در انتظار ظهور یار

واجبات نماز

واجبات نماز يازده چيز است: اول: نيت. دوم: قيام يعنى ايستادن. سوم:تكبيرة الاحرام يعنى گفتن "الله اكبر" در اول نماز. چهارم: ركوع. پنجم: سجود. ششم:قرائت. هفتم: ذكر. هشتم: تشهد. نهم: سلام. دهم: ترتيب. يازدهم: موالات يعنى پى در پى بودن اجزاء نماز.

942 بعضى از واجبات نماز ركن است، يعنى اگر انسان آنها را بجا نياورد يا در نماز اضافه كند، عمدا باشد يا اشتباها، نماز باطل مى‏شود. و بعضى ديگر ركن نيست، يعنى اگر عمدا كم يا زياد شود، نماز باطل مى‏شود. و چنانچه اشتباها كم يا زياد گردد، نماز باطل نمى‏شود. و ركن پنج چيز است: اول: نيت. دوم: تكبيرة الاحرام. سوم: قيام در موقع گفتن تكبيرة الاحرام، و قيام متصل به ركوع يعنى ايستادن پيش از ركوع. چهارم: ركوع. پنجم: دو سجده.

نيت

943 انسان بايد نماز را به نيت قربت‏يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم به جا آورد و لازم نيست نيت را از قلب خود بگذراند يا مثلا به زبان بگويد كه چهار ركعت نماز ظهر مى‏خوانم قربه الى الله.

944 اگر در نماز ظهر يا در نماز عصر نيت كند كه چهار ركعت نماز مى‏خوانم و معين نكند ظهر است‏يا عصر، نماز او باطل است. و نيز كسى كه مثلا قضاى نماز ظهر بر او واجب است، اگر در وقت نماز ظهر بخواهد آن نماز قضا يا نماز ظهر را بخواند، بايد نمازى را كه مى‏خواند در نيت معين كند.

945 انسان بايد از اول تا آخر نماز به نيت‏خود باقى باشد. پس اگر در بين نماز به طورى غافل شود كه اگر بپرسند چه مى‏كنى نداند چه بگويد، نمازش باطل است.

946 انسان بايد فقط براى انجام امر خداوند عالم نماز بخواند. پس كسى كه ريا كند يعنى براى نشان دادن به مردم نماز بخواند، نمازش باطل است، خواه فقط براى مردم باشد، يا خدا و مردم هر دو را در نظر بگيرد.

947 اگر قسمتى از نماز را هم براى غير خدا بجا آورد نماز باطل است، چه آن قسمت واجب باشد مثل حمد و سوره، چه مستحب باشد مانند قنوت. بلكه اگر تمام نماز را براى خدا بجا آورد ولى براى نشان دادن به مردم در جاى مخصوصى مثل مسجد، يا در وقت مخصوصى مثل اول وقت، يا به طرز مخصوصى مثلا با جماعت بخاند، نمازش باطل است.

تكبيرة الاحرام

948 گفتن "الله اكبر" در اول هر نماز، واجب و ركن است و بايد حروف"الله" و حروف "اكبر" و دو كلمه "الله" و "اكبر" را پشت‏سر هم بگويد. و نيز بايد اين دو كلمه به عربى صحيح گفته شود، و اگر به عربى غلط بگويد يا مثلا ترجمه آن را به فارسى بگويد صحيح نيست.

949 احتياط واجب آن است كه تكبيرة الاحرام نماز را به چيزى كه پيش ازآن مى‏خواند مثلا به اقامه يا به دعايى كه پيش از تكبير مى‏خواند، نچسباند.

950 اگر انسان بخواهد "الله اكبر" را به چيزى كه بعد از آن مى‏خواند مثلا به"بسم الله الرحمن الرحيم" بچسباند، بايد ر اكبر را پيش بدهد.

951 موقع گفتن تكبيرة الاحرام بايد بدن آرام باشد، و اگر عمدا در حالى كه بدنش حركت دارد تكبيرة الاحرام را بگويد، باطل است. و چنانچه سهوا حركت كند، بنابر احتياط واجب بايد اول عملى كه نماز را باطل مى‏كند انجام دهد و دوباره تكبير بگويد.

952 تكبير و حمد و سوره و ذكر و دعا را بايد طورى بخواند كه خودش بشنود.و اگر به واسطه سنگينى يا كرى گوش يا سر و صداى زياد نمى‏شنود، بايد طورى بگويد كه اگر مانعى نباشد بشنود.

953 كسى كه لال است‏يا زبان او مرضى دارد كه نمى‏تواند "الله اكبر" را درست بگويد، بايد به هر طور كه مى‏تواند بگويد. و اگر هيچ نمى‏تواند بگويد، بايد در قلب خود بگذارند و براى تكبير اشاره كند، و زبانش را هم اگر مى‏تواند حركت دهد.

954 مستحب است بعد از تكبيرة الاحرام بگويد: "يا محسن قد اتاك المسيى‏ء و قد امرت المحسن ان يتجاوز عن المسيى‏ء انت المحسن و انا المسيى‏ء بحق محمد و آل محمد صل على محمد و آل محمد و تجاوز عن قبيح ما تعلم منى"، يعنى اى خدايى كه به بندگان احسان مى‏كنى، بنده گنهكار به در خانه تو آمده و تو امر كرده‏اى كه نيكوكار از گنهكار بگذرد، تو نيكوكارى و من گناهكار، به حق محمد و آل محمد صلى الله عليه و آله و سلم رحمت‏خود را بر محمد و آل محمد بفرست و از بديهايى كه مى‏دانى از من سر زده بگذر.

955 مستحب است موقع گفتن تكبير اول نماز و تكبيرهاى بين نماز، دستها را تا مقابل گوشها بالا ببرد.

956 اگر شك كند كه تكبيرة الاحرام را گفته يا نه، چنانچه مشغول خواندن چيزى شده به شك خود اعتنا نكند. و اگر چيزى نخوانده، بايد تكبير را بگويد.

957 اگر بعد از گفتن تكبيرة الاحرام شك كند كه آن را صحيح گفته يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.

قيام (ايستادن)

958 قيام در موقع گفتن تكبيرة الاحرام و قيام پيش از ركوع كه آن را قيام متصل به ركوع مى‏گويند ركن است. ولى قيام در موقع خواندن حمد و سوره و قيام بعد از ركوع، ركن نيست و اگر كسى آن را از روى فراموشى ترك كند، نمازش صحيح است.

959 واجب است پيش از گفتن تكبير و بعد از آن مقدارى بايستد تا يقين كند كه‏در حال ايستادن تكبير گفته است.

960 اگر ركوع را فراموش كند و بعد از حمد و سوره بنشيند و يادش بيايد كه ركوع نكرده، بايد بايستد و به ركوع رود. و اگر بدون اين كه بايستد به حال خميدگى به ركوع برگردد، چون قيام متصل به ركوع را بجا نياورده، نماز او باطل است.

961 موقعى كه ايستاده است بايد بدن را حركت ندهد و به طرفى خم نشود وبه جايى تكيه نكند. ولى اگر از روى ناچارى باشد، يا در حال خم شدن براى ركوع پاها را حركت دهد، اشكال ندارد.

962 اگر موقعى كه ايستاده از روى فراموشى بدن را حركت دهد يا به طرفى خم شود يا به جايى تكيه كند اشكال ندارد. ولى در قيام موقع گفتن تكبيرة الاحرام و قيام متصل به ركوع اگر از روى فراموشى هم باشد، بنابر احتياط واجب بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.

963 بايد در موقع ايستادن هر دو پا روى زمين باشد. ولى لازم نيست‏سنگينى بدن روى هر دو پا باشد، و اگر روى يك پا هم باشد اشكال ندارد.

964 كسى كه مى‏تواند درست بايستد، اگر پاها را خيلى گشاد بگذارد كه به حال ايستادن معمولى نباشد، نمازش باطل است.

965 موقعى كه انسان در نماز مى‏خواهد كمى جلو يا عقب رود يا كمى بدن را به طرف است‏يا چپ حركت دهد، بايد چيزى نگويد، ولى "بحول الله و قوته اقوم و اقعد" را بايد در حال برخاستن بگويد، و در موقع گفتن ذكرهاى واجب هم بدن بايد بى‏حركت باشد. بلكه احتياط واجب آن است كه در موقع گفتن ذكرهاى مستحبى نماز، بايد بدنش آرام باشد.

966 اگر در حال حركت بدن ذكر بگويد، مثلا موقع رفتن به ركوع يا رفتن به سجده تكبير بگويد، چنانچه آن را به قصد ذكرى كه در نماز دستور داده‏اند بگويد، بايد احتياطا نماز را دوباره بخواند. و اگر به اين قصد نگويد بلكه بخواهد ذكرى گفته باشد، نماز صحيح است.

967 حركت دادن دست و انگشتان در موقع خواندن حمد اشكال ندارد، اگر چه احتياط مستحب آن است كه آنها را هم حركت ندهد.

968 اگر موقع خواندن حمد و سوره يا خواندن تسبيحات بى‏اختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج شود، احتياط واجب آن است كه بعد از آرام گرفتن بدن، آنچه را در حال حركت‏خوانده دوباره بخواند.

969 اگر در بين نماز از ايستادن عاجز شود بايد بنشيند، و اگر از نشستن هم عاجز شود بايد بخوابد، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.

