«کار» در فرهنگ اسلامي يک ارزش بزرگ است. جايگاه برتر کار در رفتار و گفتار پيامبر خدا (ص) نمايان است.

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

 نويسنده:سيد حسين اسحاقي

خبرگزاري فارس:رسول گرامي خدا، همگان را به كار و تلاش فرامي‏خواند و آنها را از سربار بودن نهي كرد. پس هر كه بار زندگي خود را بردوش مردم مي‏گذارد، از ديد ايشان ملعون و مورد نفرت خدا بود.

كار و تلاش مايه آبرومندي
كار، وسيله‏اي لازم براي كسب درآمد و ادامه زندگي و حفظ آبروست. انسان در زندگي خود ناگزير از كار و فعاليت است. اگر جريان كار در زندگي بشر متوقف شود، فناي بشر قطعي است. رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از اوان خردسالي به كار و تلاش مي‏پرداخت، در كودكي گوسفندان جد و عموي خويش را به صحرا مي‏برد و در نوجواني هم از فعاليت باز نماند. آن‏گاه كه به جواني رسدي، به تجارت و داد و ستد روي آورد. پس از نبوت نيز از كار و فعاليت دست برنداشت و هرگز چون شاهان نزيست. كار نبوت به نوبه خود بسيار پردامنه بود. در مدينه بخش اعظم عمر او، در سفرهاي نظامي گذشت يا به امر تبليغ مشغول بود. با اين حال، با كار و تلاش بي‏وفقه از كوتاه‏ترين فرصت بهره‏بردراي مي‏كرد. دقيقه‏اي از عمر پربارش را بيهوده سپري نكرد و زندگي صوفيانه و راهبانه را خلاف اسلام مي‏دانست.

رسول گرامي، ديگران را نيز به كار و تلاش فرامي‏خواند و آنها را از سربار بودن نهي كرد. پس هر كه بار زندگي خود را بردوش مردم مي‏گذارد، از ديدار ايشان ملعون و مورد نفرت خدا بود: «مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقي كَلَّهُ عَلَي النّاسِ». ايشان بارها سفارش مي‏كرد كه از گوشه و كناره‏ها و اعماق زمين، روزي را طلب كنيد: «أُطلُبُوا الرِّزْقَ مِن خَبايَا الأَرضِ».

در آموزه‏هاي قرآني نيز آمده است كه خداوند، زمين را رام انسان كرده تا بر روي آن به فعاليت و تلاش بپردازد و از روزي آن بهره گيرد: «هُوَ أَنْشَأَكُم فِي الْأَرضِ وَاستَعْمَرَكُمْ فِيها». (هود: 61) همچنين رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمود:

مَنْ وَجَدَ ماءً و تُراباً ثُمَّ افْتَقَر فَأَبْعَدُهُ اللّه‏ُ.

كسي كه آب و خاك دارد، ولي بر اثر نداشتن فعاليت گرفتار فقر مي‏شود، از رحمت خداوند به دور است.

پيام متن:
رسول گرامي اسلام در طول زندگي خود همواره در كار و تلاش بود و هيچ‏گاه زحمت خود را بر دوش ديگران نمي‏نهاد.

طلب روزي حلال
پيامبر خدا درباره ارزش طلب روزي حلال مي‏فرمود:

أَلْكادُّ عَلي عِيالِهِ كَالْمُجاهِدِ فِي سَبِيلِ اللّه‏ِ.

كسي كه براي (هزينه) خانواده‏اش زحمت بكشد، مانند مجاهد در راه خداست.

آن بزرگوار، كار را سبب جلب محبت خداوند مي‏دانست و مي‏فرمود:

اِنَّ اللّه‏َ تَعالي يُحِبُّ أَن يَري عَبدَهُ تَعِباً فِي طَلَبِ الحَلالِ.

خداوند دوست دارد كه بنده‏اش را در راه به دست آوردن روزي حلال، خسته ببيند.

البته ايشان زياده‏روي در كار و فعاليت را هيچ‏گاه نمي‏پسنديد و سفارش مي‏كرد:

ماقَلَّ و كَفي خَيرٌ مِمّا كَثُرَ وَ أَلهي.

روزي اندك و كافي، بهتر است از روزي بسيار و بازدارنده از ياد خدا.

