دوشنبه 19 بهمن 1388 ساعت 7:00 AM
عتدال و صرفه جويي در انديشه اسلامي (2)
اعتدال و میانه روی در امور ، اصلي مهم در دین بزرگ اسلام است . در برنامه گذشته ، ضمن تشريح اصل اعتدال در مکتب اسلام ، به چند نمونه از روش هاي اسلام براي ايجاد اعتدال ، اشاره کردیم و دیدیم که از نظر این دین آسمانی ، افراط و تفریط ، غيرقابل قبول است . امروز این دیدگاه راهبردی اسلام در مورد یکی از موضوعات مهم در زندگی بشر ، یعنی امور اقتصادي را مورد بررسي قرار مي دهيم . قسمت قابل توجهي از فعالیت های انسانها ، به اقتصاد و کسب درآمد و شيوه مصرف ، مربوط می شود . اقتصاد را دانشی خوانده اند که به بررسی فعالیتهای فردی و اجتماعی مربوط به تولید ، مبادله ، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می پردازد .
بی شک در اقتصاد اسلامی ، همچون سایر زمينه ها ، افراط و تفریط راهي ندارد و اعتدال و میانه روی ، مورد تاکید است . از نگاه مکتب اسلام ، فعاليتهاي اقتصادي مي تواند زمينه رشد و تعالی مادی و معنوی انسان را فراهم كند . اما اگر انسان در امور اقتصادي از مسیر اعتدال خارج شود ، این هدف تحقق نمي يابد . نگاهی به ارزش ها و تعالیم اسلامی به خوبی نشان می دهد که این آئين ، در مسائل كلي و جزئي اقتصادی ، اعتدال را رعایت کرده است .
در آیات قرآن و احادیث ، مردم به کار و کوشش و کسب درآمد براي امرار معاش تشویق شده اند و از تنبلي و سستي و بيكاري منع شده اند . پیامبر گرامی اسلام (ص) انزوا گرايي و گوشه گيري را مورد نكوهش قرار مي دهد . آن حضرت ، گروهی را که کار و زندگی را رها کرده و به عبادت روی آورده بودند ، از این کار نهی كرد و آنها را به اعتدال و انجام كارهاي متعارف روزانه و بهره مندي از لذتهاي زندگي ترغیب نمود . پیامبر می فرماید : " هرکس از راه حلال برای معاش خانواده اش تلاش کند ، مانند کسی است که در راه خدا جهاد مي کند و هر که با آبرومندی در پی حلال دنیا باشد ، در مرتبه شهدا خواهد بود ." امام موسی کاظم (ع) از نوادگان پاک پيامبر (ص) نیز تاکید می کند که کار کردن ، روش پیامبران و اوصیای آنها و بندگان شایسته خداوند است .
اعتدال و میانه روی در امور ، اصلي مهم در دین بزرگ اسلام است . در برنامه گذشته ، ضمن تشريح اصل اعتدال در مکتب اسلام ، به چند نمونه از روش هاي اسلام براي ايجاد اعتدال ، اشاره کردیم و دیدیم که از نظر این دین آسمانی ، افراط و تفریط ، غيرقابل قبول است . امروز این دیدگاه راهبردی اسلام در مورد یکی از موضوعات مهم در زندگی بشر ، یعنی امور اقتصادي را مورد بررسي قرار مي دهيم . قسمت قابل توجهي از فعالیت های انسانها ، به اقتصاد و کسب درآمد و شيوه مصرف ، مربوط می شود . اقتصاد را دانشی خوانده اند که به بررسی فعالیتهای فردی و اجتماعی مربوط به تولید ، مبادله ، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می پردازد .
بی شک در اقتصاد اسلامی ، همچون سایر زمينه ها ، افراط و تفریط راهي ندارد و اعتدال و میانه روی ، مورد تاکید است . از نگاه مکتب اسلام ، فعاليتهاي اقتصادي مي تواند زمينه رشد و تعالی مادی و معنوی انسان را فراهم كند . اما اگر انسان در امور اقتصادي از مسیر اعتدال خارج شود ، این هدف تحقق نمي يابد . نگاهی به ارزش ها و تعالیم اسلامی به خوبی نشان می دهد که این آئين ، در مسائل كلي و جزئي اقتصادی ، اعتدال را رعایت کرده است .