970 تا انسان مى‏تواند ايستاده نماز بخواند، نبايد بنشيند. مثلا كسى كه در موقع ايستادن بدنش حركت مى‏كند يا مجبور است به چيزى تكيه دهد يا بدنش را كج كند يا خم شود يا پاها را بيشتر از معمول گشاد بگذارد، بايد به هر طور كه مى‏تواند ايستاده نماز بخواند. ولى اگر به هيچ قسم حتى مثل حال ركوع هم نتواند بايستد، بايد راست بنشيند و نشسته نماز بخواند.

971 تا انسان مى‏تواند بنشيند، نبايد خوابيده نماز بخواند. و اگر نتواند راست بنشيند بايد هر طور كه مى‏تواند بنشيند، و اگر به هيچ قسم نمى‏تواند بنشيند بايد به طورى كه در احكام قبله گفته شد به پهلوى راست بخوابد، و اگر نمى‏تواند به پهلوى چپ، و اگر آن هم ممكن نيست به پشت بخوابد به طورى كه كف پاهاى او رو به قبله باشد.

972 كسى كه نشسته نماز مى‏خواند، اگر بعد از خواندن حمد و سوره بتواند بايستد و ركوع را ايستاده بجا آورد، بايد بايستد و از حال ايستاده به ركوع رود. و اگرنتواند، بايد ركوع را هم نشسته بجا آورد.

973 كسى كه خوابيده نماز مى‏خواند، اگر در بين نماز بتواند بنشيند، بايد مقدارى را كه مى‏تواند نشسته بخواند. و نيز اگر مى‏تواند بايستد، بايد مقدارى را كه مى‏تواند ايستاده بخواند، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.

974 كسى كه نشسته نماز مى‏خواند، اگر در بين نماز بتواند بايستد بايد مقدارى را كه مى‏تواند ايستاده بخواند، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.

975 كسى كه مى‏تواند بايستد، اگر بترسد كه به واسطه ايستادن مريض شود يا ضررى به او برسد، مى‏تواند نشسته نماز بخواند. و اگر از نشستن هم بترسد، مى‏تواند خوابيده نماز بخواند.

976 اگر انسان احتمال بدهد كه تا آخر وقت بتواند ايستاده نماز بخواند، مى‏تواند اول وقت نماز بخواند، اگر چه احتياط آن است كه نماز را تاخير بيندازد.

977 مستحب است در حال ايستادن بدن را راست نگهدارد، شانه‏ها را پايين بيندازد، دستها را روى رانها بگذارد، انگشتها را به هم بچسباند، جاى سجده را نگاه كند، سنگينى بدن را به طور مساوى روى دو پا بيندازد، با خضوع و خشوع باشد، پاها را پس و پيش نگذارد، اگر مرد است پاها را از سه انگشت باز تا يك وجب فاصله دهد، و اگر زن است پاها را به هم بچسباند.

قرائت

978 در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميه انسان بايد اول حمد و بعد از آن يك سوره تمام بخواند.

979 اگر وقت نماز تنگ باشد يا انسان ناچار شود كه سوره را نخواند، مثلا بترسد كه اگر سوره را بخواند دزد يا درنده يا چيز ديگرى به او صدمه بزند، نبايد سوره را بخواند. و اگر در كارى عجله داشته باشد، مى‏تواند سوره را نخواند.

980 اگر عمدا سوره را پيش از حمد بخواند، نمازش باطل است. و اگر اشتباها سوره را پيش از حمد بخواند و در بين آن يادش بيايد، بايد سوره را رها كند و بعد از خواندن حمد سوره را از اول بخواند.

981 اگر حمد و سوره يا يكى از آنها را فراموش كند و بعد از رسيدن به ركوع بفهمد، نمازش صحيح است.

982 اگر پيش از آنكه براى ركوع خم شود، بفهمد كه حمد و سوره را نخوانده بايد بخواند، و اگر بفهمد سوره را نخوانده بايد فقط سوره را بخواند. ولى اگر بفهمد حمد تنها را نخوانده، بايد اول حمد و بعد از آن دوباره سوره را بخواند. و نيز اگر خم شود و پيش از آنكه به ركوع برسد بفهمد حمد و سوره يا سوره تنها يا حمد تنها را نخوانده، بايد بايستد و به همين دستور عمل نمايد.

983 اگر در نماز يكى از چهار سوره‏اى را كه آيه سجده دارد و در مساله گفته شد عمدا بخواند، نمازش باطل است.

984 اگر اشتباها مشغول خواندن سوره‏اى شود كه سجده واجب دارد، چنانچه پيش از رسيدن به آيه سجده بفهمد، بايد آن سوره را رها كند و سوره ديگر بخواند. و اگر بعد از خواندن آيه سجده بفهمد، بايد در بين نماز با اشاره سجده آن را بجا آورد و به همان سوره كه خوانده اكتفا نمايد.

985 اگر در نماز آيه سجده را بشنود و به اشاره سجده كند، نمازش صحيح است.

986 در نماز مستحبى خواندن سوره لازم نيست، اگر چه آن نماز به واسطه نذر كردن واجب شده باشد. ولى در بعضى از نمازهاى مستحبى مثل نماز وحشت كه سوره مخصوصى دارد، اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار كرده باشد، بايد همان سوره را بخواند.

987 در نماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه، مستحب است در ركعت اول بعد از"حمد" سوره " جمعه"، و در ركعت دوم بعد از "حمد" سوره "منافقين" بخواند. واگر مشغول يكى از اينها شود، بنابر احتياط واجب نمى‏تواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند.

988 اگر بعد از حمد مشغول خواندن سوره "قل هو الله احد" يا سوره "قل يا ايها الكافرون" شود، نمى‏تواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند. ولى در نماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى به جاى سوره "جمعه" و "منافقين" يكى از اين دو سوره را بخواند، تا به نصف نرسيده مى‏تواند آن را رها كند و سوره"جمعه" و "منافقين" را بخواند.

989 اگر در نماز جمعه يا نماز ظهر روز جمعه عمدا سوره "قل هو الله احد"يا سوره "قل يا ايها الكافرون" بخواند، اگر چه به نصف نرسيده باشد، بنابر احتياط واجب نمى‏تواند رها كند و سوره "جمعه" و "منافقين" را بخواند.

990 اگر در نماز غير سوره "قل هو الله احد" و "قل يا ايها الكافرون" سوره ديگرى بخواند، تا به نصف نرسيده مى‏تواند رها كند و سوره ديگر بخواند.

991 اگر مقدارى از سوره را فراموش كند يا از روى ناچارى مثلا به واسطه تنگى وقت‏يا جهت ديگر نشود آن را تمام نمايد، مى‏تواند آن سوره را رها كند و سوره ديگر بخواند، اگر چه از نصف گذشته باشد يا سوره‏اى را كه مى‏خوانده "قل هو الله احد" يا "قل يا ايها الكافرون" باشد.

992 بر مرد واجب است‏حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند. و بر مرد و زن واجب است‏حمد و سوره نماز ظهر و عصر را آهسته بخوانند.

993 مرد بايد در نماز صبح و مغرب و عشا مواظب باشد كه تمام كلمات حمد و سوره حتى حرف آخر آنها را بلند بخواند.

994 زن مى‏تواند حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند يا آهسته بخواند.ولى اگر نامحرم صدايش را بشنود، بنابر احتياط واجب بايد آهسته بخواند.

995 اگر در جايى كه بايد نماز را بلند بخواند عمدا آهسته بخواند، يا در جايى كه بايد آهسته خواند عمدا بلند بخواند، نمازش باطل است. ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مساله باشد، صحيح است. و اگر در بين خواندن حمد و سوره هم بفهمد اشتباه كرده، لازم نيست مقدارى را كه خوانده دوباره بخواند.

996 اگر كسى در خواندن حمد و سوره بيشتر از معمول صدايش را بلند كند، مثل آنكه آنها را با فرياد بخواند، نمازش باطل است.

997 انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند. و كسى كه به هيچ قسم نمى‏تواند صحيح آن را ياد بگيرد، بايد هر طور كه مى‏تواند بخواند، و احتياط مستحب آن است كه نماز را به جماعت بجا آورد.

998 كسى كه حمد و سوره و چيزهاى ديگر نماز را به خوبى نمى‏داند و مى‏تواند ياد بگيرد، چنانچه وقت نماز وسعت دارد، بايد ياد بگيرد و اگر وقت تنگ است، بنابر احتياط واجب در صورتى كه ممكن باشد بايد نمازش را به جماعت بخواند.

999 احتياط واجب آن است كه براى ياد دادن واجبات نماز مزد نگيرد، ولى براى مستحبات آن اشكال ندارد.

1000 اگر يكى از كلمات حمد يا سوره را نداند، يا عمدا آن را نگويد، يا بجاى حرفى، حرف ديگر بگويد مثلا به جاى ض،ظ بگويد، يا جايى كه بايد بدون زير و زبر خوانده شود زير و زبر بدهد، يا تشديد را نگويد، نماز او باطل است.

1001 اگر انسان كلمه‏اى را صحيح بداند و در نماز همانطور بخواند و بعد بفهمد غلط خوانده لازم نيست دوباره نماز را بخواند و يا اگر وقت گذشته قضا نمايد.

