پاسخ به ادعاهای مبارکفوری

در آغاز ، ذکر این نکته لازم است که این حدیث از رسول خدا (ص) ، به گونه‌های متنوعی در منابع دست اول اهل‌سنت ، منعکس شده است که در ذیل نمونه‌هایی از آن را ذکر می‌کنیم :
۱- «علیٌ ولی کل مؤمن بعدی»

الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار ، اسم المؤلف:  أبو بکر عبد الله بن محمد بن أبی شیبه الکوفی الوفاه: ۲۳۵ ، ج ۶ ص ۳۷۲ ،  دار النشر : مکتبه الرشد - الریاض - ۱۴۰۹ ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : کمال یوسف الحوت
۲-     « هو ولی کل مؤمن من بعدی »
مسند أحمد بن حنبل ، اسم المؤلف:  أحمد بن حنبل أبو عبدالله الشیبانی الوفاه: ۲۴۱ ، ج ۴ ص ۴۳۷، دار النشر : مؤسسه قرطبه - مصر
۳-     « انت ولی کل مؤمن بعدی »
الطیالسی ، سلیمان بن داود أبو داود الفارسی البصری ، مسند أبی داود الطیالسی ، متوفای ۲۰۴،ج ۱ ص ۳۶۰ ح ۲۷۵۲، دار النشر : دار المعرفه - بیروت
۴-     « أنت ولی کل مؤمن بعدی و مؤمنه »

بررسی حدیث ثقلین در خطبه غدیر و نقش آن در اثبات امامت

طرح شبهه :ابن تیمیه حرانی در منهاج السنه می‌نویسد :
والذی رواه مسلم انه بغدیر خم قال إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله فذکر کتاب الله وحض علیه ثم قال وعثرتی أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی ثلاثا وهذا مما انفرد به مسلم ولم یروه البخاری وقد رواه الترمذی وزاد فیه وانهما لن یفترقا حتى یردا علی الحوض

وقد طعن غیر واحد من الحفاظ فی هذه الزیاده وقال إنها لیست من الحدیث والذین اعتقدوا صحتها قالوا: إنما یدل على أن مجموع العتره الذین هم بنو هاشم لا یتفقون على ضلاله وهذا قاله طائفه من أهل السنه وهو من أجوبه القاضی أبی یعلى وغیره
والحدیث الذی فی مسلم إذا کان النبی * قد قاله فلیس فیه إلا الوصیه باتباع کتاب الله وهذا أمر قد تقدمت الوصیه به فی حجه الوداع قبل ذلک وهو لم یأمر باتباع العتره لکن قال أذکرکم الله فی أهل بیتی وتذکیر الأمه بهم یقتضی أن یذکروا ما تقدم الأمر به قبل ذلک من إعطائهم حقوقهم والامتناع من ظلمهم وهذا أمر قد تقدم بیانه قبل غدیر خم
فعلم انه لم یکن فی غدیر خم أمر یشرع نزل إذ ذاک لا فی حق علی ولا غیره لا إمامته ولا غیرها

دلالت حدیث غدیر بر ولایت امام علی علیه السلام

حدیث غدیر از احادیثی است که تواتر آن را بزرگان و دانشمندان علم رجال و حدیث اهل سنت تأیید کرده‌اند ؛ بنابراین نمی‌توان در اصل صدور آن تردید کرد که ما این مطلب در مقاله «تواتر حدیث غدیر از دیدگاه اهل سنت» به صورت کامل بررسی کرده‌ایم ؛ اما این که منظور رسول خدا صلی الله علیه وآله از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» ولایت و امامت امیر مؤمنان علیه السلام بوده و یا صرف محبت و دوستی آن حضرت ، بحثی است اساسی که از گذشته تاریخ به شکلی مستمر بین مورّخان ، محدثان و متکلمان شیعه و سنی جریان داشته و دارد

