آیا انسان برای مصرف کردن به دنیا آمده است ؟ آیا انسان برای استفاده از این جهان پا به هستی گذاشته است؟ در ابتدای امر سوال ساده ای به نظر می رسد ، اما با کمی تأمل می توان فهمید که این پرسش ما را بسوی حقایق عمیق تری رهنمون می کند پیش از این زیاد درباره آنها به تفکر و تعمق نپرداخته ایم و از تأثیراتشان بر هستیمان زیاد آگاه نبوده ایم.فرندان ما از ما می آموزند مصرف کننده ای بی چون و چرا باشند یابا استفاده از قدرت انتخابشان، به قدر ضرورت و نیاز مصرف کنند.امسال سال اصلاح الگوی مصرف نامگذاری شده است و شایسته است که الگوی مصرف خود و خانواده مان را از مصرف زدگی به سمت انتخاب واقع بینانه بر اساس نیازمان سوق دهیم.

تعریف «مصرف » و «مصرف گرایی»:

پیش از هر بحثی باید مصرف کردن را تعریف کنیم . مصرف کردن در معنای عادی و هنجار آن یعنی استفاده درست و به اندازه از منابع طبیعی برای زنده ماندن و زندگی کردن. اگر کمی خط سیر تاریخی تمدن بشری را دنبال کنیم در می یابیم که قسمت عمده ستیز و جنگ های بشر نیز از زمانی شروع شد که انسان توانایی ذخیره منابع طبیعی و چیزهای با ارزش را ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

جدل برای خرید حلقه تا جشن در بهترین تالار عروسی:

از خرید حلقه تا آیینه و شمعدان و لباس عروس و داماد تا تالار عروسی بحث و جدل بین زوجین و خانواده های آنان تا حدی است که به گفته کارشناسان امور خانواده این مسائل در بین زوجین در دوران نامزدی به جدایی منجر می شود.گاهی مواقع  زوجین به حدی مسائل مادی و هزینه های مراسم عروسی برایشان مهم می شود که یادشان می رود برای چه هدفی تصمیم به زندگی مشترک گرفتند.نه تنها معیارهای ازدواج در حال حاضر تغییر کرده اند بلکه این تغییرات تمام آیین ها و سنت آغاز یک زندگی مشترک را در برگفته است تا حدی که معیار یک مراسم ساده شب عروسی به مجلل ترین جشن با هزینه های میلیاردی تبدیل شده است.با توجه به فرامین مقام معظم رهبری که شعار امسال را اصلاح الگوی مصرف برشمردند باید جوانان در شرف ازدواج این شعار را در در آغاز ازدواج خود در نظر بگیرند تا بتوانند بر همین اصل در دوران زندگی مشترک به اهداف بالاتر دست پیدا کنند.

تضمین کننده ازدواج پایدار چیست؟

هر بنایی با پی ریزی محکم آن دوام خواهد داشت و بنای ازدواج با تغییر در الگوهای مصرف به خصوص در دوران نامزدی و خرید عروسی و فرهنگ درست خرید کردن در بین زوج ها دوام زندگی مشترک را مستحکم تر و تضمینی برای روزهای سخت ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

 نکاتی درباره خرید یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز و جاروبرقی را با هم مرور می کنیم:

یخچال: یخچال برای حفظ مواد غذایی از فاسد شدن و برای سالم ماندن غذاها نقش مهمی دارد. برای خرید یخچال توجه به ظرفیت و میزان مصرف برق اهمیت زیادی دارد. هرچه تعداد افراد یک خانواده بیشتر باشد، به طور حتم ظرفیت یخچال نیز باید بزرگ تر باشد. همچنین هنگام خرید یخچال باید به نشان استاندارد و موارد ایمنی توجه کرد. توجه به محلی که باید یخچال را در آنجا قرار دهید نیز مهم است تا بدانید یخچالی که قرار است خریداری شود چه اندازه باشد. از آنجا که باز و بسته کردن در یخچال باعث استهلاک، فعالیت بیشتر موتور یخچال و همچنین مصرف برق بیشتری می شود، بهتر است تا حد امکان از یخچال هایی استفاده کرد که روی در آن آبسرد کن و یخ ساز وجود دارد...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

زنان در مدیریت و برنامه‌ریزی الگوهای مصرفی در خانواده نقش اصلی را دارند و در جوامع سنتی این نقش در مسیر قناعت در خانواده پر رنگ تر بود.محمدرضا زیبایی‌نژاد(مسئول دفتر مطالعات و تحقیقات زنان)، در نشست تخصصی زن،‌ اقتصاد و خانواده بابیان اینكه مهمترین بخش در مقوله اقتصاد و خانواده،‌ پرداختن به مقوله مصرف و اصلاح الگوی مصرف در خانواده است،‌ گفت: برخی از كارشناسان مصرف را كلید تحلیل خانواده بیان می‌كنند چرا كه هرگونه تغییر در اصلاح الگوی مصرف می‌تواند بر رفتارهای افراد در خانواده تأثیر بگذارد.برخی از كارشناسان مصرف را كلید فهم تحولات اجتماعی بیان می‌كنند چرا كه بر این اساس واقعیت خانواده را بهتر می‌توان شناخت. با توجه به اینكه سطح زندگی افراد در جامعه دچار تغییرات اساسی است نگاه امروز به اقتصاد در جامعه نگاهی وسیع و گسترده‌ای است.وی به تفاوت ویژگی‌های مصرف در عصر جدید با جوامع سنتی اشاره كرد و گفت: در قدیم مصرف صرفاً یك رفتار اقتصادی بیان می‌شد به طوری كه افراد غنی به لحاظ درآمد بالا،‌ از كالاهای بیشتری هم مصرف می‌كردند حال آنكه امروزه مصرف وسیله‌ای شده كه افراد شخصیت خود را با آن به دیگران نشان دهند در واقع مصرف به یك رفتار اجتماعی تبدیل شده است. در دنیای امروز افراد به دنبال این هستند كه با مصرف بیشتر خود را در سطح افراد غنی و ثروتمند نشان دهند نه اینكه بر اساس میزان درآمد یا دارایی شان به مصرف رو آورند.در جوامع كنونی با وجود شبكه‌های تبلیغاتی، شبكه‌های عظیم بانكی همچنین فروشگاه‌های زنجیره‌ای مصرف به یك مقوله ساده تبدیل شده است.خرید كالاهای قسطی همچنین استفاده از كارت‌های اعتباری برای اینكه فرد هر زمان...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