1002 اگر زير و زبر كلمه‏اى را نداند بايد ياد بگيرد، ولى اگر كلمه‏اى را كه وقف كردن آخر آن جايز است هميشه وقف كند ياد گرفتن زير و زبر آن لازم نيست و نيز اگر نداند مثلا كلمه‏اى به س است‏يا به ص بايد ياد بگيرد و چنانچه دو جور يا بيشتر بخواند، مثل آن كه در "اهدنا الصراط المستقيم"، "مستقيم"را يك مرتبه با "سين" و يك مرتبه با "صاد" بخواند نمازش باطل است، مگر آنكه هر دو جور قرائت‏شده باشد و به اميد رسيدن به واقع بخواند.

1003 اگر در كلمه‏اى "واو" باشد و حرف قبل از "واو" در آن كلمه پيش داشته باشد و حرف بعد از "واو" در آن كلمه همزه ء باشد مثل كلمه "سوء" بهتر است آن "واو" را مد بدهد، يعنى آن را بكشد و همچنين اگر در كلمه‏اى "الف"باشد و حرف قبل از "الف" در آن كلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از "الف" در آن كلمه همزه باشد مثل "جاء"، بهتر است "الف" آن را بكشد و نيز اگر در كلمه‏اى ى باشد و حرف پيش از ى در آن كلمه زير داشته باشد و حرف بعد از ى‏در آن كلمه همزه باشد مثل "جى‏ء"، بهتر آن است ى را با مد بخواند و اگر بعداز اين "واو" و "الف" و ى بجاى همزه ء حرفى باشد كه ساكن است، يعنى زير و زبر و پيش ندارد باز هم بهتر آن است اين سه حرف را با مد بخواند، مثلا در"و لا الضالين" كه بعد از "الف" حرف "لام" ساكن است ، بهتر آن است "الف" آن را با مد بخواند.

1004 احتياط مستحب آن است كه در نماز، وقف به حركت و وصل به سكون ننمايد. و معنى وقف به حركت آن است كه زير يا زبر يا پيش آخر كلمه‏اى را بگويدو بين آن كلمه و كلمه بعدش فاصله دهد. مثلا بگويد "الرحمن الرحيم" و ميم "الرحيم"را زير بدهد و بعد قدرى فاصله دهد و بگويد: "مالك يوم الدين". و معنى وصل به سكون آن است كه زير يا زبر يا پيش كلمه‏اى را نگويد و آن كلمه را به كلمه بعد بچسباند، مثل آنكه بگويد : "الرحمن الرحيم" و ميم "الرحيم" را زير ندهد و فورا"مالك يوم الدين" را بگويد.

1005 در ركعت‏سوم و چهارم نماز مى‏تواند فقط يك حمد بخواند يا سه مرتبه تسبيحات اربعه بگويد، يعنى سه مرتبه بگويد: "سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر"، و اگر يك مرتبه هم تسبيحات اربعه را بگويد كافى است. و مى‏تواند در يك ركعت‏حمد، و در ركعت ديگر تسبيحات بگويد، و بهتر است در هر دو ركعت تسبيحات بخواند.

1006 در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد.

1007 بر مرد و زن واجب است كه در ركعت‏سوم و چهارم نماز، حمد يا تسبيحات را آهسته بخوانند.

1008 اگر در ركعت‏سوم و چهارم حمد بخواند، بنابر احتياط واجب بايد "بسم الله" آن را هم آهسته بگويد.

1009 كسى كه نمى‏تواند تسبيحات را ياد بگيرد يا درست بخواند، بايد در ركعت‏سوم و چهارم حمد بخواند.

1010 اگر در دو ركعت اول نماز به خيال اين كه دو ركعت آخر است تسبيحات بگويد، چنانچه پيش از ركوع بفهمد، بايد حمد و سوره را بخواند و اگر در ركوع يا بعد از ركوع بفهمد، نمازش صحيح است.

1011 اگر در دو ركعت آخر نماز به خيال اينكه در دو ركعت اول است‏حمد بخواند، يا در دو ركعت اول نماز با اينكه گمان مى‏كرده در دو ركعت آخر است‏حمد بخواند، چه پيش از ركوع بفهمد چه بعد از آن، نمازش صحيح است.

1012 اگر در ركعت‏سوم يا چهارم مى‏خواست‏حمد بخواند تسبيحات به زبانش آمد يا مى‏خواست تسبيحات بخواند حمد به زبانش آمد بايد آن را رها كند و دوباره حمد يا تسبيحات را بخواند ولى اگر عادتش خواندن چيزى بوده كه به زبانش آمده و در خزانه قلبش آن را قصد داشته مى‏تواند همان را تمام كند و نمازش صحيح است.

1013 كسى كه عادت دارد در ركعت‏سوم و چهارم تسبيحات بخواند اگر بدون قصد مشغول خواندن حمد شود بايد آن را رها كند و دوباره حمد يا تسبيحات را بخواند.

1014 در ركعت‏سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبيحات استغفار كند، مثلا بگويد: " استغفر الله ربى و اتوب اليه" يا بگويد: "اللهم اغفر لى". و اگر به گمان آنكه حمد يا تسبيحات را گفته، مشغول گفتن استغفار شود و شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا ننمايد. ولى اگر نمازگزار پيش از خم شدن براى ركوع در حالى كه مشغول گفتن استغفار نيست، شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد حمد يا تسبيحات را بخواند.

1015 اگر در ركوع ركعت‏سوم يا چهارم يا در حال رفتن به ركوع شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.

1016 هرگاه شك كند كه آيه يا كلمه‏اى را درست گفته يا نه، اگر به‏چيزى كه بعد از آن است مشغول نشده، بايد آن آيه يا كلمه را به طور صحيح بگويد. واگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول شده، چنانچه آن چيز ركن باشد مثل آنكه در ركوع شك كند كه فلان كلمه از سوره را درست گفته يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند. و اگر ركن نباشد، مثلا موقع گفتن "الله الصمد" شك كند كه "قل هو الله احد"را درست گفته يا نه، باز هم مى‏تواند به شك خود اعتنا نكند. ولى اگر احتياطا آن آيه يا كلمه را به طور صحيح بگويد، اشكال ندارد. و اگر چند مرتبه هم شك كند،مى‏تواند چند بار بگويد. اما اگر به وسواس برسد و باز هم بگويد، بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند.

1017 مستحب است در ركعت اول پيش از خواندن حمد بگويد: "اعوذ بالله من الشيطان الرجيم" و در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر "بسم الله" را بلند بگويد و حمد و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آيه وقف كند، يعنى آن آيه را به آيه بعد نچسباند، و در حال خواندن حمد و سوره به معناى آيه توجه داشته و اگر فرادى مى‏خواند بعد از آنكه حمد خودش تمام شد بگويد: "الحمد لله رب العالمين". بعد از خواندن سوره "قل هو الله احد" يك يا دو يا سه مرتبه "كذلك الله ربى" يا سه مرتبه"كذلك الله ربنا" بگويد، بعد از خواندن سوره كمى صبر كند و بعد تكبير پيش از ركوع را بگويد يا قنوت را بخواند.

1018 مستحب است در تمام نمازها در ركعت اول سوره "انا انزلناه" و در ركعت دوم سوره "قل هو الله احد" را بخواند.

1019 مكروه است انسان در تمام نمازهاى يك شبانه روز سوره "قل هو الله احد" را نخواند.

1020 خواندن سوره "قل هو الله احد" به يك نفس مكروه است.

1021 سوره‏اى را كه در ركعت اول خوانده، مكروه است در ركعت دوم بخواند،ولى اگر سوره " قل هو الله احد" را در هر دو ركعت بخواند مكروه نيست.

ركوع

1022 در هر ركعت بعد از قرائت بايد به اندازه‏اى خم شود كه بتواند دست را به زانو بگذارد، و اين عمل را ركوع مى‏گويند.

1023 اگر به اندازه ركوع خم شود ولى دستها را به زانو نگذارد اشكال ندارد.

1024 هرگاه ركوع را بطور غير معمول بجا آورد، مثلا به چپ يا راست‏خم شود،اگر چه دستهاى او به زانو برسد صحيح نيست.

1025 خم شدن بايد به قصد ركوع باشد، پس اگر به قصد كار ديگرى مثلا براى كشتن جانور خم شود، نمى‏تواند آن را ركوع حساب كند بلكه بايد بايستد و دوباره براى ركوع خم شود، و به واسطه اين عمل، ركن زياد نشده و نماز باطل نمى‏شود.

1026 كسى كه دست‏يا زانوى او با دست و زانوى ديگران فرق دارد، مثلا دستش خيلى بلند است كه اگر كمى خم شود به زانو مى‏رسد يا زانوى او پايين‏تر از مردم ديگر است كه بايد خيلى خم شود تا دستش به زانو برسد بايد به انداره معمول خم شود.

1027 كسى كه نشسته ركوع مى‏كند بايد به قدرى خم شود كه صورتش مقابل زانوها برسد، و بهتر است به قدرى خم شود كه صورت نزديك جاى سجده برسد.

1028 انسان هر ذكرى در ركوع بگويد كافى است ولى احتياط واجب آن است كه به قدر سه مرتبه "سبحان الله" يا يك مرتبه "سبحان ربى العظيم و بحمده"كمتر نباشد.

1029 ذكر ركوع بايد دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود و مستحب است آن را سه يا پنچ يا هفت مرتبه بلكه بيشتر بگويند.

