ابزار نظر سنجی

سيد محمد مسعود معصومي

كار مشروع براى زن يك وظيفه‏اى دينى است‏

1- مرحوم حرّ عاملى، در كتاب شريف وسائل الشّيعه فرموده‏اند: «مستحب است زن به كار بافندگى و ريسندگى مشغول باشد» و براى اين مسأله بابى را قرار داده‏اند.(1)

2- قالَ اَميرُ الْمُؤْمِنينَ(ع): قالَ رَسُولُ‏الله(ص) فى‏ كَلامٍ كَثيرٍ: وَ نِعْمَ الّلْهوُ الْمِغْزَلُ لِلْمَرأَه الصّالِحَه.(2)

حضرت اميرالمؤمنين(ع) فرمود: پيامبر اكرم(ص) بارها مى‏فرمود: بافندگى و ريسندگى براى زنِ صالح و شايسته سرگرمى خوبى است. (يعنى هم كار توليدى است، و هم در اختيار، و هم سبك و هم مناسب با ذوق و سليقه خانم‏هاست، كه مى‏تواند به خوبى ساعات فراغت آنها را به طور سالم پر نموده و در آمدزا نيز باشد.)

3- العياشى (فى تفسيره) عن محمد بن خالد قال: مَرّ ابراهيم النخعى على امراه و هى جالسه على باب دارها بكره، و كان يقال لها: ام بكر و فى يدها مغزل تغزل به، فقال لها: يا ام بكر أما كبرت أماانَ لك ان تضعى هذا المغزل؟ فقالت: و كيف اَضعه وَ قَد سَمِعْتُ عَلِىّ بْنِ اَبى‏ طالِبٍ(ع) يَقُولُ: هُوَ مِنْ طَيّباتِ الْكَسْبِ.(3)

در كتاب تفسير شريف عياشى نقل شده است كه شخصى به نام ابراهيم نخعى، پيرزنى را مشاهده كرد كه مشغول بافندگى و ريسندگى بود. با تعجّب به او گفت: آيا زمان آن نرسيده است كه كار را كنار بگذارى؟! او در جواب گفت: چگونه اين كار را بكنم و حال آن كه از على بن ابى‏طالب(ع) شنيدم كه فرمود: اين عمل از شغل‏هاى پاك (و پسنديده) است.

قالَ رَسُولُ الله (ص): ثَلثٌ تَخْرُقُ الْحُجُبَ وَ تَنْتَهى‏ اِلى‏ ما بَيْنَ يَدَىِ الله: صَريرُ اَقْلامِ الْعُلَمأِ، وَ وَطْىُ اَقْدامِ الْمُجاهِدينَ، وَ صَوْتُ مَغازِلِ الْمُحْصِناتِ.(4)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: سه چيز است كه حجاب‏ها را پاره مى‏كند و به پيشگاه عظمت خدا مى‏رسد: صداى گردش قلم‏هاى دانشمندان به هنگام نوشتن؛ و صداى قدم‏هاى مجاهدان در ميدان جهاد؛ و صداى چرخ نخ‏ريسى زنانِ پاكدامن (يعنى جامعه‏اى درحال پيشرفت است كه هميشه علما و دانشمندانشان در حال نوشتن و رشد دادن علم باشند، و رزمندگان آن هميشه در حال تمرين و يا پيشروى باشند و حتّى زنان داخل منزل هم كار توليدى داشته باشند).

دكتر محمد جمال خليليان اشكذري

چكيده

نظام اقتصاد اسلامي نگرشي جامع به جنبه‏هاي مادي و معنوي انسان دارد و به همه ابعاد فردي، اجتماعي، حيات دنيوي و اخروي او توجّه داشته و درصدد پاسخ‏گويي به انواع خواسته‏ها و تمايلات عقلاني و عاطفي او مي‏باشد. از اين‏رو، تلاش براي رسيدن به رشد و توسعه در ابعاد مذكور، از يكديگر تفكيك‏ناپذير است.

بر اساس بينش اسلامي، محور تلاش براي رشد و توسعه و قلب آن انسان است و از آن‏رو كه قلمرو توسعه اصلاح درون و برون انسان مي‏باشد، تفكرات، انگيزه‏ها و خواسته‏هاي انسان همسان منابع فيزيكي در تعيين خط مشي‏ها نقش اساسي ايفا مي‏كند.

