همت وکارمضاعف در حوزه تربیت
آثار پر خیر و برکت نامگذاری سال توسط رهبر معظم انقلاب ، من جمله جهش قابل توجه و ارتقای رتبه ایران در سطح جهانی در زمینه تولید دانش یا توجه مردم و مسئولین به پرهیز از اسراف و حرکت به سوی اصلاح الگوی مصرف و استفاده بهینه از منابع و امکانات ، اکنون در جامعه برای همگان ،آشکار گشته است . تلاشهای مردم و مسئولین در راستای اصلاح الگوی مصرف و نوآوری و شکوفایی قابل تقدیر می باشد اما نیازمند تلاش های بیشتر است . رهبر معظم انقلاب با نامگذاری سال 89 به عنوان سال همت مضاعف و کار مضاعف ، د رپیام نوروزی خود تاکید فرمودند : " آنچه كه از ملاحظهى وضعيت موجود كشور و ظرفيتهاىعظيمى كه در دل اين كشور و ملت بزرگ نهفته است، ميشود به دست آورد، اين است كه آنچهما انجام دادهايم، آنچه مسئولين و مردم انجام دادهاند، در مقابل آنچه كه ظرفيتعظيم اين كشور براى پيشرفت و رسيدن به عدالت است، كار بزرگى نيست. بايد تلاشها رابيش از آنچه كه در گذشته انجام دادهايم، همه انجام بدهند و خود را موظفبدانند."(1)
همانگونه که در این نوشته منظور مانیست ، با شندیدن اصطلاح " کار " نباید صرفا" تولید و امور اقتصادی در اذهان تداعی گردد و همت مضاعف فقط در راستای کار تولیدی و اقتصادی به کار برده نشده، بلکه به فرموده رهبر معظم انقلاب در همه عرصه های صنعتی و در فعالیتهای اجتماعی و در بخش های مختلف باید کار مضاعف صورت گیرد ، "
آنچه مسئولين و مردم انجام دادهاند، در مقابل آنچه كه ظرفيت
عظيم اين كشور براى پيشرفت و رسيدن به عدالت است، كار بزرگى نيست."
بنابراین باید ابتدا این نگرش در بین کلیه مسئولان ، آحاد مردم و خانواده ها تقویت گردد که امروزه مردم کشور اسلامی ایران، نیازمند همت بلندتر با کار بیشتر و متراکمتر هستند تا راههای نرفته را بپیمایند و به هدفهای بزرگ خود نزدیکتر شوند و رهبر معظم انقلاب، آحاد مردم را مورد خطاب قرار داده و همه را با اتکال به خداوند متعال ، موظف به حرکت برای رسیدن به بهترین روزها ، بهترین حالات و بهترین وضعیتها نموده است .
یکی از مهمترین خرده نظام های نظام اجتماعی کل ، نظام خانواده است که اهمیت آن برای رسیدن کشور به توسعه پایدار بر کسی پوشیده نیست. کارکردهای خانواده (2)، از جمله ، تولید و بقای نسل ، مراقبت و تربیت فرزندان ، انتقال بخشی از میراث فرهنگی به آنان ، آموزش بخشی از مهارتهای زندگی ، اجتماعی کردن فرزندان و غیره به حدی مهم است که ، خیلی از تلاشهای نظام آموزشی نیز برای فرایند اجتماعی کردن افراد ، در گرو فعالیت خانواده در اجرای مطلوب کارکردهایش است و باید گفت که مهمترین عنصربخشهای اجتماعی که مورد تاکید حضرت آیت الله خامنه ای برای کار بیشتر و متراکمتر بوده ، همین نظام خانواده می باشد به نحوی که اگر در آن همت مضاعف و کار مضاعف انجام شود نتایجش به زودی در سایر بخش ها مشهود خواهد شد . www.zibaweb.com
هیچ تعریفی از کار کاملا" رضایت بخش نیست ، در تعریف عمومی ازکار آمده است که : " کار یا شغل ، فعالیتی است که شخص مرتبا" برای دریافت پول انجام می دهد"(3) و یا از نظر آدام اسمیت، " کار، منبع منحصر به فرد ثروت ملل است " (4) اگرکار والدین را شامل فعالیتهای آنها با کسب درآمد برای گذران زندگی خود و فرزندان فرض کنیم با این حال ، کارکرد تربیت فرزندان و اجتماعی کردن آنها یک " کار " و وظیفه مهم خانواده محسوب می شود گرچه عموما" درآمدی در این راه عایدشان نمی شود ، به عبارت دیگر با صرف " کارکردن" و تامین مخارج خانواده ، توسط والدین یا " نان آور خانه " ، وظایف سرپرست خانواده به نحو کامل انجام نمی شود و نمی توان با انجام این کارکرد ، مسئولیت والدین را در مقابل فرزندان ، تمام شده تلقی نمود . تربیت فرزندان ، اجتماعی کردن آنها ، تامین مخارج و مهیا نمودن امکانات برای فرزندان جهت تشکیل خانواده وغیره هر کدام در جای خود مهم هستند اما در شرایط فعلی پیشگیری از آسیب های اجتماعی توسط خانواده ها ، جزو وظایفی است که نیازمند همت و کار مضاعف می باشد.