1030 در ركوع بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و در ذكر مستحب هم اگر آن را به قصد ذكرى كه براى ركوع دستور داده‏اند بگويد بنابر احتياط واجب، آرام بودن بدن لازم است.

1031 اگر موقعى كه ذكر واجب ركوع را مى‏گويد، بى‏اختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج شود بايد بعد از آرام گرفتن بدن بنابر احتياط واجب دوباره ذكر را بگويد ولى اگر كمى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج نشود، يا انگشتان را حركت دهد اشكال ندارد.

1032 اگر پيش از آن كه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد عمدا ذكر ركوع را بگويد نمازش باطل است.

1033 اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب، عمدا سر از ركوع بردارد نمازش باطل است، و اگر سهوا سر بردارد چنانچه پيش از آنكه از حال ركوع خارج شود، يادش بيايد كه ذكر ركوع را تمام نكرده، بايد در حال آرامى بدن دوباره ذكر را بگويد،و اگر بعد از آنكه از حال ركوع خارج شد، يادش بيايد، نماز او صحيح است.

1034 اگر نتواند به مقدار ذكر در ركوع بماند در صورتى كه بتواند پيش ازآنكه از حد ركوع بيرون رود ذكر را بگويد، بايد در آن حال تمام كند. و اگرنتواند، در حال برخاستن ذكر را به قصد رجاء بگويد.

1035 اگر به واسطه مرض و مانند آن در ركوع آرام نگيرد نماز صحيح است، ولى بايد پيش از آنكه از حال ركوع خارج شود، ذكر واجب يعنى "سبحان ربى العظيم و بحمده" يا سه مرتبه " سبحان الله" را بگويد.

1036 هرگاه نتواند به اندازه ركوع خم شود بايد به چيزى تكيه دهد و ركوع كند و اگر موقعى هم كه تكيه داده نتواند به طور معمول ركوع كند بايد به هر اندازه مى‏تواند خم شود و اگر هيچ نتواند خم شود بايد موقع ركوع بنشيند و نشسته ركوع كند، و احتياط مستحب آن است كه نماز ديگرى هم بخواند و براى ركوع آن با سر اشاره نمايد.

1037 كسى كه مى‏تواند ايستاره نماز بخواند اگر در حال ايستاده يا نشسته نتواند ركوع كند بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره كند، و اگرنتواند اشاره كند بايد به نيت ركوع چشمها را هم بگذارد و ذكر آن را بگويد وبه نيت برخاستن از ركوع چشمها را باز كند. و اگر از اين هم عاجز است بايد در قلب نيت ركوع كند و ذكر آن را بگويد.

1038 كسى كه نمى‏تواند ايستاده يا نشسته ركوع كند و براى ركوع فقط مى‏تواند در حالى كه نشسته است كمى خم شود يا در حالى كه ايستاده است با سر اشاره كند بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره نمايد و احتياط مستحب آن است كه نماز ديگرى هم بخواند و موقع ركوع آن بنشيند و هر قدر مى‏تواند براى ركوع خم شود.

1039 اگر بعد از رسيدن به حد ركوع و آرام گرفتن بدن سر بردارد و دو مرتبه به قصد ركوع به اندازه ركوع خم شود نمازش باطل است، و نيز اگر بعداز آنكه به اندازه ركوع خم شد و بدنش آرام گرفت به قصد ركوع به قدرى خم شود كه از اندازه ركوع بگذرد و دوباره به ركوع برگردد بنابر احتياط واجب نمازش باطل است و بهتر آن است كه نماز را تمام كند و از سر بخواند.

1040 بعد از تمام شدن ذكر ركوع بايد راست بايستد و بعد از آنكه بدن آرام گرفت به سجده رود، و اگر عمدا پيش از ايستادن يا پيش از آرام گرفتن بدن به سجده رود نمازش باطل است.

1041 اگر ركوع را فراموش كند و پيش از آنكه به سجده برسد يادش بيايد بايد بايستد بعد به ركوع رود و چنانچه به حالت‏خميدگى به ركوع برگردد نمازش باطل است.

1042 اگر بعد از آنكه پيشانى به زمين برسد يادش بيايد كه ركوع نكرده، بنابر احتياط واجب بايد بايستد و ركوع را بجا آورد، و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.

1043 مستحب است پيش از رفتن به ركوع در حالى كه راست ايستاده تكبير بگويدو در ركوع زانوها را به عقب دهد و پشت را صاف نگه دارد و گردن را بكشد و مساوى پشت نگه دارد و بين دو قدم را نگاه كند و پيش از ذكر يا بعد از آن صلوات بفرستد و بعد از آنكه از ركوع برخاست و راست ايستاد، در حال آرامى بدن بگويد: "سمع الله لمن حمده".

1044 مستحب است در ركوع زنها دست را از زانو بالاتر بگذارند و زانوها را به عقب ندهند.

سجود

1045 نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب بعد از ركوع دو سجده كند و سجده آن است كه پيشانى و كف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمين بگذارد.

1046 دو سجده روى هم يك ركن است كه اگر كسى در نماز واجب عمدا يا از روى فراموشى هر دو را ترك كند يا دو سجده ديگر به آنها اضافه نمايد، نمازش باطل است.

1047 اگر عمدا يك سجده كم يا زياد كند نماز باطل مى‏شود، و اگر سهوا يك سجده كم كند حكم آن بعدا گفته خواهد شد.

1048 اگر پيشانى را عمدا يا سهوا به زمين نگذارد سجده نكرده است اگر چه جاهاى ديگر به زمين برسد، ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهوا جاهاى ديگر را به زمين نرساند يا سهوا ذكر نگويد سجده صحيح است.

1049 در سجده هر ذكرى بگويد كافى است ولى احتياط واجب آن است كه مقدار ذكر از سه مرتبه «سبحان الله‏» يا يك مرتبه «سبحان ربى الاعلى و بحمده‏» كمتر نباشد و مستحب است «سبحان ربى الاعلى و بحمده‏» را سه يا پنچ يا هفت مرتبه بگويد.

1050 در سجود بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد. و موقع گقتن ذكر مستحب هم اگر آن را به قصد ذكرى كه براى سجده دستور داده‏اند بگويد، آرام بودن بدن لازم است.

1051 اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام بگيرد، عمدا ذكر سجده را بگويد يا پيش از تمام شدن ذكر عمدا سر از سجده بردارد، نماز باطل است.

1052 اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام گيرد سهوا ذكر سجده را بگويد و پيش از آن كه سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه كرده بايد دوباره در حال آرام بودن ذكر را بگويد.

1053 اگر بعد از آن كه سر از سجده برداشت، بفهمد كه پيش از آرام گرفتن بدن ذكر را گفته يا پيش از آن كه ذكر سجده تمام شود سر برداشته، نمازش صحيح است.

1054 اگر موقعى كه ذكر سجده را مى‏گويد يكى از هفت عضو را عمدا از زمين بردارد ، نماز باطل مى‏شود ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست اگر غير پيشانى جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد، اشكال ندارد.

1055 اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده سهوا پيشانى را از زمين بردارد نمى‏تواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند، ولى اگر جاهاى ديگر را سهوا از زمين بردارد بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد.

1056 بعد از تمام شدن ذكر سجده اول بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.

1057 جاى پيشانى نمازگزار بايد از جاهاى زانوهايش پست‏تر و بلندتراز چهار انگشت بسته نباشد، بلكه احتياط واجب آن است كه جاى پيشانى او از جاى انگشتانش پست‏تر و بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد.

1058 در زمين سراشيب كه سراشيبى آن درست معلوم نيست احتياط واجب آن است كه جاى پيشانى نمازگزار از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بيش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد.

1059 اگر پيشانى را سهوا به چيزى بگذارد كه از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است چنانچه بلندى آن به قدرى است كه نمى‏گويند در حال سجده است مى‏تواند سر را بردارد و به چيزى كه بلندى آن به اندازه چهار انگشت بسته يا كمتر است بگذارد، و مى‏تواند سر را به روى آن چه به اندازه چهار انگشت‏يا كمتر است بكشد، و اگر بلندى آن به قدرى است كه مى‏گويند در حال سجده است احتياط واجب آن است كه پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه بلندى آن به انداره چهار انگشت بسته يا كمتر است بكشد، و اگر كشيدن پيشانى ممكن نيست بنابر احتياط واجب بايد پيشانى را بلند كند و بر موضعى كه بلندى زايدى ندارد بگذارد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.

1060 بايد بين پيشانى و آنچه بر آن سجده مى‏كند چيزى نباشد، پس اگر مهر به‏قدرى چرك باشد كه پيشانى به خود مهر نرسد سجده باطل است، ولى اگر مثلا رنگ مهر تغيير كرده باشد، اشكال ندارد.

1061 در سجده بايد كف دست را بر زمين بگذارد ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد، و اگر پشت دست ممكن نباشد بايد مچ دست را بگذارد، و چنانچه آن را هم نتواند بايد تا آرنج هر جا كه ميتواند بر زمين بگذارد و اگر آن هم ممكن نيست گذاشتن بازو كافى است.

1062 در سجده بنابر احتياط واجب بايد سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد و اگر انگشتهاى ديگر پا يا روى پا را به زمين بگذارد يا به واسطه بلند بودن ناخن، سر شست به زمين نرسد نمازش باطل است.

