردم استفاده نمايند و بدين سان در آزمون امانتداري اموال عمومي موفق باشند: «انا جعلنا ما علي‌الارض زينة لها لنبلوهم أيهم أحسن عملاً: در حقيقت، ما آنچه را كه بر زمين است، زيوري براي آن قرار داديم تا آنان را بيازماييم كه كدام يك از ايشان نيكوكارترند.»(كهف/7) بي‌ترديد، تلاش براي استفادة بهينه از منابع و امكانات ملّي يكي از مصاديق بارز اين آيه كريمه، و موفقيت در اين تلاش دستيابي به پاداش بهترين عمل است.



3. نهايت صرفه‌جويي

يكي از لوازم اجتناب‌ناپذير استفادة بهينه از منابع ملّي، صرفه‌جويي همراه با تدبير در مصرف بودجة عمومي است. امام علي(ع) در اين باره بخشنامه‌اي به كارگزاران حكومتي خود داردكه بسيار قابل تأمّل و آموزنده است. متن اين بخشنامه چنين است:«أدقّوا أقلامكم، و قاربوا بين سطوركم، واحذفوا عني فضولكم، واقصدوا قصد المعاني، و إيّاكم والاكثار؛ فإن أموال المسلمين لاتحتمل الاضرار: قلم‌هايتان را تيز كنيد، سطرها را به هم نزديك سازيد. [در نگارش] براي من، زيادي‌ها را حذف كنيد و به معنا بنگريد و از زياده‌نويسي بپرهيزيد؛ چرا كه بيت‌المال مسلمانان زيان بر نمي‌تابد.»

اين بخشنامه بدين معناست كه سياست صرفه‌جويي در اموال عمومي بايد به صورت قانون و دستورالعمل، به كارگزاران نظام اسلامي ابلاغ شود و آنان موظف‌اند براي بهره‌گيري بهتر و بيشتر از وقت خود و مديريت‌هاي بالاتر از خود و امكانات ملّي نهايت صرفه‌جويي را داشته باشند.



4. پيشگيري از سوءاستفادة شخصي و خانوادگي

در نظام اسلامي، بايد پيشگيري از سوءاستفاده شخصي و خانوادگي از امكانات ملّي، در ميان كارگزاران، به فرهنگ تبديل شود. آنان بايد توجه داشته باشند كه اموال عموميِ در اختيار آنها، در واقع، امانت ملّي‌اند و تنها در خصوص مسئوليتي كه به عهده دارند، مي‌توانند از اين امكانات استفاده كنند و هرگونه استفاده شخصي از امكانات عمومي نامشروع است.مشهور است كه اميرمؤمنان(ع) در شبي مشغول نوشتن چگونگي تقسيم اموال بودند كه طلحه و زبير نزد ايشان رسيدند. به محض ورود آنها، امام چراغي را كه در برابرش بود، خاموش كرد و دستور داد چراغي ديگر از خانه‌اش بياورند! آنان كه از اين برخورد امام شگفت‌زده شده بودند، سبب را پرسيدند، امامپاسخ داد: «كان زيته من بيت‌المال، و لاينبغي أن نصاحبكم في ضوئه: روغن آن چراغ از بيت‌المال بود؛ از اين رو سزاوار نيست كه با شما در روشنايي‌اش همنشيني كنيم!»

در حكومت امام علي(ع)، در بهره‌گيري از بيت‌المال، تفاوتي ميان نزديكان امام و ديگران وجود نداشت. يكي از نكات بسيار آموزنده در سيرة علوي اين است كه يك روز پيش از شهادت آن امام بزرگ، مردم بر او وارد شدند و گواهي دادند كه حقوق آنان را از بيت‌المال، به طور يكسان رعايت كرده، استفادة شخصي از بيت‌المال نداشته و با دورترين مردم در حكومت، همانند نزديك‌ترين آنان به او رفتار شده است.بنابراين پيروان راستين امام علي(ع) و مديراني كه افتخار خدمت در نظام منسوب به آن بزرگوار را دارند، بايد با ياري جستن از خداوند متعال و روح بلند آن امام بزرگ، همة توان خود را در جهت نزديك شدن هرچه بيشتر به آن الگوي كامل انسانيت به كار گيرند.



