اصلاح الگوی مصرف فقط برای دولت:

یکی از برداشت‌های نادرست که بویژه در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری تشدید شده، افزایش انتقادات ناشی از اهمال‌کاری و سوءمصرف در دستگاه‌های دولتی است.برخی کارشناسان نقطه آغاز اصلاح الگو را دولت می‌دانند و حتی بار اجرای هرگونه اصلاحی را بر دوش دولت می‌گذارند ؛ در حالی که اصلاح هر الگویی در مفهوم عام ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نیز سیاسی دارند و سیاست از بالا به پایین برای تحول در الگوی مصرف یک جامعه در بسیاری موارد با بن‌بست روبه‌رو بوده است...(ادامه متن در ادامه مطلب)...

دراین‌باره البته جواد آرین‌منش، نایب رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس می‌گوید: به هر حال باید بپذیریم که دولت بزرگ‌ترین مصرف‌کننده منابع و نقش مهمی در تحقق اصلاح الگوی مصرف دارد، به همین دلیل باید پیشگام باشد.

وی البته تاکید می‌کند که این اصلاح نیازمند عزم ملی با مشارکت دولت و مجلس است. وی مهم‌ترین قدم در راه اصلاح الگوی مصرف را اصلاح قوانین، ساختارها و حتی رفتارها و نگرش‌ها می‌داند.

مفهومی محدود به خانواده

مفهوم اصلاح الگوی مصرف به ظاهر مفهوم دقیق و روشنی است؛ در حالی که هر کس در حوزه کاری خود، آن را معادل صرفه‌جویی و سیاست‌های انقباضی در نظر گرفته است، این مفهوم به صرفه‌جویی محدود نیست و طبق شرایط اجتماعی و جغرافیایی، این مفهوم تعریف ویژه‌ای دارد، همان‌طور که یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی تهران به عنوان یک مسوول اقتصادی در جلسه‌ای گفته است: اگر اصلاح الگوی مصرف و اسراف را تنها مربوط به خانواده بدانیم، در تعریف این واژه ساده‌انگاری کرده‌ایم.

وی اضافه کرد: 92 درصد از آب شرب کشور در بخش  کشاورزی، 2 درصد در بخش صنعت و 6  درصد در بخش خانواده‌ها مصرف می‌شود؛ اما هنگامی که بحث  اصلاح الگوی مصرف پیش می‌آید، تمامی فشارها به خانواده‌ها منتقل می‌شود و این در حالی است که بیشترین اسراف به دلیل نامناسب بودن نظام آبیاری در بخش کشاورزی صورت می‌گیرد.

متاسفانه هنوز بسیاری از مسوولان، اصلاح الگوی مصرف را به خانواده و البته زنان محدود می‌دانند و اولین قدم در اصلاح را از این نقطه می‌دانند.

فریدون کسمایی، کارشناس ارشد جامعه‌شناسی دراین‌باره می‌گوید: هرچند خانواده مرکز ثقل اصلاح الگوی مصرف نیست، اما نمی‌توانیم از نقش تعیین‌کننده آن بگذریم؛ چراکه نهادهای جامعه‌پذیری مانند خانواده، مدرسه و رسانه‌ها در فرهنگ‌سازی و آموزش الگوی صحیح مصرف نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

به گفته وی، اصلاح الگوی مصرف نیازمند تعریف دقیق و تعریف برنامه‌های عملیاتی در هر سازمان و موسسه‌ای است. این اصلاح سطوح خرد و کلان را به طور توامان دربرمی‌گیرد.

کسمایی می‌گوید: کارشناسان هر سازمان که معمولا در اتاق‌های فکر و مراکز پژوهشی آن سازمان استقرار دارند، باید متناسب با مسوولیت و برنامه‌های هر سازمان، نظام اصلاح الگوی مصرف را طراحی کنند.

به نظر من، استراتژیست‌ های هر سازمان از میزان اسراف‌ها و اهمال‌کاری نسبت به منابع سازمان خبر دارند و آنان هستند که باید خط‌مشی هر اصلاحی را به مدیران تذکر دهند، در حالی که مدیران این روزها به تنهایی و براساس مقاصد فردی یا سازمانی به اظهارنظر می‌پردازند.

در این میان، گاه اصناف و اتحادیه‌ها نیز اصلاح الگوی مصرف را بهانه‌ای برای بیان خواست‌های گروهی و تشکیلاتی عنوان می‌کنند. از جمله این خواست‌ها، افزایش تعرفه واردات یا تغییر نرخ سود بانکی و واقعی شدن نرخ ارز و تقاضای وام بیشتر و... است.