سال 88 سال اصلاح الگوی مصرف، تشکیل کارگروه اصلاح الگوی مصرف در دولت، تشکیل کارگروه  اصلاح الگوی مصرف در مجلس، تشکیل کارگروه اصلاح الگوی مصرف در مجمع تشخیص مصلحت نظام است طرح ضربتی برای اصلاح الگوی مصرف، سال نو، سال اصلاح الگوی مصرف مبارک و... .این ها پیام ها، خبرها و تیترهایی بود و هست که بعد از آن پیام نوروزی در اخبار، تلویزیون، بنرهای شهری و... مشاهده کرده ایم. گویا این برای ما یک حرکت همیشگی  شده است که بعد از تحویل سال نو منتظریم رهبر معظم انقلاب سال را نامگذاری کنند تا ما آن گوشه صفحه ی جادویی، بنرهای شهر، اخبار اولیه دولت، مجلس و... در ابتدای سال را به آن اختصاص دهیم و بعد از یک ماه و نهایتا دو ماه با آن خداحافظی کنیم.نهایتا این که نام سال را قرین کارهای همیشگی خود می کنیم و می نویسیم در سال اصلاح الگوی مصرف ... . غافل از اینکه این نامگذاری یک مزیت رقابتی برای امسال است.به کدام سو می رویم و چه کسی را مشغول کرده ایم؟ خود را یا مردم را؟ اوضاع به کجا رسیده است که رهبر معظم انقلاب در بیاناتش به خرید و فروش بی رویه ی موبایل هم باید اشاره کند. گویا همه خوابیم. نه! همه خود را به خواب زده ایم. آیا به راستی اگر یک چنین تئوریسین و رهبری در کشورهای غربی بود، این گونه با پیام های او برخورد می کردند یا این پیام های پرمحتوا و راهگشا را تبدیل به استراتژی و راهبرد می کردند؟ آیا فقط   ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

 آیا فقط برای شعار دوست داریم بگوییم "ای رهبر آزاده آماده ایم آماده"! کجاست آمادگی برای اصلاح الگوی مصرف؟!  

کافی است دیگر!؛ بیایید و کار کنیم و به جای اینکه این پیام های پرمحتوا را محملی برای ارتقای حزب خود یا ... قرار دهیم، محملی برای رشد انقلاب اسلامی قرار دهیم. 

کافی است دیگر !؛ بعد از سی سال به جای آنکه تبلیغ نامی را بکنیم که همه می دانند و شنیده اند و خوانده اند و دیده اند،  آن را درک کنیم و عمل کنیم.   

بد نیست برای نمونه کمی به عقب نگاه کنیم، همین فن آوری هسته ای که این روزها دوباره خبرهای خوش آ ن را شنیدیم و به خود افتخار کردیم از چه طریقی به دست آمد؟ تبلیغ یا عمل به فرمان رهبری؟! بله درست است؛ تبلیغ هم لازم است و هم ضروری اما آن موقع نتیجه حاصل شد که گوش به فرمان رهبر معظم انقلاب، عقب نشینی را متوقف کردیم و شروع به پیشروی در این زمینه کردیم. آن گاه همه دیدیم که قله های افتخار را یکی پس از دیگری پیمودیم. نمونه دیگر، حرکت علمی دانشمندان کشور عزیزمان است. آن زمان که این دانشمندان فرمان نهضت علمی رهبر عزیزمان را به گوش جان خریدند وحرکت را آغاز کردند، دیدیم که چگونه مرزهای دانش به رویمان باز شد. این ها فقط نمونه های بسیار کوچکی است از هزاران موردی که هرگاه گوش به فرمان رهبرمان  و امامان حرکت کردیم، دیده ایم چگونه پیشرف وتعالی حاصل مان شده است. پس باید برنامه ریزی کنیم و عمل کنیم و همه می دانیم که برای اجرا نیاز به فکر و برنامه و کنترل است. اما نکته ی مهم این است که این برنامه از کجا شروع شود. متاسفانه ما در اکثر اوقات در هنگام برنامه ریزی برای شروع بر روی یک نقطه تکیه می کنیم و از دیگر نقاط غافل می شویم .به جای این که این نقاط را اولویت بندی کنیم ، همه جز یکی را حذف می کنیم.به جای اینکه به صورت سیستمی و چند بعدی نگاه کنیم ،نگاهی تک بعدی و به صورت مجموعه های جدا از هم داریم.  