شیعیان با پیروی از خاندان رسول خدا صلوات الله علیهم اجمعین ، بر این عقیده هستند که طبق آیه مبارکه بلاغ ، رسول خدا صلی الله علیه وآله مأمور بود که ولایت و امارت امیر مؤمنان علیه السلام را به تمامی مسلمانان ابلاغ نماید . آن حضرت نیز بنا بر وظیفه‌ای که داشت ، با بلیغ‌ترین و صریح‌ترین کلمات ، این وظیفه مهم را به انجام رساند ؛ اما از آن طرف پیروان مکتب خلفا معتقدند که هدف رسول خدا صلی الله علیه وآله فقط و فقط محبت و دوستی آن حضرت بوده و جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» نمی‌تواند ولایت و امامت علی علیه السلام را ثابت کند ؛ زیرا کلمه «مولی» هیچگاه به معنای «اولی» نمی‌آید .

استنباط امامت از حدیث غدیر ، از دیدگاه علمای اهل سنت

برخی از علمای اهل سنت که با دیده انصاف به حدیث غدیر نگریسته‌اند ، بر این مطلب تصریح کرده‌اند که مراد رسول خدا صلی الله علیه وآله از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» امامت و خلافت امیر مؤمنان علیه السلام بوده است

سخنان چهار تن از آنان را در ذیل می خوانید :
۱ . أبو حامد غزالی :
وی در کتاب سرّ العالمین می‌نویسد :
واجمع الجماهیر على متن الحدیث من خطبته فی یوم عید یزحم باتفاق الجمیع وهو یقول : « من کنت مولاه فعلی مولاه » فقال عمر بخ بخ یا أبا الحسن لقد أصبحت مولای ومولى کل مولى فهذا تسلیم ورضى وتحکیم ثم بعد هذا غلب الهوى تحب الریاسه وحمل عمود الخلافه وعقود النبوه وخفقان الهوى فی قعقعه الرایات واشتباک ازدحام الخیول وفتح الأمصار وسقاهم کأس الهوى فعادوا إلى الخلاف الأول : فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمناً قلیلا .
از خطبه‌های رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) خطبه غدیر خم است که همه مسلمانان بر متن آن اتفاق دارند . رسول خدا فرمود : هر کس من مولا و سرپرست او هستم ، علی مولا و سرپرست او است . عمر پس از این فرمایش رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به علی (علیه السلام) این گونه تبریک گفت :  «مبارک، مبارک ، ای ابوالحسن ، تو اکنون مولا و رهبر من و هر مولای دیگری هستی.»

شواهدی محکم بر اراده ولایت از حدیث غدیر

درست است که از کلمه مولی معانی مختلفی اراده و استفاده شده است ؛ اما با توجه به قرائن مقامیه و مقالیه‌ای که در کلام آن حضرت وجود دارد ، برای اهل انصاف جای تردید نمی‌گذارد که مراد از کلمه مولی ، ولایت و اولویت آن حضرت به تصرف در امور مسلمانان بوده نه صرف محبت و دوستی ، و شواهدی قوی آن را تایید می‌کند

شاهد اول : مقارنه ولایت رسول خدا و ولایت امیر مؤمنان علیها السلام :
رسول خدا صلی الله علیه وآله قبل از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» از مردم اقرار گرفت که آیا من از خود شما به شما سزاوارتر نیستم ؟ «ألست أولی بکم من انفسکم» . وقتی همه مردم سخن آن حضرت را تصدیق کردند ، بلا فاصله بعد از آن فرمود : پس هرکس من مولای او هستم ، علی نیز مولای او است .
بسیاری از روایات غدیر که از طریق اهل سنت نقل شده ، جمله «الست أولی بالمؤمنین من انفسهم» را به همراه دارد که ما در مقاله «تواتر حدیث غدیر» به این روایات اشاره و صحت آن‌ها را ثابت کرده‌ایم . ولی در این جا فقط به شش روایت بسنده می‌کنیم :
۱ . در روایت ابن ماجه آمده است که آن حضرت فرمود :
فقال أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ من أَنْفُسِهِمْ قالوا بَلَى قال أَلَسْتُ أَوْلَى بِکُلِّ مُؤْمِنٍ من نَفْسِهِ قالوا بَلَى قال فَهَذَا وَلِیُّ من أنا مَوْلَاهُ ... .
فرمود: آیا من از جان مؤمنان به آنان بر تر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: آیا من نسبت به هر مؤمنی بر جان او برتر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: این علی رهبر و سر پرست هر کسی است که من مولای او هستم.....