1063 كسى كه مقدارى از شست پايش بريده بايد بقيه آن را به زمين بگذارد، واگر چيزى از آن نمانده يا اگر مانده خيلى كوتاه است بايد بقيه انگشتان را بگذارد و اگر هيچ انگشت ندارد بايد هر مقدارى از پا باقى مانده به زمين بگذارد.

1064 اگر به طور غير معمول سجده كند مثلا سينه و شكم را به زمين بچسباند بنابر احتياط مستحب بايد نماز را دوباره بخواند، ولى اگر پاها را دراز كند،اگرچه هفت عضوى كه گفته شد به زمين برسد بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند.

1065 مهر يا چيز ديگرى كه بر آن سجده ميكند بايد پاك باشد ولى اگر مثلا مهر را روى فرش نجس بگذارد يا يك طرف مهر نجس باشد و پيشانى را به طرف پاك آن بگذارد اشكال ندارد.

1066 اگر در پيشانى دمل و مانند آن باشد، چنانچه ممكن است بايد با جاى سالم پيشانى سجده كند. و اگر ممكن نيست بايد زمين را گود كند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى كه براى سجده كافى باشد بر زمين بگذارد.

1067 اگر دمل يا زخم تمام پيشانى را گرفته باشد بايد به يكى از دو طرف پيشانى سجده كند و اگر ممكن نيست، به چانه و اگر به چانه هم ممكن نيست بايد به هر جاى از صورت كه ممكن است‏سجده كند. و اگر به هيچ جاى از صورت ممكن نيست، بايد با جلو سر سجده نمايد.

1068 كسى كه نميتواند پيشانى را به زمين برساند بايد به قدرى كه مى‏تواند خم شود و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه بگويند سجده كرده است ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول به زمين بگذارد.

1069 كسى كه هيچ نمى‏تواند خم شود بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند، و اگر نتواند بايد با چشمها اشاره نمايد و در هر دو صورت احتياط واجب آن است كه اگر مى‏تواند بقدرى مهر را بلند كند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر نمى‏تواند احتياط مستحب آن است كه مهر را بلند كند و به پيشانى بگذاردو اگر با سر يا چشمها هم نمى‏تواند اشاره كند بايد در قلب نيت‏سجده كند و بنابر احتياط واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.

1070 كسى كه نمى‏تواند بنشيند بايد ايستاده نيت‏سجده كند و چنانچه مى‏تواند براى سجده با سر اشاره كند، و اگر نمى‏تواند با چشمها اشاره نمايد، و اگر اين را هم نمى‏تواند در قلب يت‏سجده كند و بنابر احتياط واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.

1071 اگر پيشانى بى‏اختيار از جاى سجده بلند شود چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره به جاى سجده برسد و اين يك سجده حساب مى‏شود چه ذكر سجده را گفته باشد يا نه و اگر نتواند سر را نگه دارد و بى‏اختيار دوباره به جاى سجده برسد روى هم يك سجده حساب مى‏شود و اگر ذكر نگفته باشد بايد بگويد.

1072 جايى كه انسان بايد تقيه كند مى تواند بر فرش و مانند آن سجده نمايد و لازم نيست براى نماز به جاى ديگر برود.

1073 اگر روى چيزى كه بدن روى آن آرام نمى‏گيرد سجده كند باطل است. ولى روى تشك پر يا چيز ديگرى كه بعد از سر گذاشتن و مقدارى پايين رفتن آرام مى‏گيرد سجده كند، اشكال ندارد.

1074 اگر انسان ناچار شود كه در زمين گل نماز بخواند، بنابر احتياط واجب بايد در حالى كه ايستاده است براى سجده با سر اشاره كند و تشهد را ايستاده بخواند.

1075 در ركعت اول و ركعت‏سومى كه تشهد ندارد مثل ركعت‏سوم نماز ظهر و عصر و عشا اگر بعد از سجده دوم بدون آنكه مقدارى بنشيند براى ركعت بعد برخيزد نمازش صحيح است، ولى بنابر احتياط واجب بايد بعد از سجده دوم قدرى بى‏حركت بنشيند و بعد برخيزد.

چيزهايى كه سجده بر آن صحيح است

1076 بايد بر زمين و چيزهاى غير خوراكى كه از زمين مى‏رويد مانند چوب و برگ رخت‏سجده كرد و سجده بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى صحيح نيست و نيز سجده كردن بر چيزهاى معدنى مانند طلا و نقره و عقيق و فيروزه باطل است، اما سجده كردن بر سنگهاى معدنى مانند سنگ مرمر و سنگهاى سياه اشكال ندارد.

1077 احتياط واجب آن است كه بر برگ درخت مو اگر تازه باشد سجده نكنند.

1078 سجده بر چيزهايى كه از زمين مى‏رويد و خوراك حيوان است مثل علف و كاه صحيح است.

1079 سجده بر گلهايى كه خوراكى نيستند صحيح است ولى سجده بر دواهاى خوراكى كه از زمين مى‏رويد مانند گل بنفشه و گل گاو زبان صحيح نيست.

1080 سجده بر گياهى كه خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى ديگر معمول نيست و نيز سجده بر ميوه نارس صحيح نيست.

1081 سجده بر سنگ آهك و سنگ گچ صحيح است بلكه به گچ و آهك پخته و آجر و كوزه گلى و مانند آن هم مى‏شود سجده كرد.

1082 اگر كاغذ را از چيزى كه سجده بر آن صحيح است مثلا از كاه ساخته باشند مى‏شود بر آن سجده كرد و سجده بر كاغذى كه از پنبه و مانند آن ساخته شده اشكال ندارد.

1083 براى سجده بهتر از هر چيز تربت‏حضرت سيدالشهدا عليه السلام مى‏باشد، بعد از آن خاك، بعد از خاك سنگ، و بعد از سنگ گياه است.

1084 اگر چيزى كه سجده بر آن صحيح است ندارد يا اگر دارد بواسطه سرما يا گرماى زياد و مانند اينها نمى‏تواند بر آن سجده كند بايد به لباسش اگر از كتان يا پنبه است‏سجده كند و اگر از چيز ديگر است بر همان چيز سجده كند و اگر آن هم نيست بايد بر پشت دست و چنانچه آنهم ممكن نباشد به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.

1085 سجده بر گل و خاك سستى كه پيشانى روى آن آرام نمى‏گيرد اگر بعد ازآن كه مقدارى فرو رفت آرام بگيرد اشكال ندارد.

1086 اگر در سجده اول مهر به پيشانى بچسبد و بدون اينكه مهر را بردارد دوباره به سجده برود اشكال دارد ، بلكه نماز باطل است و بايد اعاده كند.

1087 اگر در بين نماز چيزى كه بر آن سجده مى‏كند گم شود و چيزى كه سجده بر آن صحيح است نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد بايد نماز را بشكند و اگر وقت تنگ است بايد به لباسش اگر از پنبه يا كتان است‏سجده كند و اگر ازچيز ديگرى است بر همان چيز و اگر آنهم ممكن نيست بر پشت دست و اگر آن هم نمى‏شود به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.

1088 هرگاه در حال سجده بفهمد پيشانى را بر چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است اگر ممكن باشد بايد پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه سجده بر آن صحيح است بكشد و اگر وقت تنگ است به دستورى كه در مساله پيش گفته شد عمل كند.

1089 اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است اشكال ندارد.

1090 سجده كردن براى غير خداوند متعال حرام ميباشد و بعضى از مردم عوام كه مقابل قبر امامان عليهم السلام پيشانى را به زمين مى‏گذارند اگر براى شكر خداوند متعال باشد اشكال ندارد و گرنه حرام است.

مستحبات و مكروهات سجده

1091 در سجده چند چيز مستحب است: 1- كسى كه ايستاده نماز مى‏خواند بعد از آنكه سر از ركوع برداشت و كاملا ايستاد و كسى كه نشسته نماز مى‏خواند بعد از آن كه كاملا نشست براى رفتن به سجده تكبير بگويد. 2- موقعى كه مرد مى‏خواهد به سجده برود اول دستها را و زن اول زانوها را به زمين بگذارد. 3- بينى را به مهر يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد. 4- در حال سجده انگشتان دست را به هم بچسباند و برابر گوش بگذارد بطورى كه سر آنها رو به قبله باشد. 5- در سجده دعا كند و از خدا حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند: «يا خير المسؤولين و يا خير المعطين ارزقنى و ارزق عيالى من فضلك فانك ذو الفضل العظيم‏»، يعنى اى بهترين كسى كه از او سؤال مى‏كنند و اى بهترين عطا كنندگان، روزى بده به من و عيال من از فضل خودت، پس به درستى كه تو داراى فضل بزرگى. 6- بعد از سجده بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد. 7- بعد از هر سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تكبير بگويد. 8- بعد از سجده اول بدنش كه آرام گرفت «استغفر الله ربى و اتوب اليه‏» بگويد. 9- سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد. 10- براى رفتن به سجده دوم در حال آرامى بدن «الله اكبر» بگويد. 11- در سجده‏ها صلوات بفرستد و اگر آن را به قصد ذكرى كه در سجده‏ها دستور داده‏اند بگويد اشكال ندارد. 12- در موقع بلند شدن، دستها را بعد از زانوها از زمين بردارد . 13- مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را به يكديگر بچسبانند.و مستحبات ديگر سجده در كتابهاى مفصل گفته شده است.