ناگفته پيداست هر كس بايد به اندازه نياز خانواده خود بكوشد و به اندازه شأن و موقعيت آنان به فعاليت بپردازد. پس در راه تأمين هزينه زندگي نمي‏توان كوتاهي كرد؛ زيرا رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در روايتي چنين مي‏فرمايد: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَن ضَيَّعَ مَن يَعُولُ؛ ملعون است ملعون، كسي كه هزينه خانواده خود را تأمين نمي‏كند».

ايشان در نيايش‏هاي خود مي‏فرمود: «أَعُوذُ بِاللّه‏ِ مِنَ الْكَسَل وَ الْفَشَل؛ خداوندا! از بي‏كارگي و زبوني و تنبلي به تو پناه مي‏برم».

پيامبر مهر و رحمت، همگان را به كار حلال و مشروع فرامي‏خواند و به كشاورزي كه مادر مشاغل و مايه خير و بركت است، سفارش مي‏كرد.

پيام متن:
روزي حلال در پرتو تلاشي هم شأن با خانواده، در مكتب رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله اهميت بسيار داشت.

كار و تلاش؛ وسيله جلب رحمت الهي
پيامبر اعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از روح سخاوتمندي بهره‏مند بود. با اين حال، دوست نداشت كسي بدون عذر موجه، به تن‏پروري و تنبلي روي آورد و دست نياز به سوي اين و آن دراز كند. بنابراين، كساني را كه با اين حالت نزد ايشان مي‏رفتند، به كار كردن فرامي‏خواند. ايشان در كلامي راه‏گشا به همه مسلمانان سفارش مي‏كند:

طَلَبُ الحَلالِ فَريضَةٌ عَلي كُلِّ مُسلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ.

كسب روزي و رزق حلال (با كار و كوشش)، بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.

خداي متعال، انسان را به گونه‏اي آفريده است كه از توانايي‏هاي ذاتي و استعدادهاي فراوان خويش براي برآوردن نيازهاي خود به نيكي بهره گيرد. به يقين، بهره‏مندي از امكانات رفاهي در زندگي فردي و اجتماعي كه لازمه پرداختن به عبادت سالم و كامل است، تنها به ميزان كار و تلاشي بستگي دارد كه فرد يا اجتماع بر خود هموار ساخته است خداوند متعالي در قرآن مي‏فرمايد:

و اَنْ لَيْسَ لِْلإِنْسانِ إِلاّ ما سَعي وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُري ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ اْلأَوْفي. (نجم: 41)

همانا براي انسان، جز حاصل تلاش و كوشش او نيست و نتيجه كوشش او به زودي (در اين جهان) ديده مي‏شود. پس پاداش تمام‏تر (در آن جهان) به او خواهند داد.

رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در سخني ارزش‏مند، كارجويان را به بهشت جاودان خويش بشارت مي‏دهد و مي‏فرمايد:

مَنْ أَكَلَ مِن كَدِّ يَدِهِ حَلالاً فُتِحَ لَهُ اَبْوابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِن اَيِّها شاءَ.

آن‏كه از دست‏رنج خود مي‏خورد، درهاي بهشت به روي او گشوده خواهد شد و از هر دري بخواهد، وارد آن مي‏شود.

همچنين رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، كار را وسيله جلب رحمت الهي مي‏شمارد و مي‏فرمايد:

مَن أَكَلَ مِنْ كَدّ يَدِهِ نَظَرَ اللّه‏ُ اِلَيْهِ بِالرَّحمَةِ ثُمَّ لايُعَذِّبُهُ أَبَداً.

آن‏كه از دست‏رنج خود مي‏خورد، خدا به او با نظر رحمت مي‏نگرد و هرگز او را عذاب نمي‏كند.

پيام متن:
كار و تلاش، سبب رشد و كمال آدمي، رحمت الهي، پاداش بي‏شمار اخروي و مورد تاكيد خدا رسول اوست.

خرسندي رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از پيشه كارگري
در سيره عملي پيامبر گرامي اسلام آمده است، كه وي روزي با ياران خود نشسته بود. جوان نيرومندي را ديد كه در اول صبح سرگرم كار و كوشش است. بعضي از حاضران گفتند: اين جوان شايسته تمجيد و ستايش بود، اگر نيروي جواني خود را در راه خدا به كار مي‏انداخت. پيامبر فرمود:

چنين نگوييد. اگر اين جوان كار مي‏كند تا نيازمندي‏هاي خود را تأمين كند و به ديگران محتاج نباشد، در راه خدا گام برداشته است. همچنين اگر به نفع پدر و مادر ناتوان و كودكان خردسالش كار كند و آنها را از مردم بي‏نياز سازد، باز هم در راه خدا قدم برداشته است.

«رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله هرگاه كسي را مي‏ديد كه توجه او را جلب مي‏كرد و از وي خوشش مي‏آمد، از ديگران مي‏پرسيد: آيا شغل و حرفه‏اي هم دارد؟ اگر گفته مي‏شد كه حرفه‏اي ندارد، حضرت مي‏فرمود: از چشم من افتاد. مي‏پرسيدند: چرا اي رسول خدا؟ و او مي‏فرمود: چون اگر مؤمن حرفه‏اي نداشته باشد، دين خود را وسيله معاش قرار مي‏دهد».

امام صادق عليه‏السلام نيز از پيامبر گرامي اسلام روايت مي‏كند:

مَنْ باتَ كالّاً مِنْ طَلَبِ الْحَلالِ باتَ مَغفُوراً لَهُ.

هر كس شب را براي دست‏يابي به روزي حلال با خستگي به روز رساند، در حالي كه آمرزيده شده، شب را به روز رسانده است.

حضرت رسول در حديث ديگري فرموده است:

مَنْ اَكَلَ مِن كَدِّ يَدِهِ مَرَّ عَلَي الصِّراطِ كَالْبَرْقِ الْخاطِفِ.

كسي كه از دست‏رنج خود بخورد، مانند برق درخشنده از روي پل صراط مي‏گذرد.

پيام متن:
1. كار و تلاش، راه نزديكي به خداوند، آمرزش گناهان و عبور از پل صراط است.

2. كار به انگيزه‏هايي درست، گام برداشتن در راه خداست.

3. در پيش رسول خدا كسي كه بدون عذر، به كار و حرفه‏اي مشغول نبود، منزلتي نداشت.

كارآفريني
«روزي به رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله خبر رسيد كه يكي از مسلمانان انصار (اهل مدينه)، نيازمند و فقير شده است. پيامبر به خانه او رفت و فرمود: در خانه چه داري؟ هرچه داري، بياور و آن را كوچك نشمار. او يك فرش كم‏ارزش و يك كاسه آورد. پيامبر به مردم فرمود: چه كسي اينها را مي‏خرد؟ شخصي گفت: من آنها را به يك درهم خريدارم. پيامبر فرمود: چه كسي بيشتر مي‏خرد؟ شخصي آنها را به دو درهم خريد. پيامبر دو درهم را گرفت و به آن مسلمان فقير داد و فرمود: با يك درهم آن زندگي روزانه‏ات را تأمين كن و با درهم ديگر، يك تيشه بخر. او رفت و تيشه‏اي خريد و نزد پيامبر آورد. پيامبر آن را محكم كرد و به او داد و فرمود: اين تيشه را بگير و به بيابان براي خاركني برو. هيچ‏گاه كار را كوچك و ناچيز نشمار و در بيابان هرگونه تيغ و خار و هيزم ديدي، جمع‏آوري كن و به فروش برسان. او پانزده روز به همين كار ادامه داد و هيزم جمع مي‏كرد و به شهر مي‏آورد و مي‏فروخت. پس از آن، زندگي‏اش از همين راه سامان گرفت و خرج زندگي خود و خانواده‏اش را تأمين كرد. پس پيامبر به او فرمود: اين كار براي تو بهتر از آن است كه (صدقه‏بگير شوي و در نتيجه) در روز قيامت وارد محشر شوي، در حالي‏كه در چهره‏ات خراش صدقه باشد».

رسول بزرگوار اسلام در سخني ديگر همگان را براي رهايي از فقر و نداري، به كار و فعاليت فرامي‏خواند و پي‏آمدهاي فقر را چنين يادآور مي‏شود: «اَلْفَقرُ سَوادُ الْوَجْهِ فِي الدّارَينِ؛ فقر و ناداري، روسياهي دو جهان است».