آموزش نقطه کانونی اصلاح الگوی مصرف

کوتاه شدن دوره‌های کارشناسی ارشد به بهانه اصلاح الگوی مصرف، کاهش ساعت کاری مدارس ابتدایی به بهانه اصلاح الگوی مصرف ، طولانی شدن روند ارتقای شغلی کارکنان به بهانه اصلاح الگوی مصرف، کاهش تبلیغات مصرفی در رسانه‌ها ، توجه به کاهش برگزاری سمینارها و همایش‌های متعدد و... از جمله راه‌هایی است که طی دو هفته اخیر برای عملیاتی شدن این اصلاحات، نسخه واحدی پیچیده شده است، در حالی که به نظر می‌رسد با تمرکز بر روی آموزش  بویژه  نسل نو خاسته کودک و نوجوان و تشکیل کارگاههای عملی در مراکز مختلف بتوان به عمق این فر هنگ در جان و دل مردم دل بست.

رهبر انقلاب هم بر این نکته تاکید دارند که در بحث اصلاح الگوی مصرف نباید شعاری رفتار شود، چرا که در بعضی زمینه‌ها تا 10 سال به زمان نیاز است....

1 در این باره چند ویژگی و شاخص وجود دارد که دستیابی به رشد و توسعه اقتصادی نیازمند الزامات صحیح استفاده بهینه از منابع طبیعی و افزایش رشد و توسعه پایدار نیز در گرو شناسایی و گزینش بهترین فرصت‌ها و امکانات به منظور تجهیز منابع مالی جامعه است. از دیگر سو اصلا‌ح در ابعاد مختلف به ویژه بعد اقتصادی به معنای بهتر شدن، حرکت کردن و پند‌آموزی، شناسایی آسیب‌ها و رفع چالش‌ها در مسیر تکامل است. کشورهایی که با بی‌پروایی ضمن هدر دادن سرمایه ملی، از منابع طبیعی خویش برای بهبود و توسعه استفاده نمی‌کنند، به نظر می‌رسد در ارتباط با اصلا‌ح الگوی مصرف و صرفه‌جویی واقعی، فاقد ارائه راهکارهای عملی هستند، این امر از عوامل اصلی به هدر رفتن انرژی و صرف هزینه‌های هنگفت است....(ادامه متن در ادامه مطلب)...

ـ همان‌گونه که مقام معظم رهبری تصریح کرده‌اند: <مسئله صرفه‌جویی و اجتناب از اسراف، فقط یک مسئله اقتصادی نیست، هم اقتصادی است، هم اجتماعی، است، هم فرهنگی است؛ آینده کشور را تهدید می‌کند.> به راستی ابعاد فرهنگی و اجتماعی مسئله صحیح نبودن الگوی مصرف در ایران چیست؟ و عادت‌ها و رفتارهای مغایر یک الگوی صحیح مصرف که در سالیان اخیر تشدید هم شده است چه منشائی دارد؟
هر چند که معمولا‌ سالیان مدیدی برای شکل‌گیری فرهنگ یک ملت زمان لا‌زم است، اما نمی‌توان از برخی عوامل در تشدید آثار سوء رفتارهای مرسوم غلط، چشم‌پوشی کرد و آنها را نادیده گرفت. باید به دقت به گذشته نگریست و از بازگویی اشتباه‌های گذشته برای ساختن آینده‌ای بهتر نهراسید و چنانکه رهبر معظم انقلا‌ب اسلا‌می هم بیان داشته‌اند:<ما باید اعتراف کنیم به این مسئله، عادت‌های ما، سنت‌های ما، روش‌های غلطی که از این و آن یاد گرفته‌ایم، ما را سوق داده‌اند به زیاده‌روی در مصرف به نحو اسراف> و شاید یکی از مهمترین عوامل موثر در رسوخ عادت‌های نادرست در نحوه مصرف ما ایرانیان، به بزرگ‌نمایی بیش از حد داشته‌هایمان مربوط باشد.