بنابراين، در جامعه اسلامي ارزش و كرامت انسان پايه و اصل است و مهم‏ترين عامل بنيادين واساسي براي دست يابي به رشد اقتصادي مطلوب و توزيع مناسب درآمدها و اتّخاذ الگوي صحيح مصرف تحقق توسعه انساني به معناي جامع آن، يعني رشد دانش و تخصّص افراد جامعه همراه با تعهّد آنان مي‏باشد.

دكتر رضا اكبريان

مقدمه :

نظام اقتصادي اسلام با همة عمق، اصالت و عظمت، صلاحيت پياده شدن درهر عصر، زمان و مكاني را دارد. اما اين امر، در سايه وجود حكومتي اسلامي كه به تمامي مباني اعتقادي، اخلاقي و معنوي اقتصاد اسلامي معتقد باشد، امكان‎پذير است. اكثر معضلات و مشكلاتي كه در گذشته و حال روياروي اقتصاد قرار داشته است، از 3 منبع سرچشمه مي‎گيرد :

1. فقدان توليد كافي

2. توزيع ناعادلانه

3. رعايت نكردن الگوي مصرف

اغلب كشورها از ناحيه موارد فوق‎الذكر در رنج هستند، تا جايي كه بسياري از تلاشها در جهان كنوني در زمينة‌علم اقتصاد،‌متوجه بهينه‎سازي سطح توليد، اصلاح روش توزيع و رعايت الگوي مناسب مصرف است. نظام اقتصادي اسلام نيز به اين معضلات و مشكلات توجه كرده است. حضرت علي(ع) نيز در نامة‌معروفشان به مالك اشتر، نظام اقتصادي مطلوب را بخوبي ترسيم كرده و براين نكته تأكيد نموده‎اند كه، حكومت اسلامي، در جهت بالا بردن سطح توليد، توزيع عادلانه و مصرف صحيح، كاملاً تلاش و سعي كند.

بدون ترديد نظارت در امر توليد، توزيع ومصرف ـ كه نقش بسيار حياتي در اصلاح ساختار اقتصادي دارد ـ به دستگاههاي اداري و تشكيلاتي كه از عهدة اين امور برآيد، نياز دارد. توانايي و كارايي دستگاههاي اداري، نقش بسيار مهمي در اين مورد مي‎تواند داشته باشد. به عبارت ديگر، نظارت كامل برتوليد، توزيع و مصرف، از امور اساسي اقتصاد به شمار مي‎رود، كه اسلام برآن تأكيد بسيار دارد. براي تحقق آن نيز حكومت اسلامي بايد مقدمات لازم را ايجاد كند، در آن صورت، اقتصادي كه بر اساس موازين اسلامي شكل گيرد، موفقيتهاي بزرگي را در راه اجراي عدالت اجتماعي و اقتصادي، و همچنين بزرگترين پيروزيها را در حل معضلات اقتصادي، افزايش سطح توليد توزيع، عادلانه و اصلاح الگوي مصرف، نصيب جامعه كند.

مقالة حاضر تلاشي در راستاي شناسايي و گسترش هر چه بيشتر مفاهيم اقتصادي اسلام، با تأكيد بر ديدگاه حضرت علي(ع) در نامة معروف ايشان به مالك اشتر است. در اين راستا، با تبيين نمونه‎هايي از برخورد عيني و عملي حضرت علي(ع) با مسائل مختلف اقتصادي، نظام اقتصادي مطلوب مورد نظر آن حضرت مشخص شود.

دراين مقاله با تأكيد بر نامة حضرت علي(ع) به مالك اشتر موضوعاتي از قبيل: طبقه‎بندي، دريافت زكات، اجتناب از احتكار، تجارت، خراج، مميزات و مخصصات نظام اقتصادي مطلوب، توليد، توزيع و مصرف، بررسي، تجزيه و تحليل مي‎شود. ذكر اين نكته لازم است كه سعي برآن بوده است كه صرفاً، مباحث با تأكيد برعهدنامة مالك اشتر مطرح شود. لذا، از طرح ديدگاههاي جديد در علم اقتصاد و مباحث خارج از عهد‎نامة مالك اشتر، خودداري شده است.