5. دوري جستن از بذل و بخشش اموال عمومي

از ديدگاه اسلام بخشش نيكوست؛ اما از اموال خود، نه از اموال ديگران. بخشش از اموال ديگران نه تنها نيكو نيست، بلكه نكوهيده و ناپسند است. لذا در نظام اسلامي، دولتمردان حق ندارند از اموال ملّي ببخشند. در روايتي از امام علي(ع) آمده است: «جود الولاه بفي‌ء المسلمين جورٌ و ختر: بخشش حكمرانان از اموال مسلمانان، بيدادگري و خيانت است.»

در سيره حكومتي علوي آمده: هنگام تقسيم بيت‌المال، بردة پيري نزد اميرمؤمنان(ع) آمد و تقاضاي ياري كرد. امام(ع) به او فرمود: «والله، ما هو بكدِّ يدي ولا تراثي من الوالد، ولكنّها أمانة ارعيتها فأنا اؤدّيها إلي أهلها: به خدا سوگند! اين، نه دسترنج من است و نه ميراثم از پدرم، بلكه امانتي است كه به من سپرده شده. پس آن را به اهلش مي‌رسانم.»در ادامه، امام با درخواست ياري از مردم مشكل آن نيازمند را حل كرد.



و ـ سيره پيشوايان دين در مصرف

عصمت پيشوايان بزرگ الهي و مصونيت آنان از گناه و اشتباه ايجاب مي‌كند كه سيره عملي آنان در مسائل مختلف، از جمله مصرف درآمدها، يكسان باشد و تفاوت‌هاي ظاهري مقتضاي شرايط زمان و مكان زندگي آنهاست؛ مثلاً اگر امام علي(ع) در زمان امام صادق(ع) زندگي مي‌كرد، همان‌گونه مي‌زيست كه امام صادق(ع) زندگي كرده بود. عكس اين مطلب نيز صادق است. بر اين اساس، نكاتي كه در سيره عملي هر يك از پيشوايان ديده مي‌شود، قابل تسرّي به همة آنهاست. با اين نگاه، در بررسي سيره پيشوايان بزرگ دين مشخص مي‌شود كه همة بايدها و نبايدهاي الگوي مصرف رعايت شده؛ اما چند نكته برجسته و قابل توجه است:



1. رعايت وظيفه خاص پيشوايان

وظيفة الهي همه پيشوايان عدل اين است كه در مصرف، همانند تهي‌دست‌ترين مردم زندگي كنند تا اسوه و الگويي براي همه مردم باشند و مشكلات اقتصادي فشار رواني دوچنداني بر بينوايان وارد نسازد: «إن الله عَزوجّل فرض علي أئمة العدل أن يقدِّروا أنفسهم بضعفة النّاس كيلا يتبيغ بالفقير فقره: خداوند بر پيشوايان عادل واجب كرده است كه خود را با مردم تهيدست همسان سازند، تا مبادا ناداريِ تهيدست، او را برافروخته سازد.»از اين‌رو، انبيا و امامان در شرايطي كه فقر از جامعه ريشه‌كن نشده بود، نهايت قناعت و ساده‌زيستي را در زندگي خود رعايت مي‌كردند؛ اما در عين حال، ديگران را به ميانه‌روي توصيه مي‌نمودند و اجازه نمي‌دادند كه ديگران، خود را از لذت‌هاي مشروع زندگي محروم كنند.