در ادامه قصد دارم نکاتی را درباب اصلاح الگوی مصرف بیان کنم:

1)به نظر می رسد مهم ترین عامل در اصلاح الگوی مصرف ، اصلاح فرهنگ جامعه است.این شیوه تولید و مصرف، بستگی به فرهنگ ما دارد. به عنوان مثال چرا در اوایل انقلاب و دوران زیبای دفاع مقدس این گونه تولید و مصرف نمی شد؟ جواب بسیار روشن است؛ فرهنگ. جامعه اصلا این نحوه مصرف را نمی پذیرفت و اسراف را گناه می دانست. آن هنگام که ما به تبعیت از الگوی غربی ،اسراف در تمام زمینه ها را به عنوان یک ارزش پذیرفتیم و برای آن دلایل به اصطلاح خودمان علمی آوردیم به این جا رسیدیم که مصرف ما  از تولید ما پیشی گرفت. آن هنگام که جعبه جادویی خودمان ،فرهنگ منطقه ی پارک وی را به عنوان فرهنگ برتر به کل ایران صادر می کند و چهره ای از فرهنگ صحیح و زیبای روستایی به عنوان فرهنگ برتر در آن به چشم نمی خورد، آن هنگام که در سریال های این جعبه جادویی خانواده ای فهیم تر و با کلاس تر است که دکوراسین خانه ی او به روزتر و شیک تر باشد! آن هنگام که در دانشگاه استادی با کلاس تر است که مدل ماشین او بالاتر باشد! آن هنگام که دانشجویی فهیم تر است که تعداد موبایل او بیشتر باشد! آن هنگام که در برنامه های این جعبه جادویی فرهنگ ولع و حرص خرید وسایل جدیدتر به عنوان وسایل برتر ترویج می شود، چه انتظاری از جامعه داریم؟! وماهواره که"تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل". مشکل اصلی ما فرهنگ است،این فرهنگ مانند هوایی است که همه در آن تنفس می کنیم. این فرهنگ است که ما را به سوی الگوی نامناسب تولید و مصرف سوق می دهد و جالب تر آن که آن الگوی نامناسب را به عنوان الگوی برتر تلقی می کنیم. 

2- متاسفانه برداشت اکثر ما از اصلاح الگوی مصرف ،اصلاح نحوه مصرف مردم وعدم اسراف مصرف کننده است.این نحوه برداشتِ تک بعدی متاسفانه در ما رایج شده است به عنوان مثال در آن هنگام که رهبر معظم انقلاب بحث تهاجم فرهنگی را مطرح کردند همه ما فقط و فقط بر روی سی دی و مسائلی از این قبیل تکیه کردیم و تهاجم فرهنگی را به عنوان یک حرکت سیستمی در نظر نگرفتیم.این نکته در بیانات مقام معظم رهبری در مشهد تکیه شد که اصلاح الگوی مصرف در واقع اصلاح یک چرخه است که از نحوه شناسایی منابع، استخراج تا بازیافت آن را در بر می گیرد. ما باید شیوه های خود را در نحوه شناسایی، استخراج، تولید، تبلیغ، توزیع، مصرف و بازیابی منابع مورد بازبینی جدی قرار دهیم

مصرف صحیح، قناعت‌ورزی و پرهیز از اسراف و بیهوده مصرف کردن امری است که در آموزه‌های دینی ما نیز مورد تاکید قرار گرفته و پیش از توجه به هر نکته اقتصادی و اجتماعی در این زمینه می‌توان دینی و شرعی بودن این توصیه را سرلوحه کار قرار داد.در این مجال کوتاه می‌خواهیم به راهکارهایی که در حوزه انرژی (آب، برق، گاز، نفت، بنزین و گازوئیل)‌ برای صرفه‌جویی یا اصلاح روش مصرف وجود دارد، بپردازیم. قرار داشتن ایران در منطقه گرم و خشک موجب شده تا استحصال و بهره‌وری از آب بویژه آب شرب و سالم موضوع مهمی به شمار رود.براساس آمارها مصرف آب در ایران 90 تا 95 میلیارد مترمکعب است که در مقایسه با دیگر کشورها رقمی بسیار بالا به حساب می‌آید؛ البته کاهش بارندگی‌ها در سال گذشته و رشد فزاینده بیابانی در کشور، ایران را نیازمند به 120 میلیارد مترمکعب خواهد کرد که در سال‌های آتی مصرف این نعمت الهی تشدید خواهد شد.به گفته وزیر نیرو، در حال حاضر بیش از 90 درصد آب‌های کشور در بخش کشاورزی به مصرف می‌رسد که بهتر است بگوییم به دلیل روش نادرست آبیاری در این بخش، بخش زیادی از آب مورد استفاده در کشور هدر می‌رود.اصلاح روش آبیاری، جمع‌آوری آب‌های سطحی و ذخیره‌سازی آن می‌تواند یکی از روش‌هایی باشد که از هدررفت آب در زمینه کشاورزی جلوگیری کند. از سوی دیگر، آموزش روستاییان و کشاورزان با روش‌های بهینه آبیاری، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، قطره‌ای یا بارانی نیز می‌تواند در این زمینه به اصلاح روش مصرف بهبود بخشد.شناخت نداشتن و آموزش ندیدن در زمینه آب کشاورزی بازده آب در این بخش را کاهش می‌دهد که نیاز به بازنگری جدی دارد. در سال‌های اخیر ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

در سال‌های اخیر این موضوع باعث ترک روستا توسط روستاییان و کشاورزان شده که البته عمدتا به دلیل خشکسالی بوده و حتی در این زمینه بسیاری از جنگل‌ها در استان‌های شمالی ازجمله استان گلستان بشدت آسیب دیده‌اند.