آيه الله سيد كاظم حائرى

احمدعلى يوسفى

مقدمه ماهيت و ساختار اقتصاد اسلامى و روش كشف آن از مباحث مهمى است كه تا كنون كم تر به آن پرداخته شده است. اولين فردى كه اين ضرورت را شناخت و براى تبيين آن به تحقيق پرداخت, فقيه بزرگوار, حضرت آيه الله سيد محمدباقر صدر بود. او مكاتب گوناگون شرق و غرب را با تيزبينى و دقت خاص خود مورد بررسى قرار داد. نتيجه تحقيقات او, چراغ فروزانى فرا راه محققان افروخته و تحقيقات در اين زمينه را جهت داده است. ولى همين انديشه ها كم تر مورد مداقه قرار گرفته است. شايد به همين دليل به نظر مى رسد در اين باره پيشرفت علمى چندانى به وجود نيامده است.

در اين مقاله, ابتدا انديشه هاى شهيد صدر (ره) در باب ماهيت و ساختار اقتصاد اسلامى به صورت مستند بيان شده, سپس با يكى از شاگردان برجسته ايشان پيرامون برخى ابهامات و خلإها به گفت وگو مى پردازيم.

اقتصاد اسلامى در نظر شهيد صدر (ره) نخستين مطلبى كه شهيد صدر (ره) در اقتصاد اسلامى به دنبال آن است پاسخ به اين پرسش است: مقصود از اقتصاد اسلامى چيست و ماهيت و ساختار آن چگونه است؟

او معتقد است, آن چه اسلام ارائه مى دهد مذهب اقتصادى(1) اسلام است; يعنى اقتصاد اسلامى ارائه دهنده روشى عادلانه جهت تنظيم زندگى اقتصادى است و هيچ گاه در پى اكتشافات علمى در حوزه اقتصاد نيست. از باب مثال, اسلام در حجاز به دنبال كشف علل و عوامل ربا نبود, بلكه آن را ممنوع ساخت و نظام جديدى بر اساس مضاربه, در عرصه فعاليت اقتصادى جايگزين نظام ربوى نمود. بنابراين اقتصاد اسلامى, تفسير عينى از واقع نيست, بلكه انقلابى جهت دگرگون كردن واقع غير مطلوب و تحول آن به سوى وضعيت مطلوب است.(2)

شهيد صدر (ره) براى آن كه ابعاد ماهيت و ساختار اصلى اقتصاد اسلامى را بيان نمايد, موضوعاتى از اين قبيل را مورد بررسى قرار داده است:

حجة‏الاسلام والمسلمين اصغر هادوي كاشاني

كساني كه با اقتصاد غرب آشنا هستند. مي‏دانند عمر اين علم از دو قرن تجاوز نمي‏كند. اما چه شد كه نهادهاي متناسب با اين اقتصاد شكل گرفت و خيلي زود به اهداف از پيش تعيين شده دست يافت، هم جامعه غربي را به رفاه رساند و هم جهان سوم را به استثمار كشيده، برده خويش ساخت.

به نظر مي‏رسد آنچه غرب را به اينجا رسانيد، حركت در راستاي مباني فلسفي مورد قبولشان بود آنها خدا را از صحنه روزگار حذف نموده و با خلقت جهان كار خالق را تمام شده تلقي كردند. از اعتقاد به فلسفه طبيعي يا دئيسم، آزادي اقتصادي و ليبراليسم شكل گرفت و در نتيجه خصوصي سازي و سرمايه داري متولد شد تا در پناه آن افرادي به اندازه توليد ناخالص ملي يك كشور به انباشت سرمايه بپردازند شايسته است تمام زيربخشهاي اقتصاد غرب نيز با همين ديدگاه مطالعه شود. در مورد اقتصاد اسلامي و مفاهيم آن نيز بايد همين روش را برگزيد. در آموزه‏هاي قرآني و حديثي ما خداوند علاوه بر آنكه خلق كرد، در صحنه زندگي باقي ماند و براي ارتباط پيوسته با او مفاهيم زيبايي چون ذكر و شكر را مطرح نمود.

در قرآن آمده است :

قطعاً شما را در زمين قدرت عمل داديم و براي شما وسايل معيشت نهاديم اما چه كم سپاسگزاري مي‏كنيد.1

با اين ديدگاه بر آنيم تا به بررسي روايتي بپردازيم كه عمل به آن بهره وري را بالا برده در عين حال ارتباط با خدا نيز حفظ مي‏شود.