2. رعايت مقتضيات زمان

پيشوايان دين، همواره مقتضيات زمان خود را در مقدار مصرف و چگونگي آن رعايت مي‌كردند؛ بدين معنا كه: اولاً امامان كاري را كه موجب انگشت‌نما شدن آنها شود، انجام نمي‌دادند. از اين‌رو امام صادق(ع) در پاسخ كسي كه به او ايراد مي‌گيرد كه: «چرا برخلاف سيره جدّت امام عليـ كه از لباس‌هاي ارزان و خشن استفاده مي‌كرد ـ از لباس نو و نرم استفاده مي‌كني؟!» مي‌فرمايد: «علي(ع) در زماني از آن نوع لباس استفاده مي‌كرد كه در فرهنگ عمومي زشت نبود و اگر در زمان ما چنين لباسي مي‌پوشيد، انگشت‌نما مي‌شد؛ بنابراين بهترين لباس در هر زمان، لباس مردم همان زمان است.

ثانياً در شرايط مناسب اقتصادي كه همه مردم مي‌توانستند از امكانات مناسب زندگي بهره‌مند شوند، امامان نيز در استفاده كردن از مواهب الهي پرهيز نمي‌كردند. به همين جهت، در روايتي ديگر امام صادق(ع) در پاسخ به اين ايراد سفيان ثوري كه به ايشان گفته بود: «چرا پدرانت از لباس‌هاي زيبا اسفتاده نمي‌كردند؛ اما شما استفاده مي‌كنيد؟» مي‌فرمايد: «آنان در روزگاري زندگي مي‌كردند كه مردم در فقر و تنگدستي بودند؛ ولي در شرايط كنوني كه وضع اقتصادي مردم خوب است، نيكان سزاورترند كه از مواهب الهي بهره‌مند شوند.»



3. در تنگنا قرار ندادن خانواده

قناعت و ساده‌زيستي پيشوايان موجب در تنگنا قراردادن خانواده و سختگيري بر آنان نبود. شيخ كليني از امام صادق(ع) روايت كرده كه: پيامبر خدا(ص) امكانات مورد نياز خانواده خود را به خوبي تأمين مي‌كرد و درباره فلسفه اين اقدام، ايشان مي‌فرمايد: «ان النفس اذا عرفت قوتها قنعت به و نبت عليه اللحم: نفس انسان اگر از روزي‌اش آگاه باشد، به آن رضايت مي‌دهد و گوشت با روزي مي‌رويد.» اين سخن بدين معناست كه اگر امكانات مورد نياز انسان در زندگي تامين نباشد، از نظر روحي و جسمي با مشكل روبه‌رو مي‌شود؛ اما وقتي نيازهاي او تامين شود، احساس آرامش رواني مي‌كند و از نظر جسمي هم نيرومند مي‌گردد.پيشوايان الهي، شخصاً، از قدرت روحي خارق‌العاده‌اي برخوردار بودند كه كمبودهاي مادي آنها را تحت تاثير قرار نمي‌داد؛ ولي همسر يا ديگر اعضاي خانواده آنها ـ كه از اين قدرت رواني برخوردار نبودند ـ نمي‌توانستند مانند آنها باشند.همچنين گزارش كتاب شريف «الكافي» از خانه مزين همسر امام باقر(ع) نيز نشان‌دهنده اين معناست كه هر چند اهل بيت در زندگي شخصي، فقر اختياري را برگزيده بودند؛ اما هيچ‌گاه همسر و خانواده خود را در تنگنا و سختي قرار نمي‌دادند.