1092 قرآن خواندن در سجده مكروه است و نيز مكروه است براى برطرف كردن گرد و غبار جاى سجده را فوت كند و اگر در اثر فوت كردن دو حرف از دهان بيرون‏آيد نماز باطل است. و غير اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصل گفته شده است.

سجده واجب قرآن

1093 در هر يك از چهار سوره: «و النجم، اقرا، الم تنزيل و حم سجده‏» يك آيه سجده است كه اگر انسان بخواند يا گوش به آن دهد بعد از تمام شدن آن آيه بايد فورا سجده كند و اگر فراموش كرد هر وقت‏يادش آمد بايد سجده نمايد.

1094 اگر انسان موقعى كه آيه سجده را مى‏خواند از ديگرى هم بشنود چنانچه گوش داده دو سجده نمايد و اگر به گوشش خورده يك سجده كافى است.

1095 در غير نماز اگر در حال سجده آيه سجده را بخواند يا به آن گوش بدهد بايد سر از سجده بردارد و دوباره سجده كند.

1096 اگر آيه سجده را از كسى كه قصد خواندن قرآن ندارد بشنود، يا از مثل گرامافون آيه سجده را بشنود، لازم نيست‏سجده نمايد. ولى اگر از آلتى كه صداى خود انسان را مى‏رساند بشنود، واجب است‏سجده كند.

1097 در سجده واجب قرآن نمى‏شود بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى سجده كرد ولى ساير شرايط سجده را كه در نماز است لازم نيست مراعات كنند.

1098 در سجده واجب قرآن بايد طورى عمل كند كه بگويند سجده كرد.

1099 هرگاه در سجده واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده به زمين بگذارد، اگر چه ذكر نگويد كافى است، و گفتن ذكر مستحب است. و بهتر است بگويد: «لا اله الا الله حقا حقا لا اله الا الله ايمانا و تصديقا لا اله الا الله عبودية و رقا سجدت لك يا رب تعبدا و رقا لا مستنكفا و لا مستكبرا بل انا عبد ذليل ضعيف خائف مستجير».

تشهد

1100 در ركعت دوم تمام نمازهاى واجب و ركعت‏سوم نماز مغرب و ركعت چهارم نماز ظهر و عصر و عشا بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند و در حال آرام بودن بدن تشهد بخواند يعنى بگويد: «اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله اللهم صل على محمد و آل محمد».

1101 كلمات تشهد بايد به عربى صحيح و به طورى كه معمول است پشت‏سر هم گفته شود.

1102 اگر تشهد را فراموش كند و بايستد و پيش از ركوع يادش بيايد كه تشهد را نخوانده، بايد بنشيند و تشهد را بخواند و دوباره بايستد و آنچه بايد در آن ركعت‏خوانده شود بخواند و نماز را تمام كند و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد بايد نماز را تمام كند و بعد از سلام نماز تشهد را قضا كند و بنابر احتياط واجب براى تشهد فراموش شده دو سجده سهو بجا آورد.

1103 مستحب است در حال تشهد بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را به كف پاى چپ بگذارد و پيش از تشهد بگويد: «الحمد لله‏» يا بگويد: «بسم الله و بالله و الحمد لله و خير الاسماء لله‏» و نيز مستحب است دستها را بر رانها بگذارد و انگشتها را به يكديگر بچسباند و به دامان خود نگاه كند و بعد از تمام شدن تشهد بگويد: «و تقبل شفاعته و ارفع درجته‏».

1104 مستحب است زنها در وقت‏خواندن تشهد رانها را به هم بچسبانند.

سلام نماز

1105 بعد از تشهد ركعت آخر نماز مستحب است در حالى كه نشسته و بدن آرام است بگويد: «السلام عليك ايها النبى و رحمة الله و بركاته‏» و بعد از آن بايد بگويد: «السلام عليكم‏» و احوط استحبابى آن است كه «و رحمة الله و بركاته‏» را اضافه نمايد يا بگويد: «السلام علينا و على عباد الله الصالحين‏».

1106 اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز به هم نخورده و كارى هم كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى‏كند مثل پشت به قبله كردن انجام نداده بايد سلام را بگويد و نمازش صحيح است.

1107 اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز به هم خورده است چنانچه پيش از آن كه صورت نماز به هم بخورد كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى‏كند مثل پشت به قبله كردن انجام نداده باشد نمازش صحيح است‏و اگر پيش از آن كه صورت نماز به هم بخورد كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى‏كند انجام داده باشد بنابر احتياط نمازش باطل است گرچه صحيح بودن آن خالى از قوت نيست.

ترتيب

1108 اگر عمدا ترتيب نماز را به هم بزند مثلا سوره را پيش از حمد بخواند يا سجود را پيش از ركوع بجا آورد، نماز باطل مى‏شود.

1109 اگر ركنى از نماز را فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد مثلا پيش از آنكه ركوع كند دو سجده نمايد، نماز باطل است.

1110 اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن نيست بجاآورد مثلا پيش از آنكه دو سجده كند تشهد بخواند بايد ركن را بجا آورد و آنچه را اشتباها پيش از آن خوانده دوباره بخواند.

1111 اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد، مثلا حمد را فراموش كند و مشغول ركوع شود، نمازش صحيح است.

1112 اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و آن هم ركن نيست بجا آورد مثلا حمد را فراموش كند و سوره را بخواند چنانچه مشغول ركن بعد شده باشد مثلا در ركوع يادش بيايد كه حمد را نخوانده بايد بگذرد و نماز او صحيح است و اگر مشغول ركن بعد نشده باشد بايد آنچه را فراموش كرده بجاآورد و بعد از آن چيزى را كه اشتباها جلوتر خوانده دوباره بخواند.

1113 اگر سجده اول را به خيال اين كه سجده دوم است‏يا سجده دوم را به خيال اينكه سجده اول است بجا آورد نماز صحيح است و سجده اول او سجده اول و سجده دوم او سجده دوم حساب مى‏شود.

موالات

1114 انسان بايد نماز را با موالات بخواند يعنى كارهاى نماز مانند ركوع و سجود و تشهد را پشت‏سر هم بجا آورد و چيزهايى را كه در نماز مى‏خواند به طورى كه معمول است پشت‏سر هم بخواند و اگر به قدرى بين آنها فاصله بيندازد كه نگويند نماز مى‏خواند، نمازش باطل است.

1115 اگر در نماز سهوا بين حرفها يا كلمات فاصله بيندازد و فاصله به قدرى نباشد كه صورت نماز از بين برود چنانچه مشغول ركن بعد نشده باشد بايد آن حرفها يا كلمات را به طور معمول بخواند و اگر مشغول ركن بعد شده باشد نمازش صحيح است.

1116 طول دادن ركوع و سجود و خواندن سوره‏هاى بزرگ موالات را به هم نمى‏زند.

قنوت

1117 در تمام نمازهاى واجب و مستحب پيش از ركوع ركعت دوم مستحب است قنوت بخواند و در نماز وتر با آن كه يك ركعت مى‏باشد خواندن قنوت پيش از ركوع مستحب است و نماز جمعه در هر ركعت‏يك قنوت دارد و نماز آيات پنج قنوت و نماز عيد فطر و قربان در ركعت اول پنج قنوت و در ركعت دوم چهار قنوت دارد.

1118 اگر بخواهد قنوت بخواند به احتياط واجب بايد دستها را بلند كند و مستحب است دستها را تا مقابل صورت بلند نمايد و كف دستها را رو به آسمان قرار دهد و به قصد رجاء انگشتان دستها را به جز ابهام به هم بچسباند و هر دو كف دستها را پهلوى هم متصل به هم قرار دهد و نگاهش هنگام قنوت به كف دستهايش باشد.

1119 در قنوت هر ذكرى بگويد اگر چه يك «سبحان الله‏» باشد كافى است. و بهتر است بگويد: «لا اله الا الله الحليم الكريم، لا اله الا الله العلى العظيم، سبحان الله رب السموات السبع و رب الارضين السبع و ما فيهن و ما بينهن و رب العرش العظيم و الحمد لله رب العالمين‏».

1120 مستحب است انسان قنوت را بلند بخواند. ولى براى كسى كه نماز را به جماعت مى‏خواند، اگر امام جماعت صداى او را بشنود، بلند خواندن قنوت مستحب نيست.

1121 اگر عمدا قنوت نخواند قضا ندارد و اگر فراموش كند و پيش از آن كه به‏اندازه ركوع خم شود يادش بيايد مستحب است بايستد و بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد مستحب است بعد از ركوع قضا كند و اگر در سجده يادش بيايد مستحب است بعد از سلام نماز قضا نمايد.