این اتفاق در حالی رخ می‌دهد که در برنامه چهارم توسعه اقتصادی در ماده 17 آن دولت مکلف شده است با توجه به جایگاه محوری آب در توسعه کشور، <توسعه و اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره‌برداری مناسب و با استفاده از روش‌های نوین آبیاری و کم آبیاری، راندمان آبیاری به تبع آن کارایی آب به ازای یک مترمکعب در طی برنامه 25 درصد افزایش یافته و با اختصاص به محصولات باارزش اقتصادی بالا و استفاده بهینه از آن موجبات افزایش بهره‌وری آب را فراهم سازد.>

باید دید با وجود این صراحت قانونی، دولت در کدام بخش توانسته به الگویی صحیح برای افزایش بهره‌وری آب دست یابد. طبیعی است با گزارشی که وزیر نیرو چندی قبل ارائه کرد مبنی بر عدم بهره‌وری آب در بخش کشاورزی در روستاها، بیانگر عدم توفیق این ماده قانونی از برنامه چهارم توسعه است که البته باید دلایل آن را نیز جستجو کرد. با این حال نباید فراموش کرد که گناه این عدم اقبال را نمی‌توان صرفا متوجه دولت کنونی دانست، بلکه اصلاح الگوی مصرف آب رویه دشوار و زمانبری است که مقدماتش باید از سال‌ها قبل آغاز می‌شد.

از سوی دیگر، قانون توزیع عادلانه آب در ماده 19 آن برای روش‌های نوین آبیاری تاکید دارد که بجاست با شرایط استحصال آب از سفره‌های زیرزمینی با وجود ترازمنفی بارش در بسیاری از نقاط کشور، وزارت جهاد کشاورزی نیز در این زمینه اهتمام جدی ورزد.نکته‌ای که اهمیت بالایی در بخش مدیریت منابع آب و روش مصرف آن دارد، توجه به موضوع خشکسالی است؛ بحرانی که چند سالی است کشور ما با آن دست و پنجه نرم می‌کند و در بسیاری از مناطق کشور وجود دارد.

توجه به الگو‌های جهانی برای برون‌رفت از این بحران، برنامه‌ریزی به منظور خشکسالی و جبران خسارات ناشی از آن می‌تواند در این زمینه کمک خوبی به دولت کند.

مدیریت آب قابل دسترس، موضوعی است که بانک جهانی در صدر برنامه‌های خود در بخش مدیریت منابع طبیعی قرار داده است.

برنامه‌ریزی برای خشکسالی و مدیریت پیشگیری از وقایع ناشی از آن بخوبی مشخص است، گرچه هیچ تخصص فنی برای تعیین زمان بروز سیل، فوران آتشفشان یا زلزله لازم نیست، ولی تجربه شده است که نااطمینانی قابل توجهی نسبت به زمان شروع و خاتمه خشکسالی‌ها وجود دارد، زیرا خشکسالی‌ از حوادث غیرقابل پیش‌بینی است، اما به محض ورود به چنین عرصه‌ای می‌توان با یک برنامه صحیح و ارائه الگویی برای بهینه‌سازی مصرف و افزایش بهره‌وری آب از شدت بحران کاست یا عبوری آرام را از آن تجربه کرد.

بخش دیگری که در زمینه آب باید مورد توجه جدی قرار گیرد، آب شرب است؛ آبی که در لوله‌های خانه‌ها، ادارات و صنایع جریان دارد. تعریف الگویی صحیح برای چگونگی مصرف، تشریح روندی که تولید آب شرب طی می‌کند، فرهنگ‌سازی عمومی برای جلوگیری از اسراف و هدرروی آب شرب از روش‌هایی است که می‌توان در مدیریت مصرف آب شرب به کار برد.

تبیین اهمیت جایگاه آب در ارزش‌های دینی، اقتصادی و اجتماعی زندگی انسان می‌تواند گام کوچکی در نشان دادن مصرف صحیح نعمت خدادادی که حیات بی‌آن ممکن نیست، باشد.

وظیفه رسانه‌های عمومی، علما و خطبای دینی است که در این زمینه به کمک مدیران در مدیریت بهینه مصرف آب برخیزند.

در همین زمینه به نظر می‌رسد آنچه برای قطع مشترکان پر مصرف گفته شده تهدیدی است غیرعملی یا اگر عملی هم باشد موقت است و راه درمان موثری برای این اقدام نیست، زیرا اساسا باید از پر مصرفی و بیهوده مصرف کردن آن جلوگیری شود تا نیاز به کاربرد روش‌های قهری در برخورد با مصرف‌کنندگان وجود نداشته باشد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، واحدهای آموزشی مانند دیگر دوره‌های آموزشی برای روش مصرف صحیح آب شرب در مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز عمومی طراحی شده‌اند و با این که چنین روشی در برخی کتب درسی در کشور ما نیز دیده می‌شود، اما کافی به نظر نمی‌رسد.

آموزش استفاده بهینه از آب در مجامع عمومی مانند پارک‌ها، مساجد و... و نصب تابلوهای راهنمایی یا تغییر مدل شیرآلات و آموزش عمومی می‌تواند الگویی مناسب در این زمینه باشد.در بخش برق نیز متاسفانه در کشور ما مصرف مناسبی صورت نمی‌گیرد. به گفته وزیر نیرو در ایران در بخش انرژی (آب و برق)‌ به اندازه کشور یک میلیاردی چین مصرف صورت می‌گیرد که با هیچ یک از آموزه‌های دینی، اخلاقی و حتی قانونی سازگاری ندارد و باید جدا فکری اساسی برای آن کرد.