در آیات قرآن و احادیث ، مردم به کار و کوشش و کسب درآمد براي امرار معاش تشویق شده اند و از تنبلي و سستي و بيكاري منع شده اند . پیامبر گرامی اسلام (ص) انزوا گرايي و گوشه گيري را مورد نكوهش قرار مي دهد . آن حضرت ، گروهی را که کار و زندگی را رها کرده و به عبادت روی آورده بودند ، از این کار نهی كرد و آنها را به اعتدال و انجام كارهاي متعارف روزانه و بهره مندي از لذتهاي زندگي ترغیب نمود . پیامبر می فرماید : " هرکس از راه حلال برای معاش خانواده اش تلاش کند ، مانند کسی است که در راه خدا جهاد مي کند و هر که با آبرومندی در پی حلال دنیا باشد ، در مرتبه شهدا خواهد بود ." امام موسی کاظم (ع) از نوادگان پاک پيامبر (ص) نیز تاکید می کند که کار کردن ، روش پیامبران و اوصیای آنها و بندگان شایسته خداوند است .
با آن که در اسلام بر کار و تلاش و کسب درآمد حلال بسيار تاکید شده ، اما زیاده روی و افراط در این زمینه نیز مورد نکوهش قرار گرفته است . چرا که برخی چنان کار می کنند که گویی تنها هدف آنها از زندگی ، جمع آوری مال و كسب ثروت است و از توجه به سایر مسایل اساسي زندگي باز می مانند . امام علی (ع ) در اين خصوص مردم را به میانه روي و اعتدال فرا مي خواند و در سخني اوقات شبانه روز را به سه بخش تقسيم می كند . می فرماید :
: " مومن شبانه روز خود را به سه قسمت تقسیم می کند . قسمتی را برای مناجات با پروردگار، قسمتی دیگر را برای تامین معاش و هزینه زندگی و قسمت سوم را برای بهره گیری از لذتهای حلال و دلپسند صرف می کند . "
: " مومن شبانه روز خود را به سه قسمت تقسیم می کند . قسمتی را برای مناجات با پروردگار، قسمتی دیگر را برای تامین معاش و هزینه زندگی و قسمت سوم را برای بهره گیری از لذتهای حلال و دلپسند صرف می کند . "
شاخه دیگر از اعتدال مربوط به بحث ثروت و مال اندوزي است . در نگرش اسلامی، جمع کردن مال درحد متعارف برای گذران امور زندگی و تامين معيشت خانواده ، معقول و پسنديده است ، اما چنانچه این اقدام موجب وابستگی و دلبستگی بيش از حد انسان به دنیا و غفلت وی از امور معنوی و زندگي اخروي شود ، مورد پذيرش نيست . از نگاه اسلام ، ولخرجی و مصرف بیش از اندازه ، نادرست و افراط محسوب می شود . همچنان که خست و تنگ نظري ، صفتی ناپسند است و انسان خسیس از اين دیدگاه ، فردي نامتعادل تلقي مي شود . بنابراين انسان در صرف کردن اموال ، بايد میانه رو و معتدل باشد . امام علی (ع ) در این زمینه می فرماید : " دست و دلباز باشید ، ولی بدون حساب و کتاب ، اموال خود را خرج نکنید . میانه روی را پیشه خود سازید ، ولی تنگ نظری و خسیس بودن را از خود دور سازید . "
برخلاف كساني كه كنج عزلت را در پيش مي گيرند و از نعمتهاي دنيا اعراض مي كنند ، دين ، بشر را به استفاده و بهره برداري از مواهب طبيعي و دعوت مي كند . البته اين بهره برداري از مواهب طبيعت بايد معقول و به اندازه باشد و به طبيعت و محيط زيست آسيب نرساند . قرآن كريم در مورد استفاده از مواهب زندگي و نعمتهاي مادی ، در آیه 32 سوره اعراف می فرماید : " بگو چه کسی زينت هاي الهي را كه برای بندگان خود آفريده و روزي هاي پاكيزه را حرام كرده است ؟ " البته همانطور كه ذكر شد ، اسلام در استفاده از اموال نیز حدودی را معين كرده است تا افراط و تفریط نشود .