مردي نزد پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله آمد و گفت: دو روز است غذا نخورده‏ام. حضرت فرمود: برو از بازار براي خودت روزي طلب كن. روز ديگر آمد و گفت: «يا رسول اللّه‏! ديروز به بازار رفتم، ولي چيزي پيدا نكردم و ديشب بدون غذا خوابيدم. حضرت باز هم فرمود: «عَلَيك بالسُّوق؛ به بازار برو.» روز سوم نيز كه همان پاسخ را شنيد، حركت كرد و به سوي بازار روانه شد. كارواني آمده بود. او در فروش اجناس، به افراد آن كاروان ياري داد و در پايان، سهمي از سود متاع خويش به او دادند. بار ديگر نزد رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله آمد و گفت: چيزي پيدا نكردم. حضرت فرمود: چرا، من آگاهم به تو چيزي دادند. گفت: بلي. پيامبر فرمود: چرا دروغ گفتي؟ آن مرد گفت: البته شما راستگو هستيد. مي‏خواستم ببينم آيا شما از عمل مردم باخبريد! همچنين خواستم از شما هم چيزي بگيرم. رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود:

راست گفتي، هر كس بي‏نيازي بورزد، خدا او را بي‏نياز كند و هر كس دري از درخواست به روي خود باز كند، خداوند هفتاد در از فقر را به روي او بگشايد كه امكان بسته شدن بر آن نيست. صدقه بر كسي كه بي‏نياز است و كسي كه با سلامتي اعضا مي‏تواند نياز خود را برطرف كند، حلال نيست.

همچنين آن حضرت بارها مي‏فرمود: «كُلوا مِنْ كَدِّ أَيْديكُمْ؛ از دست‏رنج خود بخوريد».

پيام متن:

از دست‏رنج ديگران استفاده كردن، مايه شرمساري در دنيا و آخرت و بهره‏گيري از حاصل كار و تلاش خود، مايه كمال و سربلندي در دنيا و آخرت است.

منزلت كارگر در نگاه پيامبر
پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله احترام و جايگاه ويژه‏اي براي كارگران در نظر مي‏گرفت. ايشان معتقد بود كه هر كسي بنا به موقعيت خود، مي‏تواند در كار خاصي توفيق بيشتر بيابد. رسول مهرباني و رحمت در اين‏باره مي‏فرمايد: «همه شما كار و كوشش كنيد، ولي متوجه باشيد كه هركس براي كاري آفريده شده است و آن را به سهولت انجام مي‏دهد».

هرگاه كسي در كاري كه مهارت داشت، فعاليت مي‏كرد، حضرت به نيكي، او را احترام مي‏گذاشت. در بيان شرافت و عزت كارگران همين بس كه رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله با افتخار، بر دستشان بوسه زد. مي‏گويند پس از آنكه پيامبر از جنگ «تبوك» بازگشت، سعد انصاري به پيشواز آن حضرت شتافت و با حضرت دست داد. پيامبر به او فرمود: دستت چه شده كه چنين زبر و خشن است؟ سعد گفت: اي رسول خدا! با طناب و بيل كار مي‏كنم و درآمدي براي خرج زندگي خود و خانواده‏ام كسب مي‏كنم. ازاين‏رو، دستم خشن شده است. حضرت دستان سعد را در دست‏هاي مهربان خويش گرفت و آنها را بوسيد و فرمود: «اين دستي است كه آتش دوزخ به آن نمي‏رسد».

تنبلي و تن‏پروري، مسئله‏اي بود كه پيامبر اعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله همواره مردم را از آن برحذر مي‏داشت و درباره پرهيز از اين كار و روي آوري به كار و تلاش مي‏فرمود: «اِنّ اللّه‏َ يُبغِضُ الشّابَّ الفارِغَ؛ خداوند، جوان بي‏كار را دوست نمي‏دارد».

پيام متن:
پيامبر كارگران را بسيار ارج مي‏نهاد، بر دست كارگر بوسه زد و همگان را به كار متناسب با شأن و توان خود سفارش مي‏كرد.

پرهيز از سستي و تنبلي
همان‏گونه كه كار و تلاش، نردبان پيشروي آدمي به قله سرافرازي و نيك‏بختي است، تنبلي و بي‏تحركي نيز استعدادهاي نهفته در نهاد انسان را به ضعف و نابودي مي‏كشاند. تنبلي و كاهلي، دين و دنياي آدمي را نيز به مخاطره مي‏اندازد. ازاين‏رو، پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در دعايي از خداوند چنين مي‏خواهد:

وَ امْنُنْ عَلْينا بِالنِّشاطِ وَأَعِذنا مِنَ الْفَشَلِ وَالْكَسَلِ وَالْعَجزِ وَالْعِلَلِ وَالضَّرَرِ وَالضّجَرِ وَالمَلَل.