متاسفانه در این بخش نیز اعمال سلیقه‌ها و روش‌هایی به کار می‌رود که بعضا با اصل هدف که اصلاح ساختار مصرف است در تضاد و تناقض است. مثلا قطع برق معبری که هیچ روشنایی در آن وجود ندارد و می‌تواند خطرآفرین باشد کج سلیقگی و برداشت غیر واقعی از هدف و اصل موضوع است.

یا این که مثلا چندی پیش در یکی از وزارتخانه‌ها وقتی سیستم گرمایشی آنجا قطع شده بود کارمندان در اتاق خود با استفاده از بخاری‌های برقی کوچک خود را گرم کردند.این مساله اصل موضوع صرفه‌جویی را زیر سوال برده، زیرا روش صحیح برای مصرف درست تعریف نشده است.

خاموش بودن چراغ‌های اتاق وزیر یا مدیر در طول روز امری پسندیده است به شرط آن که چراغانی مقابل ساختمان آن وزارتخانه نیز در این صرفه‌جویی لحاظ شود.اینها از نکاتی است که باید هم در ارائه الگو و روش مناسب برای مصرف در نظر داشت و هم به منظور صرفه‌جویی تعریفی درست ارائه کرد.

یکی از دیگر بخش‌های اصلی ارائه روش مناسب برای مصرف صحیح در حوزه انرژی، بخش نفت، گاز، بنزین و گازوئیل است که سالانه میلیاردها تومان از سرمایه‌های این کشور به جای پرداختن به آبادانی و عمرانی اصیل و ماندگار در این بخش دود می‌شود و عارضه‌های بسیاری برای کشور ایجاد می‌کند.

متاسفانه در این زمینه هم تاکنون نتوانسته‌ایم روشی صحیح برای مصرف بجز تکرار مکررات که حوزه انرژی‌های فسیلی نیاز به تجدید روش برای مصرف دارند، ارائه کنیم. هدف همه دولت‌ها این بوده که در قسمت انرژی تحولی بزرگ ایجاد کنند که هر یک با ناکامی و شکست یا موفقیتی نصفه و نیمه مواجه شده‌اند.دولت نهم با به کارگیری روش سهمیه‌بندی بنزین طی 2 سال گذشته سعی در کاهش مصرف بنزین داشت، اما در عمل چنین نتیجه‌ای به دلیل وجود مشکلات زیرساختی حاصل نشد.

افزایش خودروهای عمومی، تاکسیرانی، اتوبوس و قطار شهری گرچه یکی از راهکارهای مناسب در صرفه‌جویی بنزین است، اما توزیع نامناسب آن و عدم نظارت و مدیریت صحیح این روش را با مشکلات زیادی مواجه کرده است.

به نظر نمی‌رسد افزایش قیمت، آزادسازی و روش‌هایی از این قبیل نیز بتواند اشتهای سیری‌ناپذیر خودروهای شخصی را در کشوری که مردم آن به دلیل نبود فرهنگ استفاده از خودرو یا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز میلیون‌ها لیتر بنزین مصرف می‌کنند، پاسخگو باشد و باز هم باید شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزین باشیم تا دولت بتواند برای تامین بنزینی که روزانه بیش از 70 میلیون لیتر در کشور دود می‌شود، هزینه کند.

نیاز است کارشناسان و مدیران این بخش از مدیریت انرژی کشور با تدابیری عمیق‌تر و ارائه الگویی بهینه برای مصرف بنزین و افزایش فرهنگ عمومی کشور از هدرروی سرمایه ملی جلوگیری کنند.

گاز طبیعی نیز مصرفی فزاینده در کشور دارد و مصرف این انرژی ارزان در کشور ما رو به رشد است. اگر سختی‌ها و دشواری‌های تولید هر مترمکعب گازی که به آسانی در خانه‌‌ها، ادارات و برخی صنایع می‌سوزانیم برای مردم تعریف و بازگو شود یقینا هیچ شهروندی در استفاده درست و بهینه از این حامل انرژی به خود تردید راه نخواهد داد.

جریمه کردن، افزایش قیمت، قطع اشتراک و... روش‌های مقطعی و در برخی موارد ناموفق هستند، هر چند نمی‌توان به طور کلی این روش‌ها را نیز نفی کرد، اما در کنار دیگر روش‌‌ها می‌توان اینها را نیز به کار گرفت. نظارت صحیح بر طراحی، ساخت و مهندسی ساختمان که همان تعریف مبحث 19 به شمار می‌رود یکی از روش‌های عالی برای اصلاح الگوی مصرف انرژی در ساختمان است که اگر به طورجدی پیگیری شود بخش عمده‌ای از اسراف و هدرروی انرژی در ساختمان جلوگیری می‌کند.

چند سال پیش در سفری به مالزی دیدم این کشور پرجمعیت مسلمان در جنوب شرق آسیا با به‌کارگیری روش اعمال مدیریت صحیح در الگوی مهندسی و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژی خود را به خوبی مدیریت کند. طبق نظر کارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوایی تعاریف خاصی دارد که متاسفانه این الگو در ایران کمتر یا اصلا مورد توجه قرار نمی‌گیرد؛ مثلا استفاده از ساختمان شیشه‌ای در مناطق گرم نمی‌تواند الگوی مناسبی برای ساختمان در این‌گونه مناطق باشد.

سقف کوتاه و بلند، نصب پنجره‌ها، شیشه‌ها و... هریک مقولاتی هستند که در مهندسی ساختمان در مناطق مختلف باید مورد توجه قرار گیرد.