تواتر حدیث غدیر از دیدگاه دانشمندان اهل سنت

حدیث غدیر ، برترین دلیل شیعه بر ولایت امیر مؤمنان علیه السلام است که با سند‌های صحیح و به صورت متواتر از طریق شیعه و سنی نقل شده است ؛ اما در عین حال برخی از علمای اهل سنت که اعتراف به چنین مطلبی برایشان ناگوار و پذیرش چنین حقیقتی سخت بوده ، چشمان خود را بسته و صحت آن را زیر سؤال برده‌اند

از جمله ابن حزم اندلسی ظاهری که با دفاع از ابن ملجم مرادی ، عداوت خود با امیر مؤمنان علیه السلام را علنی کرده است ، در کتاب الفصل خود می‌نویسد :
وأما من کنت مولاه فعلى مولاه فلا یصح من طریق الثقات أصلاً .
حدیث: من کنت مولاه... به هیچ وجه از طریق افراد ثقه تایید نشده است.

پاسخ : پیش از پاسخ به پرسش، ذکر چند مقدمه لازم است:
۱. اسلام، مکتبى جامع و جاوید است و براى تمام شؤون زندگى انسان، از ساده ترین مسائل مثل خوردن و خوابیدن تا عالى ترین آنها مانند مبدأ و معاد، دستور و برنامه دارد.
چنین مکتبى امکان ندارد در موضوع مهم رهبرى و امامت و تعیین جانشین براى پیامبر(صلى الله علیه وآله) سکوت اختیار کرده باشد و انتخاب چنین منصبى را آن هم در آن اوضاع حساس و شرایط ناهماهنگى میان گروه هاى تازه مسلمان به عهده انسان هاى معمولى گذاشته باشد.

۲. امام و خلیفه پیامبر(صلى الله علیه وآله) عهده دار تمام وظایف آن حضرت، غیر از دریافت وحى، است; چون که در غیر این صورت، نیابت و خلافت صدق نمى کند.
بخشى از وظایف امام عبارت است از: تبیین مفاهیم قرآن;[۱] بیان احکام شرعى و مسایل جدید; تربیت افراد جامعه; واسطه فیض الهى; برقرارى عدل و امنیت; حفظ مسلمانان از تفرقه; حفظ معارف الهى از تحریف و نابودى.
بنابراین، اداره حکومت فقط گوشه اى از وظایف خلیفه و جانشین پیامبر اکرم(صلى الله علیه

واقعه غدیر، رویدادى است که مانند آن را نمى توان در تاریخ صدر اسلام جستجو کرد. توجه به شیوه رفتارى پیامبر و انتخاب زمانى و مکانى این رویداد، از بعد جامعه شناسى نشان مى دهد که پیامبر(صلى الله علیه وآله)در روز غدیر هدف والایى را که همانا گزینش امیر مؤمنان على(علیه السلام) به جانشینى خویش بوده، دنبال مى کرده است.
حدیث غدیر، به صراحت بر ولایت و خلافت بلافصل آن حضرت تصریح دارد; حدیثى متواتر که در منابع روایى شیعه و اهل سنّت فراوان آمده است.