خدايا! نعمت كوشايي و سرزندگي را به ما ارزاني دار و ما را از سستي، تنبلي، ناتواني، بهانه‏جويي، زيان و دل‏مردگي و ملال خاطر محفوظ بدار.

افراد تنبل و بي‏اراده، بيشتر كارها را بي‏سبب به تأخير مي‏اندازند و بر انجام دادن آن در زمان معين، سستي مي‏ورزند. در نتيجه، سبب از ميان رفتن فرصت‏ها و تباهي عمر خود مي‏شوند. پس آن‏گاه به پشيماني مي‏افتند. اين‏گونه انسان‏ها براي رهايي از اين گرفتاري بزرگ، بايد از خداوند بخواهند كه به آنها تلاش و نشاط پايدار و روبه‏رشد ببخشد. پيامبر اسلام، ويژگي‏هاي انسان تنبل را چنين برمي‏شمارد:

عَلامَةُ الْكَسلانِ اَرْبَعَةٌ: يَتَواني حَتّي يُفرِّطَ وَ يُفَرِّطُ حَتّي يُضَيِّعَ وَ يُضَيِّعُ حَتّي يَأثمَ وَ يَضْجَرَ.

نشانه‏هاي تنبل، چهار چيز است: به اندازه‏اي (در كار) سستي مي‏ورزد كه به كندي و تفريط مي‏گرايد و چنان كندي مي‏كند كه (اصل كار را) فرومي‏گذارد و چندان فروگذاري مي‏كند كه گنه‏كار و دل مرده مي‏شود.

پيام متن:
تنبلي، سبب پژمردگي روحي انسان، از دست دادن فرصت‏ها و تباهي عمر مي‏شود. خدا و رسولش نيز چنين صفتي را نكوهيده مي‏دانند.

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

تنبلی و بی‏كاری به عنوان یك پدیده شوم، مصایب و مشكلات فراوانی را برای افراد و اجتماعات به وجود می‏آورد. اولین ثمره تلخ و زودرس تنبلی و بی‏كاری، فقر و تهیدستی است، پدیده نامیمون كه از آن، به مرگ بزرگ(۲۰) تعبیر شده و باعث می‏شود انسان‏های فقیر و درمانده، به اعمال خلافی مثل: قتل، دزدی، تجاوز، خودفروشی و بی‏عفتی... مبادرت نماید و با افراد خلاف‏كار، دوست و آشنا شده و مسیر خلاف مثل قاچاق و آدم‏فروشی را در پیش گیرد به امراض لاعلاج، مبتلا شده و پدیده خانمانسوز اعتیاد دامنگیرش شود، شالوده و اساس زندگیش از هم متلاشی و كانون گرم آن، به جهنم سوزان و غیر قابل تحمل تبدیل گردد و در نتیجه آثار زیان‏باری در حوزه‏های فرهنگ، اقتصاد و امنیت بر پیكر اجتماع وارد خواهد شد.
لذا در احادیث می‏خوانیم: «خداوند انسان تنبل و پر خواب را مبغوض و افراد بی‏كار را دشمن می‏دارد.»(۲۱) از پیامبر (ص) نیز نقل شده است: «كسی كه بار خودش را به دوش دیگران می‏گذارد ملعون است.»(۲۲) امام باقر(ع) نیز فرموده‏اند: «من مردی را كه در كار دنیای خود تنبل باشد دوست ندارم، كسی كه در كار دنیای خود تنبل باشد «با اینكه نتیجه و ثمره آن را به زودی به دست می‏آورد» در كار آخرتش، تنبل‏تر خواهد بود.»(۲۳) در حدیث دیگری می‏خوانیم: «هنگامی كه موجودات در آغاز با هم ازدواج كردند، تنبلی و ناتوانی با هم پیمان زوجیت بستند و فرزندی از آنها به نام فقر متولد شد.»(۲۴) بنابراین سعی و تلاش در فرهنگ اسلامی، ارزش فوق‏العاده‏ای داشته و تنبلی و بی‏كاری به عنوان ضد ارزش معرفی شده است.
از خداوند بزرگ می‏خواهیم سستی و تنبلی نیروهای انسانی را از جهان اسلام برطرف نموده فقر و تهیدستی را از جوامع مسلمین دور سازد و مجد و عظمت آنان را روز افزون نماید.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۲۸۱