۳ـ اهمیت و سبب این نامگذاری را زمانی درمی‌یابیم که میزان مصرف در ایران را با کشورهای دیگر مطالعه، مقایسه و مورد بررسی قرار دهیم. براساس گزارش، موسسه <مارکت اوراکل> ایران از نظر ارائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختن به این کالا‌ نخستین کشور در میان کشورهای جهان است و بیش از ۳۶ درصد کل مصرف بنزین خاورمیانه در سال ۲۰۰۷ در ایران مصرف شده است. متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشورمان حدود ۱۱ لیتر در روز است در حالی که متوسط مصرف سوخت در کشورهای دیگر نظیر آلمان و ژاپن ۲/۵، در انگلیس۳/۵، در فرانسه۱/۹، در کانادا ۶/۵ و در کشور آمریکا۷/۳ لیتر در روز است. هر ۱۰ سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران ۲ برابر می‌شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانی یک تا ۲ درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر ۵۰ سال یک بار ۲ برابر می‌شود. یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی ۴ تا ۵ برابر بیشتر سوخت مصرف می‌کند!! هم‌اکنون ۹ درصد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می‌شود و هر ساله بیش از ۳۸ درصد از بودجه سالا‌نه دولت ایران به یارانه بنزین اختصاص می‌یابد در حالی که در صورت مصرف استاندارد، ایران می‌تواند یکی از صادر‌کنندگان بنزین باشد.

سرانه مصرف نان در ایران به گفته معاون وزیر بازرگانی حدود ۱۶۰ کیلوگرم در سال است که نسبت به کشورهای اروپایی نظیر فرانسه که ۵۶ کیلوگرم و در آلمان ۷۰ کیلوگرم در سال است، بیش از ۲ تا ۳ برابر است. و به اذعان رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلا‌می، یارانه نان طی ۵ سال اخیر به طور متوسط سالا‌نه بیش از ۳۰ درصد رشد داشته است و در سال جاری این رقم بالغ بر ۲۶ هزار میلیارد ریال است و ادامه این روند طی ۱۰ سال آینده با رشد متوسط ۱۵ درصد بدون در نظر گرفتن افزایش یارانه قیمت نان، میزان یارانه پرداختی ۶۰۰ هزار میلیارد ریال خواهد رسید.
در مابقی امور مثل: الگوی مصرف آب آشامیدنی، میزان مصرف گاز، ساختمان و مسکن، سرانه مصرف شکر، قند، روغن و ... شاهد وضعیت ناهنجار هستیم!!
۴ـ صاحب‌نظران وکارشناسان معتقدند برای اصلا‌ح الگوی مصرف موارد زیر قابل تامل است؛
تدوین برنامه علمی مدون و تدوین استراتژی هدفمند با بهره‌گیری از نظر کارشناسان اقتصادی و صاحب‌نظران دانشگاهی. در مورد مدیریت اصلا‌ح الگوی مصرف و پیشرفت همه‌‌جانبه، به جای مدیریت ساختار محور باید به محوریت پروسه محور روی آوریم. تدوین برنامه‌های تربیتی و آموزشی لا‌زم و پرهیز از صدور بخشنامه‌های تکراری از سوی مجریان امر. تجربه‌اندوزی از کشورهای پیشرفته دنیا و استفاده از تحولا‌ت مثبت آنها. رجوع به روش و منش فرهنگ اسلا‌می و ایرانی. ایجاد وفاق ملی در این زمینه.
۵ـ باید بپذیریم که اصلا‌ح الگوی مصرف تنها جلوگیری از اتلا‌ف چند قطره آب از شیر معیوب آب منزل ما نیست؛ که در ابعادی بسیار گسترده‌تر و با یک نگاه عمیق فرهنگی و اجتماعی، تلا‌ش برای محو هرگونه ساده‌انگاری در استفاده از منابع کشور است.
۶ـ به نظر می‌رسد برای عملیاتی نمودن اصلا‌ح الگوی مصرف بهترین نقطه آغازین طرح خود دولت است که خود هم بزرگترین مصرف‌کننده منابع و ذخایر کشور است و دولت باید اولین شروع‌کننده اصلا‌ح الگوی مصرف باشد و مسئولین و مدیران باید سریعتر درصدد اجرایی نمودن این مسئله باشند اما در این خصوص دولت باید در پیشبرد این امر پیشگام باشد.

با این شبکه فرسوده هدر بدهیم که بخش مهمی هدر می‏رود یا شبکه‏های انتقال آب فرسوده باشد، آب هدر می‏رود. اینها اسراف‏های ملی است؛ در سطح ملی است». 1
اسراف، تنها در زمینه فردی نیست؛ در سطح ملی هم اسراف می‏شود. همین برق و انرژی که گفتیم، اسراف می‏شود. بخش مهمی از این اسراف در اختیار مردم نیست؛ در اختیار مسئولان کشور است.