از اصول مهم در اقتصاد اسلامی ، عدالت است . در سایه این اصل مهم ، اعتدال و میانه روی در جامعه رواج می یابد . تبعیض و بي عدالتي در توزيع امكانات اقتصادي ، موجب فقيرتر شدن بخشي از جامعه و ثروتمندتر شدن بخش ديگر مي شود و شكاف بين فقیر و غنی را عميق تر می كند . در اسلام ، تدابير مختلفی برای برقراري عدالت اقتصادی و رفع تبعيض ، اندیشیده شده است . اجراي برخی از اين امور ، اختیاری و برخی دیگر اجباری است . از میان روشهای اختیاری برای کاهش فقر ، می توان به انفاق و کمک به همنوعان و بینوایان اشاره کرد . قرآن کریم با روشهاي تشويق آميزي ، مردم را به یاری نيازمندان و محرومان ترغیب مي كند .
درعين حال درمورد این عمل پسندیده نیز اسلام ، میانه روی و عدم افراط و تفریط را توصيه مي كند . خداوند در سوره اسرا ، آیه 29 خطاب به حضرت محمد ( ص ) می فرماید : " هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن ( و ترك انفاق و بخشش منما ) و بيش از حد نيز گشاده دستی نکن که مورد سرزنش قرار گيري و حسرت زده شوی ." بنابراین کمک به ديگر همنوعان ، اگرچه عملی بسیار پسندیده و ارزشمند است ، اما در این زمینه نیز زیاده روی جایز نیست . چنان که در آیه 67 سوره فرقان در وصف بندگان شایسته خداوند آمده است : " و ( آنان ) کسانی هستند که چون انفاق می کنند ، اسراف نمی کنند و خست نمی ورزند ، بلکه میان این راه و روش اعتدال را بر می گزینند ."
اسلام برای ایجاد عدالت و موازنه در جامعه ، پرداخت زكات و خمس را وضع كرده است . اين پرداخت ها ، الزامي است . خداوند در سوره توبه آیه 60 ، پرداخت زكات را فریضه ای از جانب خود خوانده است و برخی از افراد واجد شرايط دريافت آن چون تهیدستان ، بدهكاران و واماندگان در راه را برشمرده است .
پرداخت انفاق ها و زكات ها از سوي كساني كه تمكن مالي دارند ، در حقيقت روشي براي تنظيم روابط اقتصادي و تعدیل ثروت در جامعه است . به عبارت ديگر ، احکام متوازن اسلام در مورد معاملات و امور اقتصادي ، زمینه بی عدالتی و افراط و تفریط را كاهش مي دهد . به علاوه ، اسلام براي گسترش عدالت و ايجاد توازن اقتصادي در جامعه ، ربا ، گرانفروشی ، احتکار ، تقلب و حیله گری را در خرید و فروش ، ممنوع و حرام کرده است .
اسلام برای ایجاد عدالت و موازنه در جامعه ، پرداخت زكات و خمس را وضع كرده است . اين پرداخت ها ، الزامي است . خداوند در سوره توبه آیه 60 ، پرداخت زكات را فریضه ای از جانب خود خوانده است و برخی از افراد واجد شرايط دريافت آن چون تهیدستان ، بدهكاران و واماندگان در راه را برشمرده است .
پرداخت انفاق ها و زكات ها از سوي كساني كه تمكن مالي دارند ، در حقيقت روشي براي تنظيم روابط اقتصادي و تعدیل ثروت در جامعه است . به عبارت ديگر ، احکام متوازن اسلام در مورد معاملات و امور اقتصادي ، زمینه بی عدالتی و افراط و تفریط را كاهش مي دهد . به علاوه ، اسلام براي گسترش عدالت و ايجاد توازن اقتصادي در جامعه ، ربا ، گرانفروشی ، احتکار ، تقلب و حیله گری را در خرید و فروش ، ممنوع و حرام کرده است .
به طور كلي اقتصاد اسلامی برپایه عدالت در زندگی فردی و اجتماعی بنا شده است . به همین دليل در این نظام اقتصادی ، فقر به کمترین حد ممکن کاهش می یابد و افراد متمکن به ثروت و دارایی خود به عنوان امانتی می نگرند که بايد سهم نيازمندان و درماندگان را در آن درنظر بگيرند . بنابراین انساني كه از ثروت و امكانات مادي ، بهره فراوان دارد ، شايسته است به جای طمع و مال اندوزی ، بخشي از سرمایه خود را در راه کمک به همنوعان فقیر و کسب رضای خداوند ، صرف كند . در این میان ، افراط در مصرف و اسراف و زياده خواهي ، انحراف از جاده اعتدال و یکی از عوامل اصلي گسترش فقر و بي عدالتي در جهان است.