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

از دیدگاه قرآن و روایات معصومین، سعی و تلاش برای اداره زندگی، در سایه موازین شریعت و به دور از افراط و تفریط، به عنوان عبادت ارزشمند و در ردیف جهاد و مبارزه مسلحانه علیه دشمنان و متجاوزین معرفی شده است، خدای متعال در سوره مزمل می‏فرماید: «آن مقدار از قرآن كه برای شما میسر و امكان‏پذیر می‏باشد تلاوت كنید، خداوند می‏داند كه به زودی گروهی از شما بیمار می‏شوند، گروه دیگر برای به دست آوردن فضل الهی «و كسب روزی» به مسافرت می‏روند و گروه دیگری در راه خدا جهاد می‏كنند. پس آن مقداری كه برای شما ممكن است از آن تلاوت كنید.»(۱۲)
در آیه شریفه سه نوع عذر ذكر شده است اولی جنبه جسمانی دارد «بیماری»، دومی جنبه مالی «مسافرت برای كسب و كار» و سومی جنبه دینی دارد كه «جهاد در راه خدا» است. لذا برخی گفته‏اند از این آیه استفاده می‏شود كه سعی و تلاش برای اداره زندگی و امرار معاش هم ردیف جهاد در راه خدا است، در احادیث نیز داریم: «كسی كه برای تأمین مایحتاج زندگی خانواده‏اش، سعی و تلاش می‏كند تا اسباب معیشت آنان را فراهم سازد مانند مجاهدان راه خدا است كه در برابر دشمنان مبارزه مسلحانه می‏نمایند.»(۱۳)
یعنی همان‏گونه كه مجاهدان در راه خدا، جانشان را به خطر انداخته و در برابر دشمنان داخلی و خارجی و برای حفظ كشور و سرزمین اسلامی، جان‏فشانی می‏كنند، كار و كوشش در سنگر اقتصاد نیز چنین نقشی دارد زیرا با سعی و تلاش در سنگر اقتصاد است كه توسعه و پیشرفت محقق می‏شود، روزنه‏های نفوذ و تسلط مسدود شده و جامعه را از ذلت وابستگی، رهایی پیدا كرده ارزشهای آن، از دست‏برد اجانب حفظ می‏شود به تاراج نمی‏رود.
جمله‏ای از عبدالله بن مسعود، صحابی معروف پیامبر (ص) نقل شده است كه می‏گوید: «هر كس متاعی را به یكی از شهرهای مسلمانان ببرد و زحمات خود را در این راه برای خداوند محسوب دارد سپس آن را به قیمت عادلانه آن روز بفروشد چنین شخصی در پیشگاه خداوند به منزله شهیدان است، بعد برای گفتار خود قسمتی از آیه ۲۰ سوره مزمل را قرائت می‏كند كه: «وَ ءَاخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الاْءَرْضِ» برخی از مفسرین با توجه به حدیثی كه در تفسیر قرطبی به همین مضمون آمده است، می‏گویند: عبدالله بن مسعود، جمله فوق را از پیامبر (ص) استفاده كرده است»(۱۴)
در حدیث دیگری از پیامبر (ص) می‏خوانیم: «عبادت هفتاد جزء دارد بهترین جزء از این هفتاد جزء طلب رزق حلال می‏باشد.»(۱۵) امام صادق (ع) می‏فرماید: «جدم امام سجاد (ع) صبح از منزل برای طلب روزی خارج می‏شد، شخصی پرسید كجا تشریف می‏برید؟ فرمود: می‏روم تا به خانواده‏ام صدقه دهم، آن شخص با تعجب پرسید: صدقه به خانواده؟ حضرت فرمود: هر كس دنبال كسب حلال برود و برای طلب مال و رزق حلال برای عیال و خانواده خود حركت كند مصداق صدقه از جانب خدای سبحان است.»(۱۶)