در این کلام، روی سخن با مسئولان طراز اول کشور می‏باشد. وظیفه اصلی نیز بر عهده آنان است، زیرا تمام امکانات و ابزارهای لازم را برای جلوگیری از این فرصت‏سوزی‏ها و هدر رفتن منابع و امکانات در اختیار دارند. حضور آنان در مسندهای مسئولیت‏ نیز برای آن است که بتوانند از چنین تهدیداتی جلوگیری کنند. آنان موظف‏اند منابع مالی و پولی کشور را چنان هدایت و سامان‏دهی کنند که بیشترین بهره‏وری را برای ملت داشته باشد؛ ملتی که تمام توان خود را برای حفظ اسلام، انقلاب و کشور گذاشته است.

نکته دیگری که رهبری بدان پرداختند، اسراف در سطوح سازمانی و ادارات است: «اسراف در سطح سازمان‏ها هم اتفاق

 می‏افتد. روسای سازمان‏های گوناگون مصرف شخصی نمی‏کنند، ولی مصرف بی‏رویه در مورد سازمان خودشان اتفاق می‏افتد؛ تجملات اداره، اتاق کار، تزییناتش، سفرهای بیهوده، مبلمان‏های گوناگون؛ باید با مراقبت و نظارت از این کارها جلوگیری کرد، هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمان‏ها باید نگاه عیب‏جویانه به اسراف وجود داشته باشد». 2

این سخن رهبری، روش عملی مسئولان را مورد توجه قرار می‏دهد. نگاه مردم به عمل مسئولان است. اصولاً بسیاری از خوبی‏ها و زشتی‏ها از امرای جامعه به جامعه تزریق می‏گردد.

وظیفه دیگری که رهبر فرزانه انقلاب متوجه مسئولان می‏نمایند، قانون‏گذاری است.

بسیاری از مسائل مرتبط با الگوی مصرف می‏تواند با قانون‏گذاری‏های بجا و مناسب در درازمدت تصحیح شود؛ برای نمونه، در زمینه فرهنگ عمومی باید قانون مناسبی برای موظف کردن صدا و سیما و دیگر رسانه‏ها به ترویج و تبلیغ الگوی درست مصرف نگاشته شود. از سوی دیگر، صدا و سیما خود در بسیاری از موارد مروج تجمل‏گرایی و مصرف بی‏رویه است که باید رویکرد خود را با هدف مبارزه با مصرف‏گرایی تغییر دهد. در غیر این صورت، ارائه میزگردهای ضد مصرف‏گرایی و آنگاه فیلم‏ها و برنامه‏های مملو از تجمل نمی‏تواند مخاطب را اقناع سازد.

بُعد دیگری از قانون‏گذاری باید در جهت تصحیح مسیر یارانه باشد یا به تعبیر فنی، هدفمند کردن یارانه‏ها که مقام معظم رهبری نیز آن را تأیید نمودند. البته باید همه جنبه‏ها و ابعاد آن بررسی گردد.

پی‏نوشت‏ها:

1 و 2 – سخنرانی مقام معظم رهبری در حرم مطهر رضوی، 1/1/1388

این واقعیت که ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و منابع آبی نقشی حیاتی برای کشور دارند بر هیچ کس پوشیده نیست.‌ اعلام سال جدید به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف یکبار دیگر این موضوع را گوشزد می‌کند که آب و مصرف آن مساله‌ای انسانی و حیاتی برای کشور است.ساختار مهندسی و کشاورزی کشور به گونه‌ای است که متوسط مصرف سرانه آب بیش از 2 برابر استانداردهای جهانی است.نکته قابل توجه در بخش آب در ایران که باید مدنظر همه قرار گیرد ثابت بودن طرف عرضه است اما با توجه به افزایش جمعیت طی سال‌های آینده تقاضا نیز افزایش چشمگیر خواهد یافت. برای تعادل‌بخشی بین عرضه و تقاضای آب ناچار به مصرف بهینه این مایع حیات‌بخش هستیم.‌مهندس سیداسدالله اسداللهی، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت مدیریت منابع آب ایران اعتقاد دارد، اصلاح الگوی مصرف آب باید در جهت تولید ثروت ملی تفسیر شود.در این میان بی‌مناسبت ندیدیم با توجه به آمار و ارقام موجود در خصوص مصرف فعلی آب در بخش‌های مختلف از یک سو و محدود بودن منابع و امکانات از سوی دیگر در نشستی با مهندس‌سید‌اسدالله اسداللهی به کنکاش پیرامون راهکارهای اصلاح الگوی مصرف این ...(ادامه متن در ادامه مطلب)...