 حجة ‏الاسلام ‏والمسلمين‏ غلامرضامصباحي

استاد مطهري به عنوان يك اسلام‏شناس و متفكر جامع در معارف ديني بودند. و ازجمله ابعاد اين جامعيت، ديدگاه‏ها و نظراتي است كه استاد در مورد اقتصاد اسلامي ابراز داشته‏اند. گرچه ورود ايشان به مباحث اقتصادي با تاخير انجام شد و سال‏هاي آخر عمر مبارك خود را به ابراز اين نظرات پرداختند، اما اين نكته را بايد گفت كه: در عين حال ورود ايشان به مباحث اقتصادي مبارك و بااشراف و تسلط كامل نسبت به اين مسايل همراه بود.

يكي از آثاري كه از ايشان به جا مانده است «بررسي اجمالي مباني اقتصاد اسلامي» است. البته اين اثر به صورت تاليف نيست، بلكه به صورت يادداشت‏هايي پراكنده از استاد شهيد مطهري است كه، بعدها توسط يكي از آقايان جمع‏آوري و تدوين شده و به صورت يك كتاب درآمده است. اين كتاب نشان مي‏دهد كه شهيد استاد مطهري نيز نظريه‏ي اقتصادي نسبت به اقتصاد سوسياليستي ماركس دارد و هم نظر انتقادي نسبت به اقتصاد سرمايه ‏داري.

جواد سليمانى

چكيده

امروزه جامعه اسلامى ما از درامد ارزى خوبى برخوردار است، اما در مقابل، فقر و بى‏كارى بى‏داد مى‏كند.روزى كه امام على عليه السلام نيز حكومت را به دست گرفتند عايدات فتوحات قلمروهاى ثروتمند عراق و ايران و شام و مصر جامعه اسلامى را در وضع مطلوبى قرار داده بود، اما در عين حال، عده زيادى از مردم با مشكلات معيشتى جدى روبه‏رو بودند و در تنگ‏دستى روزگار مى‏گذراندند.

از اين‏رو، على بن ابى‏طالب عليه السلام به محض تصدى منصب خلافت، روند رو به رشد فتوحات را تا حد زيادى متوقف ساختند و توزيع عادلانه و برابر درامد ناشى از فتوحات و مصادره اموال ثروت‏هاى بادآورده نامشروع را در اولويت نخست اصلاحات اقتصادى خود قرار دادند.

در اين نوشتار، با طرح سياست‏هاى اصولى اصلاحات اقتصادى اميرالمؤمنين عليه السلام و راهكارهاى اجرايى آن، سعى شده است اولويت‏هاى طرح سامان‏دهى اقتصادى آن بزرگوار در حد توان ارائه گردد.

کليات اقتصاد

ناقد و توصيف كننده : آژيني، محسن

رهنمودها

اسلام و رفاه

چيزي را كـه ـخداي تبارك و تعالـي مي خواهد كه رفاه عمومي و سعادت عمومي بشر، سلامت عمومي بشر، سعادت روحي بشر است انشأاللّه كه تحقق پيدا كند

ص. ن ـ ج 6 ـ ص 84 ـ 4/2/1358

----------------------------------------------

مبارك باد بر شما افراد روشنفكر و متدين كه در راه اهداف شريفه اسلام كه ضامن رفاه عموم و تامين معنويات و ماديات بشر است فداكاري مي كنيد.

ص. ن ـ ج 1 ـ ص 223 ـ آبان 1355

----------------------------------------------

اسلام آنقدر به رفاه مردم، آسايش مردم و اينطور چيزها توجه دارد و هيچ در اين جهت فرقي مابين قشري با قشر ديگر نمي گذارد.

ص. ن ـ ج 6 ـ ص 164 ـ 24/2/1358

----------------------------------------------

اسلام انشأاللّه در اين محيط پياده بشود و ما آن را، رفاهي كه در اسلام و آن طمانينه اي كه در اسلام براي افراد حاصل خواهد شد، حاصل كنيم در اين كشور.