4ـ آراستگي همراه با ساده‌زيستي

پيشوايان الهي به موجب روايت : «ان الله جميل يحب الجمال» در عين ساده‌زيستي، از نظر ظاهري كاملاً آراسته بودند. البته آراستگي آنان شبيه آرايش اسرافكاران و مستكبران نبود؛ ولي آنان از نظر رنگ لباس، پاكيزگي و معطر بودن، براي مخاطبان جذابيتي خاص داشتند. در روايتي از امام صادق(ع) آمده است: «العطر من سنن المرسلين: عطر زدن از سنت‌هاي پيامبران است.» همچنين از ايشان روايت شده: «كان رسول الله (ص) ينفق في الطيب أكثر مما ينفق في الطعام: پيامبر خدا (ص) براي عطر بيشتر از غذا خرج مي‌كرد».روايت شده كه پيامبر خدا(ص) نه تنها براي خانواده خود، بلكه براي ديدار با يارانش نيز خويشتن را مي‌آراست و مي‌فرمود: «خداوند دوست دارد كه بنده‌اش وقتي براي ديدار با برادرانش از خانه بيرون مي‌رود، خود را بيارايد و آماده ديدار آنها نمايد.»



5ـ گراميداشت ميهمان

يكي از حقوق ميهمان گرامي داشتن اوست. در روايتي از پيامبر (ص) آمده است: «ان من حق الضيف ان يكرم: از حقوق ميهمان اين است كه گرامي داشته شود.»17در احاديث اسلامي، رهنمودهاي فراواني براي چگونگي احترام به ميهمان وارد شده است، يكي از آنها آماده‌سازي بهترين غذايي است كه تهيه آن براي ميزبان، به سادگي امكان‌پذير است. از امام علي(ع) روايت شده كه مي‌فرمايد: «اذا دخل عليك أخوك المؤمن، فاطعمه من أطيب ما في‌ بيتك: هرگاه برادر مؤمنت بر تو وارد شد، از بهترين غذايي كه در خانه‌ات داري،‌به او بخوران.»18

بر پايه رواياتي كه كليني(ره) نقل كرده، اهل بيت، خود در انجام دادن اين رهنمود پيشگام بودند. ابو خالد كابلي روايت كرده كه صبحانه‌اي ميهمان امام باقر(ع) بودم، تا آن موقع غذايي پاكيزه‌تر و خوشبوتر از آن صبحانه نخورده بودم. پس از صرف غذا امام به من فرمود: «چگونه ديدي غذاي ما را؟» گفتم: غذايي پاكيزه‌تر و خوشبوتر از اين نخورده بودم؛ ولي [هنگام خوردن غذا] به ياد اين آيه افتادم كه در كتاب خدا آمده: «لتسئلن يومئذ عن النعيم: البته در قيامت، از نعمت‌هايي كه داشته‌ايد، بازپرسي خواهيد شد.» (تكاثر / 8)گويا ابوخالد تصور مي‌كرد كه خوردن غذاي لذيذ و مطبوع موجب طول حسابرسي روز قيامت خواهد شد؛ از اين رو در فكر بود كه چرا در خانه حضرت غذايي به اين لذيذي تهيه شده است! بدين جهت، ابهام خود را با اشاره به آيه ياد شده مطرح كرد. امام در پاسخ فرمود: «لا، انما تسألون عما أنتم عليه من الحق: نه! آنچه درباره‌اش از شما بازخواست مي‌كنند، عقيده حقي است كه شما داريد.»



6ـ ايثار نسبت به نيازمندان

يكي از ويژگي‌هاي پيشوايان الهي اين بود كه تأمين نيازهاي ديگران را برخود مقدم مي‌داشتند. در مورد پيامبر(ص) نقل شده: «ما شبع رسول‌الله ثلاثة ايام متواليه حتي فارق الدنيا، ولو شاء لشبع، ولكنه كان يؤثر علي نفسه: پيامبر خدا(ص) تا زماني كه از دنيا رفت، هرگز سه روز پياپي، غذاي سير نخورد. البته اگر مي‌خواست، مي‌توانست سير بخورد، اما ديگران را بر خود مقدم مي‌داشت.»

الگوي مصرف از نگاه قرآن و حديث(چاپ 1388)



پي‌نوشتها:

6. عوالي الآلي، ج1، ص 291؛ بحارالأنوار، ج77، ص 165، ح2. گفتني است كه در بسياري از منابع، اين سخن به عنوان روايت نقل نشده است.

