به بهانه سال اصلاح الگوی مصرفی كه رو به پایان است؛
جرقه نه، جریان!

چه بخواهیم چه نخواهیم ،ما ایرانی ها ملتی پر مصرف و-با عرض پوزش- مردمان اسراف كاری هستیم .این را هم آمار وارقام می گوید هم زندگی روزمره مان.

به تعبیر آقا در حال حاضر یک سوم نان تولیدی و حداقل یک پنجم آب مصرفی در كشور ما عملاً به هدر می رود. ضمن آنكه متاسفانه هم اكنون متوسط مجموع انرژی مصرفی در ایران بیش از دو برابر متوسط جهانی شده و شاخص شدت انرژی در کشور ما یعنی نسبت انرژی مصرف شده به کالای تولید شده 8 برابر کشورهای پیشرفته دنیا است(!)

به قول عزیزی، ما ایرانی‌ها در كنار صفات خوب و پسندیده‌ فراوانی كه داریم، متأسفانه عادت‌ها و ویژگی‌های نامطلوبی هم ‏داریم كه آن خوبی‌ها را تحت الشعاع خود قرار می‌دهدكه یكی از شاخص‌ترین این عادت‌ها بی شك، بحث اسراف و زیاده ‏روی در مصرف می‌باشد.‏ دقیقا به دلیل اهمیت همین مساله است كه رهبر عزیزمان با درایت خویش، سالی كه پیش رو داریم را به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف نام گذاری كردند.
اسراف، تبذیر، ریخت و پاش بی‌مورد، خرج کردن‌های بی‌برنامه، چشم‌و هم‌چشمی‌ها، تجمل‌گرایی و بالاخره بی‌توجهی به قناعت، اگر نگوییم یک بیماری روحی و روانی به طور قطع یک بیماری اجتماعی است که از یک سو معنویّت را در افراد می‌خشکاند و از سوی دیگر، می‌تواند به یک معضل برای جامعه تبدیل شود، خصوصاً زمانی که به عنوان یک فرهنگ معقول و یک هنجار اجتماعی مورد پذیرش همگان قرار بگیرد.

اسراف، تبذیر، ریخت و پاش بی‌مورد، خرج کردن‌های بی‌برنامه، چشم‌و هم‌چشمی‌ها، تجمل‌گرایی و بالاخره بی‌توجهی به قناعت، اگر نگوییم یک بیماری روحی و روانی به طور قطع یک بیماری اجتماعی است که از یک سو معنویّت را در افراد می‌خشکاند و از سوی دیگر، می‌تواند به یک معضل برای جامعه تبدیل شود

 یادم هست كه مقام معظم رهبری در خطبه های عید فطر سال 86 به همین موضوع اشاره داشتندو با حالتی گلایه آمیز فرمودند:«ما مردم مسرفی ‏هستیم؛ ما اسراف می‌كنیم؛ اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در وسایل گوناگون و تنقلات، اسراف در ‏بنزین.‏ كشوری كه تولید كننده نفت است، وارد كننده فرآورده نفت ـ بنزین است! این تعجب آور نیست؟! هر سال ‏میلیارد‌ها بدهیم بنزین وارد كنیم یا چیز‌های دیگر وارد كنیم برای این كه بخشی از جمعیت و ملت ما دلشان ‏می‌خواهد ریخت و پاش كنند! این درست است؟!‏ ما ملت به عنوان یك عیب ملی به این نگاه كنیم. اسراف بد است حتی در انفاق راه خدا هم می‌گویند... افراط و ‏تفریط نكنید، میانه روی؛ میانه روی در خرج كردن. این را باید ما به صورت یك فرهنگ ملی در بیاوریم.»‏

 شاید بگویید در جامعه‌ای که درصد بالایی از افراد، زیر شاخص‌ فقر زندگی می‌کنند، چه جای سخن گفتن از اسراف و بریز و بپاش است؟ در چنین اجتماعی بایستی از فقر و نداری سخن گفت، نه از اسراف و تبذیر!

 جواب اما این است که اولاً اسراف و ریخت و پاش‌ خارج از ضابطه که گناه کبیره است، خاص ثروتمندان نیست و می‌تواند همة افراد را شامل گردد. ثانیاً سخن، مخاطب خود را پیدا می‌کند؛ چنان که آب، چاله را. طرح یک معضل و فرهنگ غلط اجتماعی، مخاطب خاص خود را نشانه می‌گیرد؛ همان‌طور که شاید تلنگر و تنبهی باشد بر کسانی كه آگاهانه یا ناآگاهانه در آن معضل گرفتارند.