مراسم حج كه سالی یك‏بار برگزار می‏گردد از لحاظ شكوه و عظمت عبادی و سیاسی، نظیری ندارد اعراب جاهلیت، در ایام مراسم حج، فعالیت‏های اقتصادی را جایز نمی‏دانستند، ولی دین مبین اسلام، مراسم حج را به عنوان كنگره‏ای عظیم عبادی، سیاسی، معرفی می‏كند و فعالیت‏های اقتصادی در موسم حج را نه تنها جایز می‏داند بلكه آن را امر پسندیده تلقی كرده چنانچه در سوره مائده می‏خوانیم: «كسانی كه برای خشنودی پروردگار و جلب رضای او و به دست آوردن سود تجاری به قصد زیارت خانه خدا حركت می‏كنند، نباید مورد آزار و اذیت و مزاحمت قرار گیرند.»(۱۷)
امام صادق (ع) در جواب سؤالی كه چرا خداوند مردم را به انجام حج و طواف خانه‏اش فرمان داده است می‏فرماید: «خداوند انسان را آفرید... و او را به عمل حج، دستور داد كه اطاعت دین و مصالح دنیای آنان را در بر دارد، در موسم حج، مسلمانان از شرق و غرب عالم جمع می‏شوند با یكدیگر آشنا می‏شوند و برای این كه هر ملتی از تجارت‏ها و فراورده‏های اقتصادی ملت‏های دیگر استفاده كنند و با كرایه دادن وسایل نقلیه و حمل و نقل... بهره ببرند...»(۱۸)
یكی دیگر از مراسم سیاسی عبادی اسلام كه شكوه و عظمت خاصی دارد، بر پایی نماز جمعه است، قرآن كریم در سوره مباركه جمعه، مسلمانان را مورد خطاب قرار داده می‏فرماید: «هنگامی كه عبادت خدا، و نماز پرشكوه جمعه را به جا آوردید، در روی زمین، پراكنده شده و از نعمت‏ها و مواهب الهی بهره‏مند شوید.»(۱۹)
از مجموع روایات یاد شده به خوبی می‏توان استفاده كرد كه سعی و تلاش در چهارچوب قوانین شریعت، به دور از افراط و تفریط، برای اداره زندگی و امرار معاش، جایگاه خاص و ویژه‏ای را در فرهنگ قرآن و آموزه‏های دینی و مذهبی به خود اختصاص داده است، علت و فلسفه آن نیز روشن است زیرا كار و كوشش:
۱) سستی، تنبلی و دل‏مردگی را از انسان، دور نموده، حركت و نشاط می‏آفریند و نیز وسیله خوبی برای اشتغال سالم فكری و جسمی می‏باشد.
۲) با كار و كوشش، نارسایی‏ها و مشكلات اقتصادی بر طرف شده، رفاه و آسایش مطلوب به دست می‏آید، انسان‏های پر كار و زحمت‏كش، علاوه بر این كه زندگی خود را سر و سامان داده و تأمین می‏كنند و آسایش و آرامش برای خانواده‏اش به وجود می‏آورند، به افراد مستمند و مستحق نیز كمك می‏كنند.
۳) اگر آحاد جامعه به تلاش و فعالیت مداوم ادامه دهند، بدون شك، اقتصاد كشور و مملكت نیز روز به روز رونق بیشتری پیدا می‏كند در نتیجه راه‏های نفوذ دشمنان، مسدود می‏شود. ارزشهای دینی و فرهنگی جامعه از دست‏برد اجانب محفوظ می‏ماند.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۲۸۱