شکی نیست که در جامعه اسلامی ایران ، فعلا" نیز خانواده به عنوان مهمترین نظام اجتماعی ، جایگاه خود را حفظ کرده است . بدون همراهی خانواده تلاش های مستمر و طاقت فرسای فرهنگیان و نظام آموزشی در تربیت و تعلیم فرزندان ، به طور کامل اثر بخش نخواهد بود . اگردرهرکشوری اساس نظام خانواده با روشهای مختلف و پیچیده ، مورد تهاجم بیگانگان قرارگرفته و تضعیف شود ، آسایش و امنیت آن جامعه به خطر افتاده و امید کاملی به کارایی برنامه های مختلف نظام آموزشی و نظام اجتماعی کل، نمی توان داشت . همانند قشر فرهنگیان و دانش آموزان ، خانواده ها هم مورد حمله " تهاجم فرهنگی " و " جنگ سرد " دشمن قرار گرفته و خواهند گرفت . استفاده از اینترنت ، تعدد شبکه های ماهواره ای مرموز ، بسته های دیجیتالی و غیره توسط بیگانگان در تضعیف اخلاقیات در خانواده های مسلمان ، ترویج روحیه مصرف گرایی و مدگرایی و چشم هم چشمی ، لا ابالیگری ، ناهنجاریهای اجتماعی ، فساد اخلاقی ، کم رنگ کردن سنت های کارکردی مطلوب ، تضعیف جایگاه والدین در نظام خانواده ، ارائه الگوهای غربی در روابط و مناسبات خانوادگی به کشورهای اسلامی به عنوان الگوی برتر و غیره از جمله حملات به نظام خانواده ایرانی- اسلامی است . ایجاد شکاف میان نظام خانواده و مدرسه و معلمان ، از دیگر تلاشهای هدفمند دشمن برای خنثی کردن تلاشهای معلمان و مدارس است به نحوی که بر اثر تبلیغات رسانه های غربی ، گاهی اوقات تاکید مدارس بر آموزش و تربیت و رعایت هنجارهای اجتماعی اسلامی به دانش آموزان ، با مقاومت یا اعتراض برخی خانواده ها روبرو گشته و یا اقدامات مدارس را در آموزش اخلاق و انجام فرایض دینی ، مغایر با به اصطلاح مدرنیسم و تجددگرایی تبلیغ شده درآن رسانه ها، معرفی نمایند .
یکی از وظایف مهم مدارس کشور ، بهره گیری از توان انجمن اولیا و مربیان آن است ، بی ربط نخواهد بود که اگر انجمن اولیا و مربیان مدارس را به عنوان " دانشگاه سوم خانواده " معرفی نماییم که این روزها در قالب برنامه "آموزش خانواده " ، نقش موثر انجمن ، بیش از پیش احیا گشته است و بنا به تایید کارشناسان ،میزان تاثیر گذاری برنامه ها ، توصیه ها و اطلاع رسانی سخنرانان ماهر و مدیران جلسات آموزش خانواده ، بسیار مطلوب بوده و پدافند بسیار موثری در مقابله با آسیب های اجتماعی بویژه آسیب های اجتماعی نوظهور مربوط به دانش آموزان می باشد. جا دارد این آموزش ها با استفاده از برترین و به روز ترین سخنرانان به صورت منظم و با تلاش مضاعف مدیران مدارس و روسای انجمن اولیاو مربیان با تاکید بر تربیت اسلامی و پیشگیری از آسیب ها اجتماعی و انحرافات اخلاقی برگزار گردد .و همچنین خانواده ها با همت مضاعف و بیش از پیش ، از این جلسات استفاده لازم را ببرند.