 مخلص كلام اینكه ما به دلیل شرایط خاص داخلی و خارجی، چاره ای نداریم جز آنكه برای رسیدن به اهدافمان -كه در سند چشم انداز بیست ساله به بخش مهمی از آنها اشاره شده-هر چه سریع تر وبا جدیت الگوی مصرفمان را اصلاح كنیم. برای این منظور هم لزوما نیاز به آپولو هوا كردن (!) نداریم بلكه اگر هر كدام از ما به نوبه خود ودر زندگی فردی واجتماعی مان ،راه ورسم درست مصرف كردن را یاد گرفته ، راه ورسم قناعت پیشه كردن را بیاموزیم و جدای از شعار دادن به آنچه كه می گوییم عمل كنیم و از همه مهم تر ، به فرهنگ غلط «به من چه و به تو چه »‏پشت پا بزنیم، بی برو برگرد نتیجه اش كه همانا شكوفایی وپیشرفت است رابه چشم می بینیم. امیدوارم كه نام گذاری امسال شروع خوبی برای این مهم باشد واین كه، این شروع تنها یك جرقه نباشد وبه یك جریان پایدار وفرهنگی ملی در سال های آتی تبدیل شود انشاالله

دولت مردان و اصلاح الگوي مصرف

 

مقام معظم رهبري، حضرت آيت‏الله العظمي خامنه‏اي (مدظله العالي)، سال 1388 ش را سال اصلاح الگوي مصرف ناميدند؛ امري که همه نخبگان و آگاهان بر اهميت و ضرورت آن براي جامعه کنوني اصرار و تاکيد دارند. مقام معظم رهبري در پيام نوروزي خود، با اشاره به «حول حالنا الي احسن الحال»، (قسمتي از دعاي تحويل سال)، اصلاح الگوي مصرف را يکي از مصاديق و نمونه‏هاي احسن الحال به شمار آوردند و اظهار داشتند: «ما در زمينه مصرف و در زمينه هزينه کردن منابع مالي کشور دچار نوعي بي‏توجهي هستيم که بايد آن را به توجه و اهتمام خاص تبديل کنيم. ما دچار اسراف هستيم، ما دچار ولنگاري و ولخرجي مصرف هستيم... ما بايد مصرف کردن را مديرانه و عاقلانه مديريت کنيم. مصرف نه تنها از نظر اسلام، بلکه از نظر همه عقلاي عالم... بايد تحت کنترل عقل قرار بگيرد».

ايشان مسئولان کشور، شخصيت‏هاي اجتماعي و آحاد مردم را به توجه  به اين اصل فرا خواندند و مصرف بي‏رويه را به ضرر کشور دانستند.

رهبري معظم انقلاب اسلامي سپس در سخنان مبسوطي که در نخستين روز سال جديد در حرم مطهر رضوي (ع) ايراد کردند، ابعاد و مسائل مربوط به اصلاح الگوي مصرف را بر شمردند و تحليل نمودند. ما نيز در اين مجال برآنيم سخنان ايشان را بررسي و بازکاوي نماييم.

«مسئولان موظف‏اند؛ اسراف، تنها در زمينه فردي نيست؛ در سطح ملي هم اسراف مي‏شود. همين برق و انرژي که گفتيم، اسراف مي‏شود. بخش مهمي از اين اسراف در اختيار مردم نيست؛ در اختيار مسئولان کشور است. اين شبکه‏هاي ارتباطاتي، شبکه‏هاي انتقال برق، سيم‏هاي برق، اينها وقتي فرسود بشود، برق هدر مي‏رود. برق را توليد کنيم، بعد آن را با اين شبکه فرسوده هدر بدهيم که بخش مهمي هدر مي‏رود يا شبکه‏هاي انتقال آب فرسوده باشد، آب هدر مي‏رود. اينها اسراف‏هاي ملي است؛ در سطح ملي است». 1

اسراف، تنها در زمينه فردي نيست؛ در سطح ملي هم اسراف مي‏شود. همين برق و انرژي که گفتيم، اسراف مي‏شود. بخش مهمي از اين اسراف در اختيار مردم نيست؛ در اختيار مسئولان کشور است.