سید محمد حسین یثربی
بی تردید دوران صدر اسلام، زمان پیدایش دو مذهب عمده شیعه و سنی ست. همچنین مسلم است که دو گروه یاد شده، دارای اختلاف در دیدگاه می باشند، که می توان اساسی ترین تفاوت را در نگاه به مسئله امامت و خلافت پس از رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم جست و جو کرد. شیعیان - که با توجه به گزارشات فراوان از کتب دو مذهب، سال های آغازین ظهور اسلام را ابتدای موجودیت خود می دانند (۱) - معتقدند که، خلیفه و جانشین پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم با نصب الهی معین گردیده و مردم در این زمینه نقشی ندارند. اینان به آیات فراوانی از قرآن مجید استدلال نموده و خلیفه و امام را با تعیین خداوند و اعلام پیام آورش صلی الله علیه وآله وسلم به رسمیت می شناسند. (۲)
در مقابل، اهل سنت چنین معتقدند که اساسا تعیین خلیفه به عهده مردم نهاده شده است. این گروه، راه های گوناگون و متفاوتی را برای تعیین زمامدار دینی و خلیفه ارائه می دهند. از جمله این راه ها می توان به شورای اهل حلّ و عقد (۳)، اجماع (۴)، تعیین خلیفه قبلی (۵)، و مسلط شدن هر شخصی به هر وسیله یی بر مردم (۶) اشاره نمود.
شیعیان برپایه کتاب خدا بر این باورند که، در تمام دوره های تاریخی هیچ وصی و جانشین پیامبری با انتخاب مردم به این مقام دسترسی نیافته است و همه اوصیاء با جعل خداوند و ابلاغ این جعل توسط پیامبران علیهم السلام به مردم، بر این مسند تکیه زده اند.
همان گونه که بیان شد، یکی از اساسی ترین مستندات شیعیان در شکل گیری باور نصب الهی، قرآن مجید است. مذهب تشیع، مهم ترین فراز تاریخی در مورد نصب خلیفه توسط خداوند و ابلاغ آن به وسیله رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم را روز غدیر می داند. غدیر نام محلی ست که جمعیت انبوهی از مسلمانان پس از پایان عمل حج، به دستور رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم در آن جا گرد آمدند. آن روز مسلمانان خطبه یی طولانی را از ایشان صلی الله علیه وآله وسلم استماع کردند که رویکرد اصلی آن، امر مهم ولایت امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام بود. در آن روز آیات پراهمیتی نازل گردید که یکی از اصلی ترین مبانی باور شیعی در زمینه مسئله خلافت می باشد.

هجدهم ذی الحجه هر سال یادآور واقعه ای مهم و نقطه عطفی در تاریخ اسلام است که شیعیان از آن به عنوان یکی از اعیاد بزرگ اسلامی یعنی « عید غدیر » یاد می کنند. در این روز شیعیان و محبان اهل بیت (علیهم السلام ) به جشن و شادی و سرور می پردازند و این روز عظیم را به یکدیگر شادباش می گویند.
موضوع حادثه مهم و تاریخی غدیرخم از زمانهای دور همواره از مباحث اصلی و اساسی تاریخ اسلام بوده که این امر ناشی از سرنوشت ساز بودن این واقعه عظیم در مسئله امامت و خلافت حکایت دارد.
جانشینی پیامبر عظیم الشان اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم ) نقطه اصلی اختلاف بین دو طایفه عمده مسلمانان بعد از رحلت رسول خدا بوده است . شیعیان معتقدند جانشینی پیامبر یک امر الهی است و هیچگاه این مهم به امت اسلامی واگذار نشده است . از سویی دیگر اهل سنت معتقدند که تعیین جانشینی پیامبر امری الهی نبوده و بعد از رحلت پیامبر اسلام به امت او محول گردیده است . با این مقدمه به بررسی دلایل شیعیان جهت گرامیداشت روز غدیر می پردازیم :