تجربه نشان داده است که والدین با هر شغل و سطح تحصیلاتی، اگر بدانند در جلسات انجمن اولیا و مربیان و آموزش خانواده ، مطالب جدید و مفید در رابطه با تربیت فرزندان ، پیشگیری از بیماریهای جسمی و اجتماعی ، رفع مشکلات مختلف فرزندان و غیره ارائه می شود ، با رغبت کامل و بدون اجبار در این جلسات شرکت فعال خواهند داشت . به نظر نگارنده یکی از سهل الوصول ترین روشها برای ایجاد هماهنگی بین والدین و مربیان ، همین جلسات آموزش خانواده مدارس می باشد که یک پدافند قوی و مطمئن برای نقش بر آب ساختن حیله ها و توطئه های دشمن در به انحراف کشاندن نسل کودک و نوجوان امروزی و پدران و مادران فردای ایران اسلامی است و هر نوع هزینه و کار متراکمتر و تلاش مضاعف برای برگزاری با کیفیت این جلسات، نه تنها نامعقول و غیر ضروری نیست ، بلکه یک سرمایه گذاری مطمئن و زود بازده برای نظام اجتماعی کل خواهد بود و باید توسط خانواده ها ، نگاه " هزینه بری " ، "اتلاف وقت" ، "بی ثمر بودن " ، " تکراری بودن " ، "کهنه شدن " و غیره بدان ، هر چه سریعتر حذف گردد
.
با استماع نظرات والدین شرکت کننده در جلسات آموزش خانواده به این نکته پی می بریم که در اثر مشغله کاری و زندگی ، خیلی از والدین، توان و زمان کافی برای مطالعه در مورد آسیب های نوظهور را ندارند ، از سوی دیگر رسانه ها به دلیل مقررات خاص خود ، نمی توانند خیلی از مشکلات اجتماعی را به صورت مبسوط و بی پرده ، تشریح و برای اطلاع رسانی به خانواده ها برنامه های تصویری کاملا" مستند را پخش نمایند ، بنابراین یکی از بهترین محل ها که تقریبا" بدون پرده های محدود کننده می توان به تشریح ناهنجاریهای اجتماعی پرداخت ، همین جلسات آموزش خانواده و انجمن اولیا و مربیان است که مجددا" متذکر می شود ، پربار کردن و اثر بخش نمودن این جلسات نیازمند همت مضاعف و کار مضاعف برنامه ریزان و مسئولان سطوح عالی وزارت آموزش و پرورش ، مدیران مدارس ، کارشناسی انجمن اولیا و مربیان مناطق ومشاوران و مربیان مدارس می باشد .
ذکر این نکته حائز اهمیت است که برخی روشهای تربیتی امروزی خانواده ها ،دقیقا" در تضاد با اهداف آموزشی و تربیتی مدارس ، معلمان و مربیان است ، به عبارت دیگر ناهماهنگی دو نهاد خانواده و مدرسه در روش و شیوه های کنترل و نظارت برفرزندان، لطمات جبران ناپذیری بر جامعه بزرگ دانش آموزی کشور وارد می سازد و راه را برای شکار آنان توسط ایادی مبلغ انحرافات اخلاقی و اجتماعی هموار می سازد . به عنوان مثال اتخاذ شیوه محبت افراطی به فرزند در محیط خانواده از موضوعات پنهانی است که در اثر غفلت احتمالی نظام اجتماعی کل ، تقریبا در همه خانواده ها با هر سطح درآمد و تحصیلاتی، مرسوم شده و زمینه ساز خیلی از ناهنجاریهای اجتماعی شده و متاسفانه در صورت تداوم این رویه ، در آینده شاهد مشکلات متعددی باید بود ، ایضا" در برخی خانواده ها نیز کمبود محبت به فرزندان ، زمینه ساز مشکلات اجتماعی من جمله گرایش به اعتیاد ، فرار از منزل ، خودکشی وسایر ناهنجاریها و انحرافات دیگر خواهد بود(5). اینجاست که اهمیت همت مضاعف برای تغییر نگرش خانواده ها در بکارگیری روشهای تربیتی و نیز اقناع آنان برای عدم افراط و تفریط در محبت، روشن می شود .