7. غرر الحكم، ح 1938

8. الكافي، ج8، ص9، ح33

9. المحاسن، ج2، ص162، ح 1444

10. بحار الانوار، ج69، ص261

11. حديث مرفوع: حديثي كه راوي آن را از پيامبر(ص) يا يكي از اهل بيت(ع) نقل كرده؛ اما سلسلة سند خود را تا گويندة حديث ذكر نكرده است.

12. الكافي، ج6، ص512، ح16

13. ميزان الحكمه، ج5، ص287، ح8683

14. معجم الفروق اللغويه، ص114

15. نهج‌البلاغه، خطبه 5

16. مـــيزان الـــحكمه: ج 5، ص 437، ح 9185.

17. الكافي، ج 6، ص 285، ح 3 (عن سليمان بن حفص عن الامام الصادق(ع)؛ كتاب من لايحضره الفقيه، ج3، ص 357، ح 4261؛ مكارم الاخلاق، ج 1، ص 329، ح 1050 (وفيه «وفي خبر آخر...» و ليس فـــيهما «أن يكرم»)؛ بحارالانوار، ج 75، ص 455، ح 2618. دعـائــم الاسلام: ج 2، ص 107 ،ح 342.

اگر چه در نگاه اول رابطه بين زيست فناوري و رعايت الگوي مصرف دور از ذهن به نظر مي رسد، ولي با نگاهي موشكفانه مي توان ارتباط مستقيم كاربرد هاي اين فناوري را درك كرد. مواردي كه در ادامه به آنها اشاره شده است، تنها برخي از كاربردهاي زيست فناوري در رعايت الگوي مصرف در صنايع را نشان مي دهد و با هدف طرح ايده هاي كم و بيش اوليه در راستاي گشودن موضوع بيان شده است؛ كه با بررسي دقيق تر و همه جانبه در كاربردهاي مختلف زيست فناوري مي توان موارد بي شماري از اين مثال ها را بر شمرد.

اسلام در زمينه «زهد» دو چيز را سخت محكوم كرده است: يكى رهبانيت و ديگرى ماده‏پرستى «رهبانيت‏» و «رهبانيت‏» منسوب به «رهبان‏» و «رهبان‏» هر دو به يك معنى است، در اصل لغت از ماده «رهب‏» به معنى خوف، وحشت و ترس گرفته شده و در عرف به كسانى گفته مى‏شود كه «انقطاع و انفراد از مردم پيدا مى‏كنند به خاطر عبادت و ترس از خدا».

اين عمل از قديم در ميان هندوها معمول بوده و سپس در ميان مسيحيان رائج گرديد. بعضى معتقدند سرچشمه رواج آن در ميان پيروان مسيح يا يهود شكستهاى پى‏درپى بود كه از يكى از سلاطين جبار و ديكتاتور وقت‏خوردند و به دنبال آن تصميم گرفتند پراكنده شوند و در بيابانها به عبادت بپردازند تا پيامبر موعود آشكار گردد و آنها را از ذلت و پراكندگى برهاند. (۲۳)

همين معنى به صورت دقيق‏ترى از پيامبر گرامى اسلام‏صلى الله عليه وآله نقل شده كه روزى آن حضرت به «ابن مسعود» فرمود: (مى‏دانى رهبانيت از كجا پيدا شد» عرض كرد: خدا و پيامبرش آگاه‏ترند. فرمود: بعد از عيسى‏عليه السلام جمعى از جباران ظهور كردند و مؤمنان سه مرتبه با آنها پيكار نموده و شكست‏خوردند، لذا به بيابانها متوارى شدند و به انتظار ظهور پيامبر موعود عيسى (حضرت محمدصلى الله عليه وآله)در غارها و كوهها به عبادت مشغول گشتند، بعضى از آنها بر دين خود باقى ماندند و بعضى راه كفر پيش گرفتند.