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی

كسانی كه اندك آشنایی با معارف اسلامی، آیات قرآن و احادیث معصومین داشته باشند این حقیقت را متوجه شده و باور خواهند كرد كه رشد و تكامل انسان در هر یك از دو بعد مادی و معنوی، تنها در سایه سعی و تلاش، محقق شده و امكان‏پذیر می‏باشد، چنانچه قرآن كریم در جمله كوتاه و معروفی، بهره‏مندی انسان را منحصراً در گرو كار و كوشش می‏داند و می‏گوید: «برای انسان بهره‏ای جز سعی و كوشش او نیست.»(۴) و در آیه دیگری می‏فرماید: «خداوند سرنوشت هیچ قوم «و ملتی» را تغییر نمی‏دهد مگر آن كه آنها خود را تغییر دهند.»(۵) و در جمله كوتاه دیگری می‏خوانیم: «هر كس در گرو اعمال خود است.»(۶) گرچه آیات ذكر شده در ارتباط با امور معنوی و اُخروی است ولی معیار و ملاك كلی كه آیات یاد شده و آیات فراوان دیگری به دست می‏دهد این است كه بهره‏مندی انسان از نعمت‏های مادی و معنوی «دنیا و آخرت» در گرو سعی و تلاش است به قول شاعر:
نابرده رنج، گنج میسر نمی‏شود مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد
اگر كار و كوشش با آموزه‏های دینی و مذهبی، مخالفت داشته و یا مفهوم تضمین رزق و روزی از طرف خداوند، سستی، تنبلی و نشستن در منزل می‏بود و یا فعالیت‏های نظیر كشاورزی، چوپانی و دامداری... با مقام و منزلت انسان، سازگاری نداشته عیب به حساب می‏آمد، انبیا و اولیای الهی كه خود صاحبان شریعت هستند و به جزئیات آموزه‏های دینی، آشنایی كامل دارند، حتماً بیان داشته و یادآوری می‏كردند، در حالی كه قضیه كاملاً بر عكس است. انبیا و اولیای الهی، پیروان خود را به كار و كوشش، دعوت كرده‏اند و از سستی و تن‏پروری مذمت و سرزنش نموده‏اند و خود نیز به كارهای سخت و طاقت‏فرسا، نظیر چوپانی، خیاطی، كشاورزی و زره بافی... پرداخته‏اند.
یكی از یاران امام صادق (ع) مدتی خدمت امام نیامده بود، امام صادق (ع) احوال او را جویا شدند عرض كردند: او كار و فعالیت تجارتی را ترك كرده و به عبادت روی آورده است، امام فرمود: وای بر او، آیا نمی‏داند كسی كه تلاش و طلب روزی را ترك كند، دعایش مستجاب نمی‏شود.» سپس افزود: هنگامی كه آیه «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ» نازل گردید، جمعی از یاران پیامبر(ص) درها را به روی خود بستند و روی به عبادت آوردند و گفتند: خداوند روزی ما را عهده‏دار شده است، این جریان به گوش پیامبر (ص) رسید. كسی را نزد آنها فرستاد كه چرا این گونه رفتار می‏كنید؟ جواب دادند یا رسول‏اللّه‏ چون خداوند روزی ما را متكفل شده است ما مشغول عبادت شده‏ایم. پیامبر فرمود: هر كسی چنین كند دعایش مستجاب نمی‏شود بر شما باد كار و كوشش نموده و طلب روزی نمایید.»(۷)بنابراین معنی و مفهوم تسخیر طبیعت و نعمت‏های فراوان آن، این است كه انسان در سایه تدبیر و تعقل، در حوزه‏های مختلف زندگی مثل زراعت، دامپروری، تجارت، استخراج معادن، به كارگیری گیاهان دارویی و ساخت و ساز ابزار و وسایل... تلاش و فعالیت نماید و زمینه رشد و بالندگی را در تمام عرصه‏های زندگی فراهم سازد. آیات فراوانی وجود دارد كه انسان را به سعی و تلاش، واداشته و او را تشویق و ترغیب می‏نماید تا با جد و جهد مداوم، زمینه استفاده مطلوب‏تر از نعمت‏های طبیعت را برای خود و همنوعان خویش فراهم سازد چنانچه در سوره نحل می‏خوانیم:
«او كسی است كه دریا را مسخر «شما» ساخت تا از آن «صید كرده و» گوشت تازه بخورید و وسایل زینتی را برای پوشش از آن، استخراج نمایید و كشتی‏ها را می‏بینید كه سینه دریا را می‏شكافند تا شما «به تجارت بپردازید» و از فضل خداوند بهره گیرید»(۸) بهره‏گیری معنای وسیعی دارد كه هر گونه فعالیت‏های اقتصادی از طریق راه‏های دریایی را شامل می‏شود.
در جای دیگری می‏خوانیم: «او كسی است كه زمین را رام شما ساخت، پس به گوشه و كنار آن، رهسپار شوید واز روزی او، استفاده كنید.»(۹) در آیه دیگری این گونه آمده است: «ما شب و روز را روشنی‏بخش ساختیم تا فضل پروردگار را «در پرتو آن» بطلبید و به تلاش و فعالیت بپردازید.»(۱۰)
در سوره قصص هم می‏خوانیم: «از جمله رحمت خداوندی این است كه شب و روز را برای شما قرار داده است تا در شب آرامش یابید «و دوباره انرژی لازم را به دست آورید» و در روز دنبال رزق حلال رفته تلاش و فعالیت نماید.»(۱۱)

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۲۸۱

موضوع : جایگاه کار و تلاش در آموزه های دینی