با تمام این مسائل، اصلاح الگوی مصرف نیازمند فرهنگ‌سازی پایدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به یک رفتار پایدار و منطقی که تبدیل به فرهنگ عمومی شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتی سعی بر استفاده از این متد می‌شود.

این روش همان است که مدیران و مسوولان کشور نیز آن را توصیه می‌کنند، برای مثال وزیر نفت بر اجرای الگوسازی موثر در مصرف انرژی تاکید کرده و آن را از ضرورت‌های اصلی امروز کشور عنوان می‌کند.نوذری، بر شناسایی استانداردهای مصرف سوخت در صنایع و کشاورزی تاکید دارد و می‌گوید: با تشکیل شورای عالی انرژی زیر نظر رئیس‌جمهور می‌توان با مطالعه این طرح جامع، راهکارهای مناسبی برای مدیریت مصرف سوخت در کشور ارائه کرد.

وزیر نفت همچنین هدفمند کردن یارانه‌ها را بزرگ‌ترین تصمیم تاریخ اقتصاد در ایران می‌داند و می‌گوید: با اجرای این تصمیم شجاعانه می‌توان گام‌های جدی‌تری برای مصرف بهینه انرژی برداشت.با این اوصاف، بیش از تصمیم‌گیری قانونی، افزایش قیمت، جریمه قطع اشتراک یا برخورد قهری با اسراف‌کنندگان نعمات الهی، جامعه نیازمند آموزش و فرهنگ‌سازی است که پایه‌گذاری آن در کشور ما با توجه به روحیات ملی مردم ایران کاری است بسیار آسان و تجربیات در این زمینه نشان داده که می‌توان با آموزش از بسیاری اتفاقات ناخرسند جلوگیری کرد و نتایج خوبی به دست آورد.

در مسیر کمالی و در راستای خلافت الهی وی باشد، راهنمایی هایی را در قالب امر و نهی بیان کرده است. این مجموعه از آموزه های دستوری قرآن ، نیز مانند سنت ها و قوانین تکوینی الهی ، تنها در راستای بهره وری و بهینه سازی مصرف و تصرفات بشری و جلوگیری از آسیب های احتمالی می باشد.
اسلام و قرآن همان گونه که به بیان الگوی صحیح و درست مصرف و تصرفات بشری توجه داشته و آن را در قالب فرمان ها و اوامر تشریح کرده است، برخی از روش ها و شیوه هایی که آسیب زا و بحران آفرین است به عنوان شیوه ها و روش های ضد مصرف و صرفه جویی معرفی نموده است. به این معنا که اگر اسلام از انسان ها می خواهد که اعتدال و میانه روی را به عنوان یکی از مبانی اساسی الگوی مصرف در پیش گیرند، از ایشان می خواهد که از برخی از شیوه های مصرف و تصرف خودداری کنند.
نویسنده در این نوشتار کوتاه بر آن است تا با نگاهی به آموزه های قرآنی الگوی ضد مصرف از نظر قرآن را تبیین و آثار و پیامدهای زیانبار آن را تشریح کند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.

الگوهای ضد هنجاری در مصرف
بی گمان ارایه الگوهای هنجاری به معنای ارایه راهکارهایی است که انسان را در مسیر کمالی قرار می دهد تا از هر چیزی به مقدار توان و ظرفیت خویش به اندازه نیاز بهره گرفته و آن را مورد استفاده قرار دهد. هنگامی که در آموزه های عقلانی و عقلایی و یا شرعی از اموری پرهیز داده می شود و افعال اختیاری انسان در آن تحلیل می شود و از وی خواسته می شود که افعال خاصی را در پیش گیرد ، در حقیقت از وی خواسته می شود تا کمالاتی را به دست آورد و نواقص و کاستی هایی را از خود دور سازد. اصولا تاکید بر هنجارها واخلاق در علوم مختلف از آن روست که انسان به کمال فردی و جمعی لایق و شایسته خویش دست یابد.
بسیاری از چیزهایی که عقل و عقلا و شریعت آن را به عنوان امور خوب و پسندیده معرفی می کند و خواستار تحقق صفاتی خاص در انسان از طریق تکرار می شود، در حقیقت همان امور اخلاقی و هنجاری است.
یکی از زیر مجموعه های اخلاق ، اخلاق کاربردی است که در حقیقت خود زیر مجموعه اخلاق هنجاری است. با این تفاوت که اخلاق کاربردی ناظر به حوزه خاصی از زندگی فردی و اجتماعی بشر است. از جمله اخلاق کاربردی می توان به اخلاق زیستی و یا اخلاق سیاسی و اخلاق جنسی اشاره کرد.
اخلاق کاربردی و یا کاربستی بیانگر اصول و ارزش ها و آرمان های اخلاقی است که شخص می بایست در محیط اجتماعی آن را رعایت کند. در اخلاق کاربردی به انسان آموخته می شود که چگونه می بایست زیست کند. از این رو می توان آن را ا خلاق زیستن دانست. در این شیوه به انسان این معنا آموخته می شود که چه چیزی ارزشی است و چگونه می توان بهره مندی از خوبی ها را تجربه کرد و زشتی ها گریخت. بنابراین افزون بر تحلیل و بررسی ریشه ای و بنیادین فضایل و راذیل اخلاقی ، راه تشخیص تکالیف اخلاقی و شیوه های تحقق آن ها در قلمروهای خاصی از زندگی تبیین می شود.
 