پژوهش حاضر درصدد بررسی این پرسش مهم است که آیا در ماجرای سقیفه که دوباره یا کمی بیشتر پس از واقعه غدیر رخ داد و گروه های رقیب درباره جانشینی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) گفت و گو کردند، به حدیث غدیر استناد شد یا خیر؟ پس از تبیین اجمالی این دو حادثه تأثیرگذار در تاریخ اسلام و بیان مشابهت ها و تفاوت های آن دو، به منظور نزدیک شدن به هدف پژوهش، گزینه های متصوّر درباره رخداد یا عدم رخداد واقعه غدیر و نیز فرض های عدم استناد به غدیر در سقیفه، مطرح و تجزیه و تحلیل خواهد شد. هم چنین در این مقاله، در مورد استنادات شیعه مبنی بر رخداد واقعه غدیر و نیز تبیین شیعی جانشینی پیامبر(صلی الله علیه وآله) بحث شده است.
در تاریخ صدر اسلام دو حادثه مهم رخ داده است که در وقایع پس از خود، بهویژه دسته بندی درونی نظام اسلامی تأثیر به سزایی داشته و هر دو مورد در ماه های پایانی عمر پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) واقع شده است. این دو حادثه عبارت اند از: ۱ واقعه غدیرخم در هیجدهم ذیحجه سال دهم هجرت، ۲ ماجرای سقیفه بنی ساعده در اوایل سال یازدهم هجرت. این دو حادثه، شباهت ها و تفاوت هایی دارند که به آن ها اشاره می کنیم:

کتاب حاضر، گذری شتابناک و چشم اندازانه ای است بر پاره هایی از رفتار و سیره امام(ع) در ایام خلافت و حکومتش. این کتاب در ظاهر ارتباط مستقیمی با غدیر ندارد اما در واقع، پیوند وثیق و ارگانیکی با غدیر و خطابه غدیر داراست.
در بخشی از این اثر آمده است:«غدیر، محل تلاقی رودخانه به دریاست. غدیر، پیوند نبوت به امامت است. غدیر، قله شکوهنده دستگیری و دلالت پیوسته آدمیان در جاری صلابت اعصار است.
خطابه غدیر، منشور راهبردی تشیع است؛ تشیع نه به عنوان یک فرقه و اقلیت، بلکه به عنوان شیوع انسانی و همگرایی کلی.
خطابه غدیر، ریز برنامه و ریز پردازنده عملکرد آدمی است، در اینجا و آنجا، دنیا و آخرت.
خطابه غدیر، رژیم است، یک برنامه سلوک، رژیم فربهی روح و صیقل خوردگی جان، سلوک انسان است به سمت خودش، آدم شدنش، خدایی شدنش.»

ستاره سحر از صبح انتظار دمید
غدیر از نفس رحمت بهار چکید
گرفت دست قدر، رایت شفق بر دوش
زمین به حکم قضا آب زندگی نوشید
بر آسمان سعادت ز مشرق هستى
سپیده داد نوید تولد خورشید

جلوه‌گر شد بار دیگر طور سینا در غدیر
ریخت از خمّ ولایت می به مینا در غدیر
رودها با یکدگر پیوست کم‌کم سیل شد
موج می‌زد سیل مردم مثل دریا در غدیر
هدیه جبریل بود «الیوم اکملت لکم»
وحی آمد در مبارک باد مولی در غدیر
با وجود فیض «اتممت علىکم نعمتی»

شب عشقه شب شوره شب شب عیده غدیره
شب شادی و سروره که فقط حیدر امیره
دل من مجنون وشیدا غریق دریای شعف شد
فرمانروای کل هستی شه نجف شد شه نجف شد
حب المتین علی مولا عین الیقین علی مولا مرشد جبریل امین یعصوب دین علی مولا
*********
گل خنده می نشینه رولب حوروفرشته
مژده مژده شیعیانش که جاتون توی بهشته
دلداده راه ولایم رهرو راه مرتضایم در آستان خسرو دین گدایم من گدایم
ماه شبم علی مولا تاب وتبم علی مولا نعره مستانه می زنم ذکر لبم علی مولا
*************