سپس افزود: آيا مى‏دانى رهبانيت امت من چيست؟ عرض كرد: خدا و رسولش آگاه‏ترند. فرمود: رهبانيت امت من هجرت و جهاد و نماز و روزه و حج و عمره است. (۲۴)

اسلام با «رهبانيت‏» و «زهدگرائى‏» به مخالفت‏برخاسته و آن را بدعتى از راهبان شمرده است ...و رهبانية ابتدعوها ما كتبناها عليهم الا ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعايتها فاتينا الذين آمنوا منهم اجرهم و كثير منهم فاسقون. (۲۵)

(رهبانيتى را كه ابداع كرده بودند و ما بر آنها مقرر نداشته بوديم، گرچه هدفشان جلب خشنودى خدا بود، ولى حق آن را رعايت نكردند، لذا ما به آنها كه ايمان آوردند پاداش داديم و بسيارى از آنها فاسقند).

از آيه استفاده مى‏شود كه «رهبانيت‏» در آئين مسيح نبوده و پيروانش آن را بعد از او ابداع كردند ولى در آغاز نوعى زهدگرائى واز ابداعات نيك محسوب مى‏شد، مانند بسيارى از مراسم و سنتهاى حسنه‏اى كه هم‏اكنون در ميان مردم رائج است. ولى اين سنت‏بعدا به انحراف گرائيد و آلوده با امورى مخالف فرمان الهى و حتى گناهان زشتى شد. به همين دليل اسلام رهبانيت را به شدت محكوم كرده و حديث معروف «لا رهبانية فى الاسلام‏» (در اسلام رهبانيت وجود ندارد) در بسيارى از منابع ديده مى‏شود. (۲۶)

از جمله بدعتهاى زشت مسيحيان درباره «رهبانيت‏»، «تحريم ازدواج‏» براى مردان و زنان تارك دنيا بود و ديگر «انزواى اجتماعى‏» و پشت‏پا زدن به وظائف انسانى در اجتماع و انتخاب صومعه‏ها و ديرهاى دورافتاده براى عبادت و زندگى در محيطى دور از اجتماع بود، سپس مفاسد زيادى در ديرها و مراكز زندگى رهبانها به وجود آمد.

زهد اسلامى كه به معنى سادگى زندگى و حذف تجملات و عدم اسارت در چنگال مال و مقام است هيچ ارتباطى به مساله رهبانيت ندارد، زيرا رهبانيت‏يعنى جدائى و بيگانگى از اجتماع است و زهد به معنى آزادگى و وارستگى به خاطر اجتماعى‏تر زيستن است. رهبانيت، بريدن از مردم و روآوردن به عبادت است، براساس اين انديشه كه كار دنيا و آخرت از يكديگر جداست. اين است كه رهبانيت‏بر ضد زندگى و بر ضد جامعه‏گرائى است، و مستلزم كناره‏گيرى از خلق و بريدن از مردم و سلب هرگونه مسؤوليت و تعهد از خود است.

اما زهد اسلامى در عين اين كه مستلزم انتخاب زندگى ساده و بى‏تكلف است و براساس پرهيز از تنعم و تجمل و لذت‏گرائى است در متن زندگى و در بطن روابط اجتماعى قرار دارد و عين جامعه‏گرائى است، براى خوب از عهده مسؤوليتها برآمدن است و از مسؤوليتها و تعهدهاى اجتماعى سرچشمه مى‏گيرد.

به قول استاد شهيد مطهرى:

«فلسفه زهد در اسلام آن چيزى نيست كه رهبانيت را به وجود آورده است، در اسلام مساله جدا بودن حساب اين جهان با آن جهان مطرح نيست. از نظر اسلام نه خود آن جهان و اين جهان از يكديگر جدا و بيگانه هستند و نه كار اين جهان با كار آن جهان بيگانه است ارتباط دو جهان با يكديگر از قبيل ارتباط ظاهر و باطن شئ واحد است، از قبيل پيوستگى دو رويه يك پارچه است، از قبيل پيوند روح و بدن است كه چيزى است‏حد وسط ميان يگانگى و دوگانگى. كار اين جهان با كار آن جهان نيز عينا همين‏طور است، بيشتر جنبه اختلاف كيفى دارد تا اختلاف ذاتى‏». (۲۷)