در اين کلام، روي سخن با مسئولان طراز اول کشور مي‏باشد. وظيفه اصلي نيز بر عهده آنان است، زيرا تمام امکانات و ابزارهاي لازم را براي جلوگيري از اين فرصت‏سوزي‏ها و هدر رفتن منابع و امکانات در اختيار دارند. حضور آنان در مسندهاي مسئوليت‏ نيز براي آن است که بتوانند از چنين تهديداتي جلوگيري کنند. آنان موظف‏اند منابع مالي و پولي کشور را چنان هدايت و سامان‏دهي کنند که بيشترين بهره‏وري را براي ملت داشته باشد؛ ملتي که تمام توان خود را براي حفظ اسلام، انقلاب و کشور گذاشته است.
نکته ديگري که رهبري بدان پرداختند، اسراف در سطوح سازماني و ادارات است: «اسراف در سطح سازمان‏ها هم اتفاق

 مي‏افتد. روساي سازمان‏هاي گوناگون مصرف شخصي نمي‏کنند، ولي مصرف بي‏رويه در مورد سازمان خودشان اتفاق مي‏افتد؛ تجملات اداره، اتاق کار، تزييناتش، سفرهاي بيهوده، مبلمان‏هاي گوناگون؛ بايد با مراقبت و نظارت از اين کارها جلوگيري کرد، هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمان‏ها بايد نگاه عيب‏جويانه به اسراف وجود داشته باشد». 2

اين سخن رهبري، روش عملي مسئولان را مورد توجه قرار مي‏دهد. نگاه مردم به عمل مسئولان است. اصولاً بسياري از خوبي‏ها و زشتي‏ها از امراي جامعه به جامعه تزريق مي‏گردد.

وظيفه ديگري که رهبر فرزانه انقلاب متوجه مسئولان مي‏نمايند، قانون‏گذاري است.

بسياري از مسائل مرتبط با الگوي مصرف مي‏تواند با قانون‏گذاري‏هاي بجا و مناسب در درازمدت تصحيح شود؛ براي نمونه، در زمينه فرهنگ عمومي بايد قانون مناسبي براي موظف کردن صدا و سيما و ديگر رسانه‏ها به ترويج و تبليغ الگوي درست مصرف نگاشته شود. از سوي ديگر، صدا و سيما خود در بسياري از موارد مروج تجمل‏گرايي و مصرف بي‏رويه است که بايد رويکرد خود را با هدف مبارزه با مصرف‏گرايي تغيير دهد. در غير اين صورت، ارائه ميزگردهاي ضد مصرف‏گرايي و آنگاه فيلم‏ها و برنامه‏هاي مملو از تجمل نمي‏تواند مخاطب را اقناع سازد.

بُعد ديگري از قانون‏گذاري بايد در جهت تصحيح مسير يارانه باشد يا به تعبير فني، هدفمند کردن يارانه‏ها که مقام معظم رهبري نيز آن را تأييد نمودند. البته بايد همه جنبه‏ها و ابعاد آن بررسي گردد.

 

--------------------------------------------------------------------------------

پي‏نوشت‏ها:

گناه کبیره ای که آفت است

اسراف(1)

استفاده ی افراطى از ظواهر مادى, موجب اعتیاد و در نهایت خروج از حد اعتدال مى شود. انسانى كه به رفاه و بهره بردارى از لذتهاى مادى معتاد شد, نمى تواند سختیها را تحمل كند, نمى تواند همنشینى و معاشرت با مردم فقیر و مستمند را شیوه ی اجتماعى خود قرار دهد. در مقاله به مساله ی ((اسراف)) مى پردازیم:

 

((اسراف)) علاوه بر اینكه از گناهان كبیره محسوب مى شود, یكى از آفات بزرگ اجتماعى جامعه ی ما نیز به حساب می آید. در كشور ما كه رشد سریع جمعیت و مشكلات حاد اقتصادى تلاقى كرده اند, ((صرفه جویى)) و جلوگیرى از اسراف در بسیارى از وسایل و ابزار زندگى, نقش مهمى در ایجاد توازن و عدالت اجتماعى دارد.

از این رو بحث اسراف كه مبدا و ریشه ی قرآنى دارد ،مى تواند به خوبى ناظر به واقعیات و نیازهاى فرهنگى روز جامعه باشد.

معناى اسراف

در توضیح معناى اسراف گفته اند:

اسراف ، تجاوز از حد است ،در هر عملى، اگر چه حلال كه انسان آن را انجام مى دهد. گرچه كاربرد و مصداق آن در انفاق و مصرف كردن بیشتر است.