ص. ن ـ ج 4 ـ ص 183 ـ 24/1/1360

----------------------------------------------

محسن اژيني

اشاره:

كتاب انديشه هاي اقتصادي حضرت امام خميني (س) مجموعه ايست از ديدگاهها و نظرات رهبري انقلاب و بنيانگذار كبير جمهوري اسلامي، حضرت امام خميني (س) كه توسط آقاي محسن آژيني تهيه و تنظيم شده و اكنون در دست چاپ مي باشد و به زودي در اختيار علاقمندان قرار خواهد گرفت. در اين كتاب، نويسنده، مجموعؤ نظرات اقتصادي حضرت امام (ره) را از كتاب صحيفه نور و منابع ديگر استخراج و دسته بندي كرده وبا تجزيه و تحليل آنها، جمعبندي نظرات امام (س) را پيرامون مهمترين موضوعات اقتصادي ارائه نموده است. در اينجا گزيده اي از كتاب ياد شده را نقل مي نماييم:

‌ ‌سيدحسين‌ ميرمعز‌ي‌

حضرت‌ امير(ع) در خطبة‌ 131 نهج‌البلاغه‌ هدف‌ از حكومت‌ خود را چنين‌ بيان‌ مي‌نمايد:

«اللهم‌ انك‌ تعلم‌ أنه‌ لم‌ يكن‌ الذي‌ كان‌ منا منافسةً‌ في‌ سلطانٍ‌ و لا التماس‌ شييء من‌ فضول‌ الحطام‌ و لكن‌ لنرد‌ المعالم‌ من‌ دينك‌ و نظهر الاصلاح‌ في‌ بلادك‌ فيأمن‌ المظلومون‌ من‌ عبادك‌ و تقام‌ المعطلة‌ من‌ حدودك؛ بار خدايا تو مي‌داني، آنچه‌ از ما سر زد، نه‌ براي‌ همچشمي‌ بود و نه‌ رقابت‌ در قدرت‌ و نه‌ خواستيم‌ از اين‌ دنياي‌ ناچيز افزون‌ به‌ چنگ‌ آوريم. بلكه‌ مي‌خواستيم‌ نشانه‌هاي‌ دين‌ تو را كه‌ دگرگون‌ شده‌ بود بازگردانيم‌ و بلاد تو را اصلاح‌ كنيم‌ تا بندگان‌ ستمديده‌ات‌ در امان‌ مانند و آن‌ حدود كه‌ تعطيل‌ شده‌ بود، جاري‌ گردد.»(1)

امام(ع)، امنيت‌ بندگان‌ ستمديده‌ و برپا شدن‌ حدود الهي‌ را اثر بازگرداندن‌ سنت‌هاي‌ الهي‌ و اصلاح‌ بلاد، بيان‌ كرده‌اند. مسلماً‌ مقصود از اصلاح‌ در اين‌ كلام، اصلاح‌ نظام‌ اجتماعي‌ حاكم‌ بر بلاد مسلمين‌ به‌وسيلة‌ پياده‌ كردن‌ قرآن‌ و سنت‌ پيامبر(ص) است‌ زيرا چنين‌ اصلاحي‌ چنان‌ آثاري‌ را به‌ دنبال‌ دارد.

ايشان‌ در جاي‌ ديگري‌ هدف‌ خود را از قبول‌ حكومت، بپاداري‌ قوانين‌ شريعت، اعلام‌ مي‌كنند:

«اللهم‌ انك‌ تعلم‌ اني‌ لم‌ أرد الامرة‌ و لا علو‌ الملك‌ و الرياسة‌ و انما اردت‌ القيام‌ بحدودك‌ و الادأ لشرعك‌ و وضع‌ الامور في‌ مواضعها و توفير الحقوق‌ علي‌ اهلها و المضي‌ علي‌ منهاج‌ نبيك‌ و ارشاد الضال‌ الي‌ أنوار هدايتك؛(2) خدايا تو مي‌داني‌ من‌ فرمانروايي‌ و نشستن‌ بر كرسي‌ پادشاهي‌ و رياست‌ را اراده‌ نكرده‌ام. و آنچه‌ كه‌ اراده‌ كرده‌ام‌ تنها برپا داشتن‌ حدود تو و تحقق‌ شرع‌ تو و قرار دادن‌ امور در جاي‌ خود و رساندن‌ حقوق‌ به‌ صاحبان‌ آنها و حركت‌ بر روش‌ پيامبر(ص) و هدايت‌ گمراه‌ به‌ انوار توست.»