اخلاق مصرف نیز یکی از بخش های مهم زندگی بشر است که آموزه های اخلاق کاربردی ناظر به آن است. هر چند که این بخش خود زیر مجموعه بخش کلی تر و عمومی تری به نام اخلاق معیشت است ولی از آن جایی که شیوه درست مصرف تاثیر شگفت و شگرفی در کلیت زندگی بشر به جا می گذارد ، توجه خاصی به این بخش مبذول می شود.
قرآن به مساله مصرف به عنوان یکی از مهم ترین کلیدهای دست یابی به اخلاق کامل زیستی در کنار اخلاق معیشت توجه داشته است. ازاین رو الگوهای درست و نادرست در این حوزه را به شکل آموزه های اخلاقی و یا حقوقی و بلکه فقهی بیان کرده است تا مومنان بلکه انسان ها از آن بهره مند شده و در مسیر کمالی خویش از آن سود جویند.
بخش عمده ای از مباحثی که قرآن در این حوزه بدان پرداخته است ، مربوط و یا مرتبط به حوزه الگوهای ضد کمالی مصرف است. به این معنا که قرآن خواسته با معرفی روش های نادرست مصرف که آدمی را از کمال دور می سازد ، الگوهای درست مصرف را تبیین نماید. در ادامه این بحث ، برخی از این روش ها و شیوه های نابهنجار در مصرف مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد.
اتراف و رفاه زدگی

  
اتراف از واژه عربی ترف به معنای تنعم و برخورداری از مال و نعمت گرفته شده ا ست. مترف که باب افعال آن می باشد به معنای کسی است که در مال و نعمت خویش فساد پدید آورد و با طغیان گری و مصرف نادرست آن ، حق نعمت را ادا نکرده و شکر گزار آن نباشد. در کاربردهای عربی مترف به کسی گفته می شود که از نعمت بسیار برخوردار بوده و متنعم به آن باشد و در تصرفات خویش هیچ گونه منعی را نپذیرد و زیر بار هیچ حد و مرزی نرود. از این روست که گاه به انسان جبار ، مترف گفته می شود.( المنجد)
بنابراین می توان گفت ، اتراف نوعی تصرف و مصرف کردن نابهنجار و ضد اخلاقی در نعمت های الهی است. در حقیقت اتراف ناظر به رفتارهای شخص نسبت به سرمایه ها و نعمت هایی الهی است که در اختیار وی می باشد. از آن جایی که متنعم و مترف از نعمت های الهی به درستی بهره نمی گیرد و رفتار ضد اخلاقی و ناسپاس گونه ای را در پیش گرفته است، انسانی ضد اخلاقی تلقی و معرفی می شود.
ثروت و مکنت زیاد و امکان هرگونه تصرف بی حد و مرزی چنین انسان هایی را به انسان های متکبر در باطن و مستکبر نسبت به دیگران تبدیل می کند.(هود آیه 10 و نیز اسراء آیه 83 و کهف آیه 32 و 34) احساس از مصونیت از عذاب الهی (سبا آیات 34 و 35) و روحیه تجاوزگری (شورا آیه 27 و قصص آیه 76) ، اعراض از حق و حقانیت ( سبا آیات 15 و 16) تفاخر (هود آیه 10)،شادمانی غرور آمیز (انعام آیه 44) از اخلاق چنین افرادی است.
خداوند توضیح می دهد که چنین اخلاق زشت و نابهنجاری در مترفان موجب می شود که ایشان رفتارهای ضد اخلاقی و ضد هنجاری خویش را نیک و زیبا بانگارند و در چشم دیگران زشت را زیبا جلوه دهند.(یونس آیه 12) این گونه است که تباهی و رفتارهای ضد اخلاقی و هنجاری را در جامعه گسترش داده و دامن می زننند.
 

رفاه زدگی و اتراف در انسان ها موجب می شود تا نه تنها خود اهل فساد و تباهی باشند بلکه دیگران را به فساد بکشانند و در زمین افساد و تباهی کنند. (قصص آیات 76 تا 83) این گونه است که شیوه نادرست مصرف و تصرفات ایشان در اموال ، هر گونه پیشرفت و سازندگی را منع می کند و زمینه تباهی و فساد جامعه را فراهم می آورد. از این روست که خداوند ، این الگوی مصرف را نابهنجار و ضد اخلاقی و کمالی ارزیابی کرده و به شدت از آن منع می کند؛ زیرا از نظر خداوند ، این گونه تصرفات موجبات فروپاشی جامعه و عذاب الهی می شود.(انعام آیه 44 و هود آیه 116 و فرقان آیه 18 و آیات  دیگر)
تبذیر و ریخت و پاش
از دیگر الگوهای نادرست مصرف که در آیات قرآنی بدان پرداخته شده است، روش تبذیر است. تبذیر که از ریشه بذر گرفته شده است به معنا ریخت و پاش است. به این معنا که اموال به گونه ای تصرف نماید که پخش شود بی آن که به شکل درست و مناسبی مصرف شود.
خداوند در آیات 26 و 27 سوره اسراء به صراحت این شیوه مصرف کردن را نقد کرده و آن را ضد اخلاقی می شمارد و مردمان را از آن رفتار نابهنجار پرهیز می دهد: وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛ و حق خویشاوند و درویش بینوا و در راه‏مانده را بده و مال خود را بیهوده و به گزاف مریز و مپاش- تباه مکن- همانا ریخت و پاش کنندگان- کسانى که مال را به گزاف تباه مى‏کنند- برادران شیطانهایند و شیطان خداوند خویش را ناسپاس است.
در این آیات سخن از این است که در هر مالی حقی برای خویشان و مساکین و در راه ماندگان است. اما نمی بایست در این مساله چنان شیوه ای را در پیش گرفت که مصداق ریخت و پاش باشد. به سخن دیگر، می بایست حتی در انفاق و کارهای خیر رعایت اعتدال و تعادل را کرد؛ چه برسد که در کارهای دیگر باشد.