از این رو به كارگیرى هر چیز در غیر مسیر و حد خودش, چه از نظر كمیت و چه كیفیت, ((اسراف)) نامیده مى شود.

 

موارد اسراف

1 ـ ضایع كردن مال و بیهوده تلف كردن آن, هر چند كم باشد, مثل بیرون ریختن آب باقیمانده در لیوان, پوشیدن لباس قیمتى مخصوص مهمانى، در محیط كار

2 ـ صرف مال در آنچه به بدن ضرر مى رساند. مثل خوردن پس از سیرى در صورتى كه مضر باشد.

امام صادق (ع) مى فرماید:

اسراف در چیزى است كه موجب اتلاف مال و اضرار به بدن شود.1

اما اگر درمان بیمارى و سلامتى آدمى به هزینه ی زیاد نیاز دارد, باید هزینه كرد و به یقین اسراف نخواهد بود.

3 ـ صرف مال در مصارفى كه شرعا حرام است. مانند خرید شراب و ابزار و ادوات حرام.

انفاق در راه خدا نیز باید اندازه را نگه داشت و از حد تجاوز نكرد, زیرا تامین نفقه همسر و فرزندان و تهیه مسائل رفاهى اولیه آنها از واجبات است.

مردى از دنیا رفت و پیامبر (ص) بر او نماز خواند. سپس پرسید: چند تا بچه دارد و چه چیزى براى آنها گذاشته است؟

ـ یا رسول الله! مقدارى ثروت داشت اما قبل از مردن همه را در راه خدا داد.

ـ اگر این را قبلا به من گفته بودید, بر این آدم نماز نمى خواندم. بچه هاى گرسنه را در اجتماع رها كرده است؟2

 

یكى از ویژگى هاى عالى فرهنگ اسلام این است كه در مصرف و استفاده از بعضى امكانات ((شان و موقعیت)) افراد را مدنظر قرار مى دهد و ملاك اسراف و عدم اسراف در بعضى از زمینه ها و موارد را با اوضاع اقتصادى هر زمان و موقعیت اقتصادى و اجتماعى هر فرد گره مى زند. به عنوان مثال خانه بزرگ داشتن و لباس فلان قیمت پوشیدن و میزان طلا و جواهرات و اندازه نفقه همسر را مى توان به این مساله نیز منوط كرد. (3) ولى باید توجه داشت كه وسعت و سادگى چیزى است و تجمل پرستى و زرق و برق پرستى چیز دیگر. از دیدگاه اسلام اولى ممدوح و دومى مذموم است.

 

مساله اى كه در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است كه بهره بردارى از نعمتهاى الهى چنانچه از حد طبیعى هر فرد بگذرد, اسراف است ولى در حد اعتدال مانعى ندارد و چه بسا كمتر از آن حد براى بعضى افراد, مصداق ((بخل)) باشد.

 

على علیه السلام درباره ی نشانه ی مسرف مى فرماید:

((للمسرف ثلاث علامات: یاكل مالیس له و یلبس مالیس له و یشترى مالیس له)).4

 

اسراف كار سه ویژگى دارد: مافوق شأن خود مى خورد, مى پوشد و خرید مى كند.

در تعابیر اسلامى حدى را كه براى مسكن معین كرده اند این است كه به اندازه ((كفایت)) و ((كفاف)) آدمى باشد و این مقدار نسبت به افراد, خانواده ها, زمانها و مناطق فرق مى كند, ولى در عین حال باید بگونه اى باشد كه از حد اعتدال آن زمان و منطقه تجاوز نكند.

 

على علیه السلام در بیان حد لباس انسانهاى باتقوا مى فرماید:

((ملبسهم الاقتصاد))

لباس پوشیدنشان در حد اعتدال و میانه روى است.

نه لباسهاى قیمتى مى پوشند و نه لباسهاى ژولیده و پست. بلكه در پرتو لباس معمولى, ظاهرى آراسته, پاكیزه و متین دارند.

پى‏نوشت‏ها:

1 ـ كافى,ج 4 , ص 54 .

2 ـ گفتارهاى معنوى, شهید مطهرى, ص 163 .

3 ـ براى توضیح بیشتر پیرامون میزان نفقه همسر, مى توانید به تحریرالوسیله امام خمینى (ره), ج 2 , كتاب النكاح, فصل نفقات, مساله 8 مراجعه كنید.

4 ـ سفینه البحار, ج 1 , ص 615 .