در بينش‌ آن‌ حضرت، جامعه‌ وقتي‌ اصلاح‌ مي‌گردد كه‌ حق‌ در آن‌ اقامه‌ شود و مردم، حقوق‌ يكديگر را ادأ كنند و حاكمان، حق‌ مردم‌ را بدهد و مردم، حقوق‌ حاكم‌ را رعايت‌ كند و اين‌ حقوق‌ نيز به‌وسيلة‌ خداوند متعال، تعيين‌ مي‌گردد. شريعت‌ الهي‌ مشتمل‌ بر احكام‌ و قوانيني‌ است‌ كه‌ بيانگر حقوق‌ مذكور است. پس‌ جامعه‌ وقتي‌ اصلاح‌ مي‌گردد كه‌ شريعت‌ الهي، محقق‌ شود. ايشان‌ در خطبة‌ 207 مي‌فرمايد كه‌ حق‌ همواره‌ دو سويه‌ است. سپس‌ مي‌فرمايند خداوند براي‌ مردم، حقوقي‌ نسبت‌ به‌ يكديگر وضع‌ كرده‌ و بزرگترين‌ آن، حقوق‌ متقابلِ‌ مردم‌ و دولت‌ اسلامي‌ است.

«فليست‌ تصلح‌ الر‌عيه‌ الا بصلاح‌ الولاة‌ و لا تصلح‌ الولاة‌ الا‌ باستقامة‌ الر‌عية‌ فاذا ادت‌ الر‌عية‌ الي‌ الوالي‌ حقه‌ و ادت‌ اليها حقها عز‌ الحق‌ بينهم‌ و قامت‌ مناهج‌ الدين‌ و اعتدلت‌ معالم‌ العدل‌ و جرت‌ علي‌ أذلالها السنن‌ فصلح‌ بذلك‌ الزمان...؛ پس‌ رعيت‌ صلاح‌ نپذيرد الا واليان‌ صلاح‌ پذيرند و واليان‌ به‌ صلاح‌ نيايند، مگر به‌ راستي‌ و درستي‌ رعيت. زماني‌ كه‌ رعيت‌ حق‌ خود را نسبت‌ به‌ والي‌ بگزارد و والي‌ نيز حق‌ خود را نسبت‌ به‌ رعيت‌ ادا نمايد. حق‌ در ميان‌ آن‌ها عزت‌ مي‌يابد و طرق‌ واضح‌ دين‌ برپا مي‌شود و نشانه‌هاي‌ عدالت‌ استقامت‌ مي‌يابد و سنت‌هاي‌ پيامبر(ص) در مسير خود افتد و اجرا گردد و در نتيجه‌ روزگار اصلاح‌ شود.»(3)

همچنين:

«في‌ حمل‌ عبادا علي‌ احكام‌ ا استيفأ الحقوق‌ و كل‌ الرفق؛(4) در واداشتن‌ بندگان‌ خداوندي‌ بر احكام‌ الهي‌ استيفأ حقوق‌ و كمال‌ لطف‌ تضمين‌ شده‌ است.»

اقامة‌ شريعت‌ الهي‌ و استيفاي‌ حقوق‌ اصلاحات‌ حقيقي‌ است. «الشريعة‌ صلاح‌ البريه»(5) يعني‌ شريعت‌ اسلام، صلاح‌ مردم‌ است‌ زيرا موجب‌ استيفأ حقوق‌ مي‌گردد.

‌ ‌اصلاحات‌ علوي‌ در اقتصاد

اصلاحات‌ اقتصادي‌ از ديدگاه‌ حضرت‌ امير(ع)، عبارت‌ است‌ از:

«احيأ مجدد تعاليم‌ و دستورات‌ اسلام‌ و از ميان‌ برداشتن‌ بدعتها در حوزة‌ بينش ها و منش هاي‌ اقتصادي‌ مردم‌ و كارگزاران‌ به‌ منظور برقراري‌ عدالت‌ اقتصادي.»

بر اين‌ اساس، اصلاحات‌ اقتصادي‌ آن‌ حضرت‌ در نظام‌ اقتصادي‌ را بايد در دو محور پي‌ گرفت؛ يكي‌ اصلاح‌ بينش‌ها و ديگري‌ اصلاح‌ منش‌ها و رفتارها. در هر دو زمينه‌ نيز ابتدا بايد انحرافات‌ را پيش‌ از حكومت‌ آن‌ حضرت، تشخيص‌ داد و پس‌ از آن‌ به‌ بيان‌ اقدامات‌ اصلاحي‌ ايشان‌ پرداخت.