در حديثى مى‏خوانيم: هنگامى كه به پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله اطلاع دادند كه گروهى از اصحاب از همه‏چيز اعراض نموده‏اند و به عزلت و عبادت روى آورده‏اند، سخت آنها را مورد عتاب قرار داد، فرمود: من كه پيامبر شما هستم اين چنين نمى‏كنم. (۲۸) پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بدين وسيله فهماند كه اسلام دينى جامعه‏گرا و زندگى‏گر است، نه جامعه‏گريز و زهدگرا.

در حديث ديگرى آمده است كه: «عثمان بن مظعون‏» فرزندش از دنيا رفته بود، بسيار غمگين شد تا آنجا كه خانه‏اش را مسجد قرار داد و مشغول عبادت شد (وهر كار را جز عبادت ترك گفت) اين خبر به رسول خداصلى الله عليه وآله رسيد، او را احضار كرده فرمود:

«يا عثمان ان الله تبارك و تعالى لم يكتب علينا الرهبانية، انما رهبانية امتى الجهاد فى سبيل‏الله‏». (۲۹) (اى عثمان! خداوند متعال رهبانيت را براى امت من مقرر نداشته، رهبانيت امت من جهاد در راه خداست).

سپس پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله بحث مشروحى درباره فضيلت نماز جماعت‏براى او بيان فرمود كه تاييدى بر نفى رهبانيت و انزواطلبى است.

تفاوت روش «زاهد» و «راهب‏» از دو جهان‏بينى مختلف ناشى مى‏شود، از نظر راهب، دنيا و آخرت دو جهان كاملا جدا از يكديگرند، بلكه كاملا متضاد با يكديگر مى‏باشند و حساب سعادت دنيا نيز از حساب سعادت آخرت كاملا جداست.

ولى در جهان‏بينى «زاهد» دنيا و آخرت به يكديگر پيوسته‏اند، دنيا مزرعه آخرت است از نظر زاهد دنيا عين آخرت است و آنچه به زندگى دنيا سامان مى‏بخشد، همان وسيله سعادت آخرت نيز مى‏باشد.

البته ممكن است زاهدانى هم باشند كه از فلسفه «زهد» آگاهى نداشته باشند عملشان مانند عمل راهبان باشد. «ابن سينا» در نمط نهم اشارات كه به «مقامات العارفين‏» اختصاص يافته است، زهد را به زهد عارف و زهد غير عارف تقسيم كرده و گفته است: «زاهدانى كه از فلسفه زهد آگاهى ندارند، به خيال خود «معامله‏»اى انجام مى‏دهند، كالاى آخرت را با كالاى دنيا معاوضه مى‏كنند از تمتعات دنيا دست مى‏شويند كه در عوض از تمتعات اخروى بهره‏مند گردند به عبارت ديگر در اين جهان برداشت نمى‏كنند تا در جهان ديگر برداشت نمايند ولى زاهد آگاه و آشنا به فلسفه زهد از آن جهت زهد مى‏ورزد كه نمى‏خواهد ضمير خويش را به غير ذات حق مشغول بدارد چنين شخصى شخصيت‏خويش را گرامى مى‏دارد و جز خدا چيز ديگر را كوچكتر از آن مى‏داند كه خود را بدان مشغول سازد و دربند اسارتش درآيد». (۳۰)

حقيقت اين است كه فلسفه زهد «زاهد» و رهبانيت «راهب‏» كاملا مغاير يكديگر است. اساسا رهبانيت تحريف و انحرافى است كه افراد بشر از روى جهالت‏يا اغراض سوء درباره تعليمات زهدگرايانه پيامبران الهى ايجاد كرده‏اند.

www.imamjawad.net