www.zibaweb.com
امروزه احساس می شود که باید والدین به انحاء مختلف با تاثیرات سوء تربیت آسیب زا آشنا گردند تا با تغییر در اصول و رویه های تربیتی خود و با پرهیز از هر نوع افراط و تفریط ، فرزندان با نشاط ، مسئولیت پذیر ، دارای سلامت روان ، مقاوم و صبور ، کوشا ، متعهد ، متدین ، به جامعه اسلامی تحویل دهند. فرزندان خانواده های خشن و خودکامه
، اعتماد به نفس کمتر ، استقلال و خلاقیت کمتری دارند ، ذهن کنجکاوی ندارند و از لحاظ رشد اخلاقی کمتر رشد یافته اند و در برخورد با مشکلات روزمره عملی ، تحصیلی و ذهنی ، انعطاف پذیری کمتری دارند ( پیترسون ، 1984)( 6)،برعکس ، والدین با شیوه مساوات طلب ، سهل گیر و بی بند و بار مشکلات دیگری را برای فرزندان خود بوجود می آورند ، والدینی که سهل گیر ، بی اعتنا یا به حد افراط مساوات طلب اند، نمی توانند آنطور که نوجوان نیاز دارد ، حامی آنان باشند . بعضی از والدین می گذارند نوجوان هر کاری که می خواهد ، بکند و کاری به کارش ندارند و در واقع فرزند را به حال خود رها می کنند بی آنکه سرمشقی از یک بزرگسال مسئول را بنمایانند ( کانجر ، 1977) (7).
بررسی های علمی در زمینه آموزش کار(نه صرفا" کار درآمدزا) و پذیرش مسئولیت از دوران کودکی به فرزندان توسط خانواده ها ، نقش مهمی در فرایند اجتماعی شدن آنها و تقبل مسئولیتهای مهمتر در دوران جوانی شان دارد و نه تنها باعث به زحمت نیافتادن فرزندان نمی شود بلکه آنان را افرادی با صبر و مقاومت بیشتر ، همت مضاعف و کار مضاعف در بزرگسالی ، بار خواهد آورد بعلاوه اینکه حتی یک درجه بالاتر ، کار پاره وقت در نوجوانان مدرسه رو برای کسب درآمد ، فایده هایی چون آشنایی با مسایل پولی و احساس استقلال هم در بر دارد (8) و اگر والدین با عدم رضایت کامل از وضعیتهای موجود ، فرزندان را به مشاغل بالاتر و تحصیلات بیشتر تشویق کنند ، رغبت آنان برای این کار بیشتر خواهد شد ( 9) بعضی از خانواده های امروزی تا پایان سنین نوجوانی، فرزند خود را از هر گونه کار و تلاش(حتی غیردرآمدزا، مانند کمک در انجام امورات منزل) منع می کنند و سبب عادت به سستی و تنبلی فرزندان خود می گردند ؛ در میان برخی قبایل مکزیکو دختران در سنین 6 تا 7 سالگی موظفند شروع به مراقبت از خواهر و برادران خردسالتر از خود بنمایند و برخی مسئولیتهای دیگر در منزل و خارج ازآن را تقبل نمایند ، مهر و محبت در میان این مردم جای مهمی دارد(10) ، اما آیا در سایر کشورها خصوصا" درشهرها و جوامع مدرن و یا در حال توسعه این مسئولیتها در سنین پایین به فرزندان داده می شود ؟ یا خیر، با محبت های افراطی و سهل گیری های بیمورد تا پایان دوره نوجوانی ،و باکاربرد شیوه های مساوات طلب ، سهل گیر و بی بند وبار ، زمینه های انحراف فرزندان ، گرایش به مواد مخدر یا از زیر بار مسئولیت شانه خالی کردن در بزرگسالی را به صورت غیر مستقیم آموزش می دهند ؟(11) و یا در اثر مشغله های زیاد و تمام نشدنی زندگی ،و تلاش برای کسب درآمد بیشتر توسط والدین ، یک محیط کاملا" امن و عاری از هر گونه کمبود مالی و مادی با حذف عوامل نا امنی به جای آموزش نحوه برخورد با عوامل نا امنی ، آثار سوء تربیت آسیب زا را فراموش کرده اند؟یکی از خطاهای بزرگ تعلیم و تربیت کنونی آن است که اولیا تمام همت خود را در حفاظت فیزیکی فرزندان صرف میکنند ، بدین معنی که کودک قبل از آنکه مجهز به مکانیسم های حفظ امنیت خویش شود، به حذف ناامنیهای بیرونی اقدام می کند و اولیا پیش از آنکه به کودک اجازه دهند که ریشه های امنیت ورزی خویش را در خود بیابد ، او را متوجه تکیه گاه ههای بیرونی میکنند (12)