ترجمه نماز

1- ترجمه سوره حمد

«بسم الله الرحمن الرحيم‏» يعنى ابتدا مى‏كنم بنام خداوندى كه در دنيا بر مؤمن و كافر رحم مى‏كند و در آخرت بر مؤمن رحم مى‏نمايد. «الحمد لله رب العالمين‏» يعنى ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهنده همه موجودات است.«الرحمن الرحيم‏» يعنى در دنيا بر مؤمن و كافر و در آخرت بر مؤمن رحم مى‏كند.«مالك يوم الدين‏» يعنى پادشاه و صاحب اختيار روز قيامت است. «اياك نعبد و اياك نستعين‏» يعنى فقط تو را عبادت مى‏كنيم و فقط از تو كمك مى‏خواهيم. «اهدنا الصراط المستقيم‏» يعنى هدايت كن ما را به راه راست كه آن دين اسلام است. «صراط الذين انعمت عليهم‏» يعنى به راه كسانى كه به آنان نعمت دادى كه آنان پيغمبران و جانشينان پيغمبران هستند. «غير المغضوب عليهم و لا الضالين‏» يعنى نه به راه كسانى كه غضب كرده‏اى بر ايشان و نه آن كسانى كه گمراهند.

2- ترجمه سوره قل هو الله احد

بسم الله الرحمن الرحيم: «قل هو الله احد»، يعنى بگو اى محمد (ص) كه خداوند، خدايى است‏يگانه. «الله الصمد»، يعنى خدايى كه از تمام موجودات بى‏نياز است. «لم يلد و لم يولد»، فرزند ندارد و فرزند كسى نيست. «و لم يكن له كفوا احد»، يعنى هيچ كس از مخلوقات مثل او نيست.

3- ترجمه ذكر ركوع و سجود و ذكرهايى كه بعد از آنها مستحب است

«سبحان ربى العظيم و بحمده‏»، يعنى پروردگار بزرگ من از هر عيب و نقصى پاك و منزه است و من مشغول ستايش او هستم. «سبحان ربى الاعلى و بحمده‏» يعنى پروردگار من كه از همه كس بالاتر مى‏باشد از هر عيب و نقصى پاك و منزه است و من مشغول ستايش او هستم. «سمع الله لمن حمده‏»، يعنى خدا بشنود و بپذيرد ثناى كسى كه او را ستايش مى‏كند. «استغفر الله ربى و اتوب اليه‏»، يعنى طلب آمرزش و مغفرت مى‏كنم از خداوندى كه پرورش دهنده من است و من به طرف او بازگشت مى‏نمايم. «بحول الله و قوته اقوم و اقعد»، يعنى به يارى خداى متعال و قوه او برمى‏خيزم و مى‏نشينم.

4- ترجمه قنوت

«لا اله الا الله الحليم الكريم‏»، يعنى نيست‏خدايى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بى‏همتايى كه صاحب حلم و كرم است. «لا اله الا الله العلى العظيم‏» يعنى نيست‏خدايى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بى‏همتايى كه بلند مرتبه و بزرگ است. «سبحان الله رب السموات السبع و رب الارضين السبع‏»، يعنى پاك و منزه است‏خداوندى كه پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمين است. «و ما فيهن و ما بينهن و رب العرش العظيم‏»، يعنى پروردگار هر چيزى است كه در آسمانها و زمينها و مابين آنهاست و پروردگار عرش بزرگ است. «و الحمد لله رب العالمين‏»،يعنى حمد و ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهنده تمام موجودات است.

5- ترجمه تسبيحات اربعه

«سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اكبر»، يعنى پاك و منزه است‏خداوند تعالى و ثنا مخصوص اوست و نيست‏خدايى سزاوار پرستش مگر خداى بى‏همتا. و بزرگتر است از اينكه او را وصف كنند.

6- ترجمه تشهد و سلام

«الحمد لله اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريك له‏»، يعنى ستايش،مخصوص پروردگار است و شهادت مى‏دهم كه خدايى سزاوار پرستش نيست مگر خدايى كه يگانه است و شريك ندارد. «و اشهد ان محمدا عبده و رسوله‏»، يعنى شهادت مى‏دهم كه محمد صلى الله عليه و آله بنده خدا و فرستاده اوست. «اللهم صل على محمد و آل‏محمد»، يعنى خدايا رحمت بفرست بر محمد و آل محمد. «و تقبل شفاعته و ارفع درجته‏» يعنى قبول كن شفاعت پيغمبر را و درجه آن حضرت را نزد خود بلند كن. «السلام عليك ايها النبى و رحمة الله و بركاته‏»، يعنى سلام بر تو اى پيغمبر و رحمت و بركات خدا بر تو باد. «السلام علينا و على عباد الله الصالحين‏»، يعنى سلام از خداوند عالم بر نمازگزاران و تمام بندگان خوب او. «السلام عليكم و رحمة الله و بركاته‏» يعنى سلام و رحمت و بركات خداوند بر شما مؤمنين باد.

تعقيب نماز

1122 مستحب است انسان بعد از نماز مقدارى مشغول تعقيب يعنى خواندن ذكر و دعا و قرآن شود و بهتر است پيش از آنكه از جاى خود حركت كند و وضو و غسل و تيمم او باطل شود رو به قبله تعقيب را بخواند و لازم نيست تعقيب به عربى باشدولى بهتر است چيزهايى را كه در كتابهاى دعا دستور داده‏اند بخواند و از تعقيبهايى كه خيلى سفارش شده است تسبيح حضرت زهرا سلام الله عليها است كه بايد به اين ترتيب گفته شود: 34 مرتبه «الله اكبر»، بعد مرتبه 33 «الحمد لله‏»، بعد از آن مرتبه 33 «سبحان الله‏» و مى‏شود «سبحان الله‏» را پيش از «الحمد الله‏» گفت ولى بهتر است بعد از «الحمد الله‏» گفته شود.

1123 مستحب است بعد از نماز سجده شكر نمايد و همين قدر كه پيشانى را به قصد شكر بر زمين بگذارد كافى است، ولى بهتر است صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه «شكرا لله‏» يا «شكرا» يا «عفوا» بگويد و نيز مستحب است هر وقت نعمتى به انسان مى‏رسد يا بلائى از او دور مى‏شود سجده شكر بجا آورد.

صلوات بر پيغمبر

1124 هر وقت انسان اسم مبارك حضرت رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم مانند محمد و احمد يا لقب و كنيه آن جناب را مثل مصطفى و ابوالقاسم بگويد يا بشنود اگر چه در نماز باشد، مستحب است صلوات بفرستد.

1125 موقع نوشتن اسم مبارك حضرت رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم مستحب است صلوات را هم بنويسد. و نيز بهتر است هر وقت آن حضرت را ياد مى‏كند صلوات بفرستد.

مبطلات نماز

1126 دوازده چيز نماز را باطل مى‏كند و آنها را مبطلات مى‏گويند: اول : آنكه در بين نماز يكى از شرطهاى آن از بين برود مثلا در بين نماز بفهمد مكانش غصبى است. دوم: آنكه در بين نماز عمدا يا سهوا يا از روى ناچارى، چيزى كه وضو يا غسل را باطل مى‏كند پيش آيد، مثلا بول از او بيرون آيد. ولى كسى كه نمى‏تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند، اگر چه در بين نماز بول يا غائط از او خارج شود چنانچه به دستورى كه در احكام وضو گفته شد رفتار نمايد، نمازش باطل نمى شود. و نيز اگر در بين نماز از زن مستحاضه خون خارج شود، در صورتى كه به دستور استحاضه رفتار كرده باشد، نمازش صحيح است.

1127 كسى كه بى‏اختيار خوابش برده اگر نداند كه در بين نماز خوابش برده يا بعد از آن بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند ولى اگر تمام شدن نماز را بداند و شك كند كه خواب در بين نماز بوده يا بعد نمازش صحيح است.

1128 اگر بداند به اختيار خودش خوابيده و شك كند كه بعد از نماز بوده يا در بين نماز يادش رفته كه مشغول نماز است و خوابيده نمازش صحيح است.

1129 اگر در حال سجده از خواب بيدار شود و شك كند كه در سجده آخر نماز است‏يا در سجده شكر بايد آن نماز را دوباره بخواند.

سوم: از مبطلات نماز آن است كه مثل بعض كسانى كه شيعه نيستند دستها را روى هم بگذارد.

1130 هرگاه براى ادب دستها را روى هم بگذارد اگرچه مثل آنها نباشد بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند، ولى اگر از روى فراموشى يا ناچارى يا براى كار ديگر مثل خاراندن دست و مانند آن، دستها را روى هم بگذارد اشكال ندارد.

چهارم: از مبطلات نماز آن است كه بعد از خواندن حمد آمين بگويد ولى اگر اشتباها از از روى تقيه بگويد، اشكال ندارد.

پنجم: از مبطلات نماز آن است كه عمدا يا از روى فراموشى پشت به قبله كند، يا به طرف راست‏يا چپ قبله برگردد، بلكه اگر عمدا بقدرى برگردد كه نگويند رو به قبله است، اگر چه به طرف راست‏يا چپ نرسد، نمازش باطل است.

1131 اگر عمدا همه صورت را به طرف راست‏يا چپ قبله برگرداند نمازش باطل است، بلكه اگر سهوا هم صورت را به اين مقدار برگرداند احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند و لازم نيست كه نماز اول را تمام نمايد،ولى اگر سر را كمى بگرداند عمدا باشد يا اشتباها نمازش باطل نمى‏شود.

ششم: از مبطلات نماز آن است كه عمدا كلمه‏اى بگويد كه از آن كلمه قصد معنى كند، اگر چه معنى هم نداشته باشد و يك حرف هم باشد، بلكه اگر قصد هم نكند، بنا بر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند در صورتى كه دو حرف يا بيشتر باشد. ولى اگر سهوا بگويد، نماز باطل نمى‏شود.