یکی از اصحاب امام صادق(ع) می گوید: من در خدمت حضرت بودم که نیازمندی رسید و کمک خواست. حضرت او را مورد لطف و عطای خویش قرار داد.

بعد از او، سائل دیگری رسید، به او هم کمک فرمود. پس از او، فرد دیگری به حضور حضرت رسید. به او نیز مساعدت فرمود؛ سپس شخص چهارمی برای درخواست کمک آمد که حضرت به او فرمود: خدا روزی تو را وسیع گرداند.

بعد فرمود: اگر شخصی سی یا چهل هزار درهم داشته باشد و چیزی از آن را برای خود باقی نگذارد، و همه آن را در راه خیر به مصرف برساند و تهیدست بماند، از آن سه کسی خواهد بود که دعایشان مستجاب نمی گردد.

من به حضرت عرض کردم آنان چه کسانی هستند؟

فرمود: یکی از آنان شخصی است که ثروتی داشته باشد و همه آن را در راه درستی انفاق کند و بعد بگوید پروردگارا: به من روزی عنایت فرما که در جواب او گفته می شود: آیا برای تو، راهی به طلب روزی قرار ندادم؟ (وسایل الشیعه، ج 6، ص 293)
بنابراین هر گونه ریخت و پاشی به معنای کفران نعمت و ناسپاسی و مصداقی از مصرف بی رویه و ناهنجاری است که معیشت فردی و جمعی بشر را مختل می سازد.
در جامعه کنونی مصادیق بسیاری را می توان برای تبذیر و ریخت و پاش شناسایی و معرفی کرد. این مساله اختصاص به بخش خصوصی و افراد مترف ندارد بلکه در بسیاری از عروسی ها و مهمانی های دولتمردان و همایش های دولتی ، به وفور می توان مصادیق آن را یافت و معرفی کرد.
پارچه نویسی ها بسیار برای بازگشت از زیارت و یا برای مراسم تدفین و مانند آن یکی از مصادیق تبذیر است. پس از هر مهمانی و مجلسی رسمی از جشن تولد گرفته تا ولیمه نوزاد و حج و عروسی ، می توان غذاهای تبذیری را دید که در ظروف اشغال و پلاستیک ها گذاشته شده است و این در حالی است که بسیاری از مردم به شکم های خویش سنگ بسته و با سیلی چهره و رخسارشان را سرخ نگه می دارند.
اسراف و خروج از اعتدال
از دیگر رفتارهای ضد مصرفی می توان به مساله اسراف اشاره کرد. اسراف که به معنای زیاده روی و تجاوز از حد و مرزهای قانونی و طبیعی در هر کاری است نه تنها از نظر قرآن امری ناپسند است و در حوزه منکرات دسته بندی می شود بلکه یکی از عوامل اصلی دوری از رحمت خداوند محسوب می شود.
خداوند در آیه 141 سوره انعام و 31 سوره اعراف به صراحت بیان می دارد که خدا مسرفان در حوزه اقتصادی و مصرف را دوست نمی دارد.

برای کسانی که می خواهند محبوب خداوند باشند این مساله بسیار مهم است از این رو از هر کاری که آنان را از حوزه محبوبان خداوندی بیرون برد و یا در جرگه دشمنان خدا قرار دهد، پرهیز می کنند و می کوشند تا به هر شکلی شده با شناخت عوامل و علل دوری و یا دشمنی، از آن پرهیز کنند. به نظر می رسد که حتی برای کسانی که طالب دنیا و متاع دنیوی هستند نیز می بایست دوری از اسراف در دستور زندگی قرار گیرد؛ زیرا چنان که از آیات قرآنی به دست می آید اسراف نه تنها عامل مهم در دوری از محبت خداوند می شود بلکه موجب می شود خود و یا جامعه دچار نابودی گردد. (یس آیات 13 و 19)
با توجه به این که بحران غذایی در جهان و پیامدهای زیانبار آن دست کم یک میلیارد انسان را تهدید به مرگ و گرسنگی می کند، بازخوانی مساله اسراف و آثار و پیامدهای آن در حوزه مادی و معنوی و دنیوی و اخروی از نگاه قرآن مهم و اساسی است. هدف از این بازخوانی بیان نگرش قرآن نسبت به مساله زیاده روی و اسراف در حوزه اقتصادی و مصرف است تا با شناسایی آثار و پیامدهای آن در شیوه مصرف و بهره مندی خود از مواهب خداوندی تجدیدنظر و بازنگری نماییم و راه را برای بهینه سازی مصرف هموار سازیم.
در این باره سخن بسیار است و خوانندگان را به مقاله های " اسراف و انواع آن " و " اسراف ، واقعیت تلخ جامعه" به قلم همین نویسنده ارجاع می دهم.
به هر حال این ها نمونه های از الگوها و روش های ضد مصرف و ضد هنجاری در حوزه مصرف است که در آیات قرآنی بدان اشاره شده است. بازخوانی مجدد آن می  تواند ما برای دست یابی به الگوی صحیح و درست مصرف یاری رساند و زمینه برای اصلاح الگوی مصرف در جامعه را فراهم آورد.