با توجه به نکات فوق الذکر، لزوم توجه بیشتر ، همت مضاعف و کار مضاعف در راستای تربیت فرزندان و همراهی با مدارس و مربیان ، توسط خانواده ها حس می گردد و این میسر نخواهد بود مگر با ایجاد احساس نیاز به نظارت بیشتر والدین بر فرزندان ، کسب اطلاعات بیشتر ، اتخاذ شیوه های تربیتی غیر آسیب زا ، همگامی با مدارس از طریق آموزش خانواده ، جلسات پرسش و پاسخ والدین با کارشناسان مختص دانش آموزان یک پایه ، تهیه بسته های آموزشی برای والدین ، سرکشی بیشتر به مدارس فرزندان و فعالیتهای مفید دیگر
یکی از اشکالات موجود در روشهای تربیتی خانواده های امروزی این است که برای تربیت فرزندان از نوزادی تا پایان نوجوانی معمولا" از یک سبک استفاده می کنند و اگر به 3 دوره تربیتی منظور پیامبر اکرم(ص) توجه کامل می شد شاید دلیلی برای برآوردن آنی تمامی درخواستهای فرزندان ، اهمال در خطاهای مکرر فرزند،عدم تذکر و امر به معروف ونهی از منکر، بخشش مداوم ، عدم آموزش هنجارهای اجتماعی ، ناز پروردگی ، آموزش غیر مستقیم سستی ، تنبلی و لجبازی به فرزندان و ... وجود نداشت ، گویی دانش آموز دبیرستانی یا راهنمایی هیچ تفاوتی با فرزند زیر 7 سال جهت برآوردن سریع تمام نیاز ها و محبت بیش از اندازه ندارد.(13) فراموشی همسر در مقابل فرزندان از دیگر مشکلات عمده خانواده های امروزی است که حقیقتا" نیازمند همت بیشتر برای اصلاح روش است ، گویی همسران نسبت به هم هیچ گونه حق و حقوقی ندارند و باید تمام و کمال و دربست در اختیار فرزند و تامین نیازهای وی باشند و حتی ازتمامی حقوق خود گذشته و به نفع فرزند ، مهر و محبت و توجه به همدیگر را به فراموشی بسپارند و در واقع این کار ، آموزش غیر مستقیم " سرد بودن روابط خانوادگی" در آینده برای فرزندان است، در حالیکه تصور بر این است که این کار یک نوع از خودگذشتگی به خاطر فرزند است که تبعات منفی آن برای فرزندان بسیار بیشتر از فواید آن خواهد بود .
والدین گرامی باید با شرکت در جلسات مختلف ، از آسیب های وارده بر خانواده های امروزی مطلع گردند و ابتدا وجود مشکل را پذیرفته تا نسبت به تغییر ، اقدام نمایند . تغییربرخی نگرشها و روشهای متخذه ، به سادگی مقدور نیست و نیازمند همت مضاعف همسران و والدین است اما با این اوصاف، استفاده از تجارب و نظرات مشاوران امین و سخنرانان مسلط و آگاه ، راهگشا خواهد بود . ذکر اشکالات موجود در نظام خانواده امروزی نیازمند تدوین یک مقاله طولانی است که در این مختصر نخواهد گنجید، امید است صاحبنظران و کارشناسان در معرفی جنبه های مختلف تربیت آسیب زای خانواده ، بکوشند.
نویسنده :حمید رضا ترکمندی
ماخذ:
(1)
قسمتهایی از پیام نورورزی، عینا" از سایت دفتر مقام معظم رهبری آورده شده است :
www.leader.ir
(2) ساروخانی ، باقر. مقدمه ای بر حجامعه شناسی خانواده ، چاپ اول سروش ، 1370.
(3) شعاری نژاد ، علی اکبر. فرهنگ علوم رفتاری ،ص 279
(4) ساروخانی،باقر. فرهنگ علوم اجتماعی ص 452
(5)تا(11) ماسن،پاول هنری.رشد و شخصیت کودک{ترجمه مهشید یاسایی(1368)}.تهران:نشرمرکز.صفحات : 550-552-553-588-591-
(12)کریمی، عبدالعظیم (1386). اثرات پنهان تربیت آسیب زا (چاپ دهم). تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان.ص 232.
(13)وبلاگ معلمان اثر بخش :
http://moallem1.blogfa.com
همت وکارمضاعف در حوزه تربیت