آنچه پيداست در سال «كار مضاعف و همت
مضاعف» بر همگان پوشيده نيست تا برنامهها و اصول كار خود را بر اساس
كيفيت مطلوب طراحي و ساماندهي نمايند و در اين مجال ممكن است عدهاي درصدد
جستجوي علت و انگيزه الهي اين امر مقدس، به دنبال برخي منابع ديني باشند.
از اين رو در اين يادداشت كوتاه برآن شديم تعدادي از آيات و روايات را با
موضوع كار و تلاش با اندكي توضيح گرد هم آوريم. شايان ذكر است آنچه مطالعه
مينماييد قطعا كامل و جامع نيست اما سعي شده است كافي و گويا باشد. اميد
است مورد تاييد درگاه احديت قرار گيرد.
کار از دیدگاه آیات و روایاتدر آیات و
روایات از کار به عنوان عمل صالح یاد شده است و از مقام کارگر ستایش بعمل
آمده است و کارگران نیز به بهشت جاویدان بشارت داده شدهاند. بنابر
رهنمودهای دینی، مسلمانان باید در انجام کار نیک از همدیگر پیشی گیرند:
«انّما تُفاضَلُ القوُم بِالاَعْمال؛ گروه ها از طریق کار نسبت به هم
برتری می یابند.» این نگرش و رویکرد مقدس به کار، موجب می شود که برای آن
مرزی تعیین نشود.«اوُصیکَ اَنْ لایَکُونَنَّ لِعَمَلِ الْخَیْرَ عِنْدَکَ
غایَةً فِی الْکَثْرِة.سفارش می کنم تو را که برای عمل خیر، در نزد تو
محدودیتی نباشد.»نگاه قدسی و عبادی به کار، انگیزه کار کردن را در انسان
تقویت می کند و مرتبه معنوی و اجتماعی او را بالا می برد. در همین ارتباط،
در قرآن مجید می خوانیم:«درجات و مقامات عالی، ویژه مؤمنانی است که تلاش
های عملی مثبت و سازنده دارند». (طه:75)در كلامي زیبا از امام صادق علیه
السلام هم آمده است: «سه چیز از اسباب سعادت است. یکی از آنها این است که
انسان برای بهبود زندگی و کسب و معیشت خود، صبحگاهان از خانه بیرون رود و
شبانگاهان برگردد.»در روایات آمده است: ما ضرب الله سبحانه و تعالی عبداً
بسوط اوجع من الفقر (نهج البلاغه / کلمات قصار / 452). سوط با سین و طای
مؤلف اشاره به تازیانه دارد و فرمود: «ذات أقدس له هیچ فرد یا جامعهای را
با تازیانهای دردناک تر از فقر نزد است.» و خدای سبحان هم هیچ کسی را
فقیر ننموده است، بلکه به اندازه کافی برکات خود را نازل کرده است. امّا
مشکلات جامعه از آنجا شكل ميگيرد که یک عدّه قليل _مستکبران_ در حال
بلعيدن حق مردمند! وگرنه خدا کسی را فقیر نيافريده است. اگر چنانچه منابع
به طور عدل و حکمت تقسیم گردد، همه انسانها همه چیز خواهند داشت؛ حالا یک
قدری بیشتر، یا کمي کمتر. همچنين فرمود: من مار و عقرب را بی روزی
نگذاشتهام؛ ما من دابّه لا علی الله رزقها ( شرح نهج البلاغه ابن أبی
الحدید / 20 / 301). در قرآن چندين مرتبه اين آیه مباركه سوره هود تكرار
شده است كه ميفرمايد: من معیلم، اینها همه عائله مندند، همه شناسنامه
دارند و فرمود: من هیچ موجودی را بی روزی نگذاشتهام.و در جاي ديگر فرمود:
روی دوش زمین راه بروید و روزی بگیرید، فامشوا فی مناک بها (سوره مباركه
ملك/15). بله، انسان ميتواند بر روی زمين کوه شناسی کند، برود بالای کوه؛
معدن شناسی کند، از دل این معدن، طلا و نقره و زغال سنگ در بیاورد، یا از
دل این زمین، نفت و گاز در بیاورد، کار آسانی است؟! فرمود: روی دوشش سوار
بشوید، روزی بگیرید. در جاي ديگر ميفرمايد، ما عالمی داریم به نام
(بهشت). اگر شما مؤمن و با عمل صالح بودید؛ آنجا که رسیدید، نهر عسل در
اختیار شماست. و انها أمن عسل مصفّی(سوره مباركه محمد / 15). آن نهر عسل
دیگر از کندو در نیآمده است، از زنبور و نیش در نیآمده است و سخن از یک
کیلو و هزار کیلو و ده هزار کیلو عسل نیست؛ آنجا نهر روان منتظر شماست. و
وقتی شما شرايط را فراهم نموديد، میروید و هر آنچه خواستيد از آن چشمه
الهي می نوشید. امّا اینجا ودر این دنیا که هستید باید زحمت و تلاش و کوشش
کنید.فرمود: مگر من شما را نیآفریدهام؟! مگر من این عالم را
نیآفریدهام؟! آن کسی که این عالم را آفرید، مهندس و معمار و بنّای این
عالم است، و خداوند باري تعالي قسم ميخورد و ميفرمايد: قسم یاد می کنم
که مصالح ساختمانی انسان، رنج و سختی است، لقد خلقنا النسان فی کبد(سوره
مباركه بلد/4). کبد همین دستگاه گوارش است، امّا کبد در اين آيه مباركه به
معناي رنج آمده است. مي فرمايد: من سوگند یاد می کنم انسان تا روی زمین
است در رنج است. اینجا جای آسایش نیست! در واقع اشاره مينمايد من 80 سال
او را در اين دنيا می آزمایم، و نهر عسل در آنجا به انتظار اوست. انها أمن
ماء غیر آسن (سوره مباركه محمّد /15)، و انها أمن لبن لم یتغیّر طعمه
(سوره مباركه محمّد / 15). در بهشت 4 نهر جاری است و به انتظار اوست واگر
این 80 سال یا 100 سال زندگي دنيوي را خوب امتحان بدهد؛ ما میلیاردها سال
و برای ابد او را در کنار آن نهرها پذیرايی می کنیم. این کجایش بر خلاف
رحمت است؟! ذات اقدس الهي سوگند یاد کرد که انسان تا انسان است، در زحمت
است. اینجا، جای آسایش نیست. بسیاری از سرمایه داران هستند که همیشه شب ها
باید با قرص خواب بخوابند. شما خیلی از کارگران رامی بینید که در کنار
خیابان، راحت خوابیده اند! لذّت و رفاه و آسایشی که او دارد، هرگز خیلی از
سرمایه داران ندارند. بنابراین اراده وتلاش و سعی انسان است که نصیبی برای
او فراهم می کند؛ للرّجال نصیأ ممّا اکتسبوا و للنّساء نصیأ ممّا اکتسبن
کار، سیره انبیا و اولیای الهیکار و تلاش، سیره تمام پیامبران آسمانی است.
پیامبران پیش از بعثت، به کارهای سختی، همچون: شبانی، کشاورزی و... می
پرداختند. شخصیت و زندگی آنان با کار همراه بود و با تمام وجود زحمتها و
تلاشهای طاقت فرسای مردم ضعیف جامعه را درک می کردند. پیامبران و ائمه
معصومین علیهم السلام حتی پس از رسیدن به مقام نبوت و جانشینی، همواره با
کار و تلاش مأنوس بودهاند. مقام کارگری، از دیدگاه معصومین شأن والایی
دارد. از نظر پیامبر گرامی اسلام، منزلت کارگران در ردیف انبیاست. ایشان
فرموده است:«هر کس از دست رنج خویش مخارج زندگی خود را تأمین کند، روز
قیامت در صف پیامبران قرار خواهد گرفت و از عنایاتی که پیامبران بهره
مندند، بی نصیب نخواهد ماند.»داشتن درآمد بیشتر، از درآمد کمتر مطلوب تر
است، زیرا با مازاد درآمد می توان به انجام کارهای نیک و پسندیده اقدام
کرد. آدمی باید با کمک به هم نوعان روح دیگر خواهی را در خود تقویت و دست
تهیدستان و افتادگان را بگیرد. بدینمنظور، امام علی علیه السلام در
گرمای سوزان عربستان، تعداد زیادی چاه و قنات احداث کرد. نخلستانی با
هزاران درخت خرما آباد کرد و زمین های بسیاری را زیر کشت برد. بعضی از
قناتها و زمینهای آبادی را که خود احداث و زیر کشت برده بود، وقف
نیازمندان کرد.همچنین آن امام دلسوز، از حاصل دست رنج خود افراد بسیاری را
از اسارت و بندگی نجات داد و آزادی را به آنان بازگرداند.بنابراین، با
توجه به روش و سیره ائمه معصومین علیهم السلام، کار و تلاش از صفات
پسندیده و مایه رستگاری انسان و پیشرفت جوامع انسانی است.در احاديثي امام
حسن مجتبي عليه السلام ميفرمايد«اِتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ وَ
جِدُّوا فی الطَّلَبِ وَ تِجاهِ الْهَرَبِ وَ بادِرُوا الْعَمَلَ قَبْلَ
مُقَطِّعاتِ النَّقِماتِ وَ هادِمِ الَّذّاتِ، فَاِنَّ الدُّنْیا لا
یدُومُ نَعیمُها وَلا تُؤمَنُ فجیعُها وَلا تَتَوَقّی مَساویها، غُرُورٌ
حائِلٌ وَ سِنادٌ مائِلٌ.»«ای بندگان خدا! پروا پیشه باشید و برای رسیدن
به خواستهها تلاش كنید و از كارهای ناروا بگریزید و قبل از آنكه
ناگواریها به شما روی آورند و نابود كننده لذات [یعنی مرگ] فرا رسد، به
كار[های نیك[ مبادرت ورزید، پس براستی نعمتهای دنیا دوام ندارند و [كسی
از] خطرات و بدیهای آن در امان نیست.[دنیا[ فریبكار زودگذر و تكیه گاهی
سست و بیاساس است.(بحار الانوار، ج 1، ص 218)و در جايي ديگر
فرمودهاند:«وَ اعْمَلْ لِدُنْیاكَ كَاَنَّكَ تَعیشُ اَبَدا وَ اعْمَلْ
لآخِرَتِكَ كَاَنَّكَ تَمُوتُ غَدا.»«برای دنیایت چنان كار كن كه گویا
برای همیشه [در این دنیا] خواهی بود. و برای آخرتت [نیز چنان] سعی و تلاش
كن كه گویا فردا از دنیا خواهی رفت».(بحار الانوار، ج 75، ص 109؛ تحف
العقول ، ص408، شماره 20)پيامبر اكرم(ص) كارهاي خانه را انجام ميداد و در
احاديث ذكر شده است كه امام صادق(ع) فرمود:هر آنكس كه جامه خود را بدوزد و
نعلينش را وصله زند وكالاي مورد نياز خانه را خود حمل كند از تكبر ايمن
باشد.اميرالمؤمنين(ع) مي فرمايد: «من يعمل يزدد قوه». هر كس كار كند بر
توان او افزوده ميشود. نکوهش بی کاری در اسلامامام علی علیه السلام بی
کاری و تن پروری را نکوهش کرده و فرموده است: «با اراده سست، ضعف پیشگی، و
گرایش به بی کاری، بعید است که انسان به سعادت برسد».در مكتب اسلام
بيكاري و نيازمند ديگران بودن امري ناپسند شمرده شده است. امام صادق(ع)
ميفرمايد: خداوند متعال بيكاري را دشمن انسان ميداند.هدر دادن وقت در
قالب خواب زیاد، رفت و آمدهای غیرضروری، زیاده گویی و غیره، از نظر اخلاقی
پسندیده نیست. امام علی علیه السلام در نکوهش وقت گذرانی می فرماید: «بی
کاری دائمی فساد آور است.» اسلام با نگاه تکلیفی به کار و نیز جهاد خواندن
آن، انگیزه کار را در مؤمنان افزایش میدهد و از طریق مبارزه با بیکاری،
تنبلی و تن آسایی به احیای فرهنگ کار اقدام می کند. آموزههای دینی،
بیکاری و تنبلی را عامل انحراف و ناهنجاری عنوان می کند و تن آسایی و
مصرف گرایی را از عوامل فقر و نداری میداند. پیامبر گرامی اسلام با افراد
بی کار به سردی برخورد میکرد و آشکارا نارضایتی خود را نشان میداد.
ایشان روزی مرد نیرومندی را دید، با تعجب پرسید: آیا حرفهای دارد؟ گفتند:
بی کار است. فرمود: او که کار نمی کند، ارزشی ندارد.بی شک انسان بیکار
افزون بر رنج خود، خانواده و اطرافیانش را هم از این نظر در فشار و سختی
نگه می دارد و به آنها آسیب می رساند. در سخنی امام صادق علیه السلام می
فرماید: «انسان توانمند اگر کار نکند، در خوش گذرانی و بطالت میافتد و
سرانجام به خود و خویشاوندانش آسیبهای جدی می رساند».امام علی علیه
السلام در گفتاری، بر این مهم این گونه اشاره می کند: «سهل انگاری و
تنبلی، به از بین رفتن حقوق دیگران میانجامد».انسان تن آسا نزد خداوند هم
ارج و قربی ندارد، چنان که امام صادق علیه السلام فرد بی کار را محبوب خدا
نمی شمارد و می فرماید: «خداوند از خواب زیاد و بی کاری پیوسته نفرت
دارد». بی کاری افزون بر زیان های اقتصادی، آثار سوء روحی، روانی نيز دارد
و در برخی از روایتها به آثار زیان بار روانی بی کاری اشاره شده است. نفس
کار، شادابی و نشاط آور است و در مقابل، بی کاری عامل افسردگی وپژمردگی
روان است. از امام علی علیه السلام نقل است: «کار کردن، بر توان و نیروی
انسان می افزاید.» و «عدم فعالیت بدنی، انسان را سست و ضعیف می سازد و
شادابی و نشاط را از او می گیرد». رابطه کار و عزت نفسدر ادبیات اسلامی،
بخشی از عزت نفس، در گرو کار و تلاش است. کار کردن، موجب میشود انسان به
کمک دیگران امید نبندد و دست تکدی و نیاز به سوی این و آن دراز نکند.
انسان باید بکوشد با کار و حرفهای مخارج زندگی خود و خانوادهاش را تأمین
کند و اسیر محبت و منت دیگران نشود. شاید به همین سبب است که امام علی
علیه السلام در وصیت خود به فرزندش امام حسن علیه السلام فرموده است:اگر
می خواهی آزاد باشی و حریت داشته باشی، مانند بندگان و غلامان زحمت بکش و
کار کن. امید و آرزوی خود را از مال جمیع انسان ها قطع کن، هرگز چشم طمع
به مال و ثروت و اندوخته دیگران نداشته باش. اگر کار و کسبی به تو پیشنهاد
شد، نگو این کار کسرشأن من است و درجه و مقام مرا در جامعه پایین میآورد.
زیرا هیچ چیز به اندازه اینکه انسان از دیگران توقع و تقاضا داشته باشد و
استمداد کند، او را پست، حقیر و خوار نمی کند. تو تا وقتی از دیگران بی
نیاز باشی و چشم طمع به مال کسی ندوزی و از فردی هدیه نخواهی، از همه
بلندقدرتر نیز خواهی بود.بی نیازی از دیگران و عزت نفس، در ذات کار و کوشش
است. امام صادق علیه السلام در به هم پیوستگی این دو اصل می فرماید:ای
بنده خدا، عزت خود را با کار کردن حفظ کن. [شخصی] پرسید: فدایت شوم، عزت
من در چیست؟ حضرت فرمود: صبح گاهان برای کسب رفتن و اعتماد به خود داشتن،
عزت توست.امام باقر(ع) ميفرمايد: هر كس براي بينيازي از مردم و تلاش
براي رفاه خانواده و مهرباني و خيرخواهي به همسايه در طلب مال و امكانات
زندگي بر آيد روز قيامت در حالي كه صورتش همچون بدر درخشان است خداوند را
ملاقات مي كند.پيامبراكرم(ص) مي فرمايد: استفاده از صدقه و زكات براي شخص
بي نياز ، نيرومند ، سالم، صاحب مهارت و توانايي جايز نيست.بنابراین،
انسان باید با کد یمین و عرق جبین، خود را از ذلت و زبونی رهایی بخشد و
متکی به کار و فعالیت خود باشد و دست نیاز به سوی این و آن دراز نکند.
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در توصیه ای می فرماید:هر که برای
حفظ آبروی خود از ذلت سئوال و تکدی و همچنین برای اداره خانواده و کمک به
همسایه در پی کسب حلال برود و کار کند، روز رستاخیز با چهره ای تابناک
مانند ماه شب چهارده به پیشگاه خداوند حضور می یابد. کار، وسیله تقرب به
خداونداسلام به کار و کارگر ارزش بسیار والایی داده است، به گونه ای که
کار کردن را از بزرگترین عبادتها و وسیلهای برای تقرب به پروردگار
شمرده است. در اسلام کارگر، شهید زنده و کارگری شغل انبیاست و از راه کسب
و کار می توان به بهشت برین رسید. قرآن مجید کارکردن را با ارزش می داند و
می فرماید: «نیست برای انسان، مگر بازتاب عمل و واکنش کارش. سپس، به پاداش
کامل تری خواهید رسید». (نجم: 40 و 41)از سوی دیگر بی کاری و تن آسایی
صفاتی هستند که در ادبیات دینی، با نفرت و نکوهش از آنها یاد شده است. در
اسلام کار به عنوان یک دستور دینی واجب است. در روایتی از پیامبر گرامی
اسلام آمده است: «تلاش در جهت کسب روزی حلال، بر هر زن و مرد مسلمان واجب
است».در حدیثی دیگر، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کار را برترین عبادت
دانسته است. ایشان کار را بهترین راه رسیدن به سعادت معرفی می کند و می
فرماید: «نود درصد راه تقرب، به کار منتهی می شود».از نظر اسلام همه
مسلمانان باید به کار و حرفه ای بپردازند. انسانی که کار نمی کند و تنها
به عبادت و پرستش خداوند بسنده می کند، دعایش از سوی خداوند پذیرفته نیست.
از امام صادق علیه السلام روایت است که آن حضرت از علی ابن العزیز پرسید:
عمرابن مسلم چه کار می کند؟ گفت: فدایت شوم! کسب و کار را رها کرده به
عبادت روی آورده است. فرمود: وای، مگر نمی داند دعای بدون کار و کوشش
پذیرفته نمی شود.اگر در جامعهای بر اساس آموزههای دینی عمل شود و کار
ارزش یابد و به عنوان مایه رستگاری و وسیله تقرب به پروردگار به آن
نگریسته شود، فرهنگ کار تقویت خواهد شد و البته برآیند چنین اندیشهای؛
ابتکار، خلاقیت و رشد و توسعه به معنای عام خواهد بود.انجام كار، مطلوب
خداوند است و همچون عبادت و جهاد در راه خدا مقدس است. پيامبر اكرم(ص)
ميفرمايد: عبادت هفتاد پاره است و برترين آن، طلب روزي حلال است. مقام
معظم رهبري در خصوص قداست شغل ميفرمايد: تقدس كار و تكريم كارگر بايد در
راس برنامهها باشد و در منطق اسلام، كار، عمل صالح و عبادت است كه اين،
جايگاه و ارزش كارگر را در نظام اسلامي نشان مي دهد
منبع :alef.ir
لينک مطلب
توسط صغری شکوهی در یک شنبه 9 خرداد 1389 ساعت 1:02 AM
نظرات 0