1132 اگر كلمه‏اى بگويد كه يك حرف دارد چنانچه آن كلمه معنى داشته باشد مثل (ق) كه در زبان عرب به معناى اين است كه «نگهدارى كن‏» چنانچه معنى آن را بداند و قصد آن را نمايد نمازش باطل مى‏شود، بلكه اگر قصد معناى آن را نكند ولى ملتفت معناى آن باشد احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند.

1133 سرفه كردن و آروغ زدن و آه كشيدن در نماز اشكال ندارد ولى گفتن آخ و آه و مانند اينها كه دو حرف است اگر عمدى باشد نماز را باطل مى‏كند.

1134 اگر كلمه‏اى را به قصد ذكر بگويد، مثلا به قصد ذكر بگويد: «الله اكبر» ودر موقع گفتن آن، صدا را بلند كند كه چيزى را به ديگرى بفهماند اشكال ندارد ولى چنانچه به قصد اين كه چيزى به كسى بفهماند بگويد اگرچه قصد ذكر هم داشته باشد نماز باطل مى‏شود.

1135 خواندن قرآن در نماز غير از چهار سوره‏اى كه سجده واجب دارد و در احكام جنابت گفته شد و نيز دعا كردن در نماز اشكال ندارد اگر چه به فارسى يا زبان ديگر باشد.

1136 اگر چيزى از حمد و سوره و ذكرهاى نماز را عمدا يا احتياطا چند مرتبه بگويد اشكال ندارد.

1137 در حال نماز انسان نبايد به ديگرى سلام كند و اگر ديگرى به او سلام كند بايد طورى جواب دهد كه سلام مقدم باشد مثلا بگويد: «السلام عليكم‏» يا «سلام عليكم‏» و نبايد «عليكم السلام‏» بگويد.

1138 انسان بايد جواب سلام را چه در نماز يا در غير نماز فورا بگويد و اگر عمدا يا از روى فراموشى جواب سلام را به قدرى طول دهد كه اگر جواب بگويد جواب آن سلام حساب نشود چنانچه در نماز باشد نبايد جواب بدهد و اگر در نماز نباشد جواب دادن واجب نيست.

1139 بايد جواب سلام را طورى بگويد كه سلام كننده بشنود، ولى اگر سلام كننده كر باشد چنانچه انسان بطور معمول جواب او را بدهد كافى است.

1140 نمازگزار جواب سلام را به قصد جواب بگويد نه به قصد دعا.

1141 اگر زن يا مرد نامحرم يا بچه مميز يعنى بچه‏اى كه خوب و بد را مى‏فهمد به نمازگزار سلام كند نمازگزار بايد جواب او را بدهد.

1142 اگر نمازگزار جواب سلام را ندهد معصيت كرده، ولى نمازش صحيح است.

1143 اگر كسى به نمازگزار غلط سلام كند به طورى كه سلام حساب نشود جواب او واجب نيست.

1144 جواب سلام كسى كه از روى مسخره يا شوخى سلام مى‏كند واجب نيست و احتياط واجب آن است كه در جواب سلام مرد و زن غير مسلمان بگويد:«سلام‏» يا فقط «عليك‏».

1145 است، ولى اگريكى از آنان جواب دهد كافى است.

1146 اگر كسى به عده‏اى سلام كند و كسى كه سلام كننده قصد سلام دادن به او را نداشته، جواب دهد باز هم جواب سلام او بر آن عده واجب است.

1147 اگر به عده‏اى سلام كند و كسى كه بين آنها مشغول نماز است‏شك كند كه سلام كننده قصد سلام كردن به او را هم داشته يا نه نبايد جواب بدهد و همچنين است اگربداند قصد او را هم داشته ولى ديگرى جواب سلام را بدهد، اما اگر بداند كه قصد اورا هم داشته و ديگرى جواب ندهد بايد جواب او را بگويد.

1148 سلام كردن مستحب است و خيلى سفارش شده است كه سواره به پياده و ايستاده به نشسته و كوچكتر به بزرگتر سلام كند.

1149 اگر دو نفر با هم به يكديگر سلام كنند بر هر يك واجب است جواب سلام ديگرى را بدهد.

1150 در غير نماز مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگويد مثلا اگر كسى گفت: «سلام عليكم‏» در جواب بگويد: «سلام عليكم و رحمة الله‏».

هفتم: از مبطلات نماز خنده با صدا و عمدى است و چنانچه سهوا هم با صدا بخندد يا عمدا لبخند بزند نمازش باطل نمى‏شود.

1151 اگر براى جلوگيرى از صداى خنده حالش تغيير كند مثلا رنگش سرخ شود چنانچه از صورت نمازگزار بيرون رود بايد نمازش را دوباره بخواند.

هشتم: از مبطلات نماز آن است كه براى كار دنيا عملا با صدا گريه كند ولى اگر براى كار دنيايى بى صدا گريه كند اشكال ندارد ولى اگر از ترس خدا يا براى آخرت گريه كند آهسته باشد يا بلند اشكال ندارد بلكه از بهترين اعمال است.

نهم: از مبطلات نماز كارى است كه صورت نماز را به هم بزند مثل دست زدن و به هوا پريدن و مانند اينها كم باشد يا زياد عمدا باشد يا از روى فراموشى ولى كارى كه صورت نماز را به هم نزنند مثل اشاره كردن به دست اشكال ندارد.

1152 اگر در بين نماز به قدرى ساكت بماند كه نگويند نماز مى‏خواند نمازش باطل مى‏شود.

1153 اگر در بين نماز كارى انجام دهد يا مدتى ساكت‏شود و شك كند كه نماز به‏هم خورده يا نه، نمازش صحيح است. دهم: از مبطلات نماز خوردن و آشاميدن است، اگر در نماز طورى بخورد يا بياشامد كه نگويند نماز مى‏خواند.

1154 احتياط واجب آن است كه در نماز هيچ چيز نخورد و نياشامد چه موالات نماز به هم بخورد يا نخورد و چه بگويند نماز مى‏خواند يا نگويند.

1155 اگر در بين نماز غذايى را كه لاى دندانها مانده فرو ببرد نمازش باطل نمى‏شود و اگر قند يا شكر و مانند اينها در دهان مانده باشد و در حال نماز كم كم آب شود و فرو رود نمازش اشكال پيدا مى‏كند. يازدهم: از مبطلات نماز شك در ركعتهاى نماز دو ركعتى يا سه ركعتى يا در دو ركعت اول نمازهاى چهار ركعتى است. دوازدهم: از مبطلات نماز آن است كه ركن نماز را عمدا يا سهوا كم يا زياد كند، يا چيزى را كه ركن نيست عمدا كم يا زياد نمايد.

1156 اگر بعد از نماز شك كند كه در بين نماز كارى كه نماز را باطل مى‏كند انجام داده يا نه، نمازش صحيح است.

چيزهايى كه در نماز مكروه است

1157 مكروه است در نماز صورت را كمى به طرف راست‏يا چپ بگرداند و چشمها را هم بگذارد يا به طرف راست و چپ بگرداند و با ريش و دست‏خود بازى كند و انگشتها را داخل هم نمايد و آب دهان بيندازد و به خط قرآن يا كتاب يا خط انگشترى نگاه كند و نيز مكروه است موقع خواندن حمد و سوره و گفتن ذكر، براى شنيدن حرف كسى ساكت‏شود بلكه هر كارى كه خضوع و خشوع را از بين ببرد مكروه مى‏باشد.

1158 موقعى كه انسان خوابش مى‏آيد و نيز موقع خوددارى كردن از بول و غائط مكروه است نماز بخواند و همچنين پوشيدن جوراب تنگ كه پا را فشار دهد در نماز مكروه مى‏باشد و غير از اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصل گفته شده است.

مواردى كه مى‏شود نماز واجب را شكست

1159 شكستن نماز واجب از روى اختيار حرام است، ولى براى حفظ مال و جلوگيرى از ضرر مالى يا بدنى مانعى ندارد.

1160 اگر حفظ جان خود انسان يا كسى كه حفظ جان او واجب است‏يا حفظ مالى كه نگهدارى آن واجب مى‏باشد بدون شكستن نماز ممكن نباشد بايد نماز را بشكند ولى شكستن نماز براى مالى كه اهميت ندارد مكروه است.

1161 اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد بايد در همان حال بپردازد و اگر بدون شكستن نماز دادن طلب او ممكن نيست بايد نماز را بشكند و طلب او را بدهد، بعد نماز را بخواند.

1162 اگر در بين نماز بفهمد كه مسجد نجس است چنانچه وقت تنگ باشد بايد نماز را تمام كند و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد نماز را به هم نمى‏زند بايد در بين نماز تطهير كند بعد بقيه نماز را بخواند و اگر نماز را به هم مى‏زند بايد نماز را بشكند و مسجد را تطهير نمايد بعد نماز را بخواند.

1163 كسى كه بايد نماز را بشكند اگر نماز را تمام كند معصيت كرده ولى نماز او صحيح است اگر چه احتياط مستحب آن است كه دوباره بخواند.

1164 اگر پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود يادش بيايد كه اذان يا اقامه را فراموش كرده، چنانچه وقت نماز وسعت دارد مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشكند.