به تصریح سند چشم انداز بیست ساله مقرر داشته است: «ایران كشوری است توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بینالملل.» معادله بسیار ساده است: «بدون كار و تلاش هدفمند و طرح ریزی شده به جایی نمی توان رسید». چنان كه گفته اند: «همت بلند دار كه مردان روزگار....از همت بلند به جایی رسیدهاند»...
سال 1389، سال «كار مضاعف و همت مضاعف» نامیده شد. در واقع اینكه چه شد كه چنین نامی توسط رهبر فرزانه انقلاب برای امسال انتخاب شد خود یك مسئله قابل توجه است و اینكه چه باید كرد تا چنین نامی در این سال جامه توفیق نسبی به تن نماید بحث دیگری است. با این وجود و اگرچه قصد ما توضیح قسم دوم است ولی بدون درك اجمالی از بخش نخست نمی توانیم روشی مطمئن و پاسخگو برای «چه باید كرد؟» پیدا كنیم.
به تصریح سند چشم انداز بیست ساله مقرر داشته است: «ایران كشوری است
توسعهیافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت
اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در
روابط بینالملل.» معادله بسیار ساده است: «بدون كار و تلاش هدفمند و طرح
ریزی شده به جایی نمی توان رسید». چنان كه گفته اند: «همت بلند دار كه
مردان روزگار....از همت بلند به جایی رسیدهاند». مقام معظم رهبری نیز با
تأكید بر این اهمیت بیان داشته اند: «سال همت مضاعف و كار مضاعف. این
تشریفاتى نیست، نمایشى نیست؛ این خط روشنى را به ما نشان میدهد.»
امّا اینكه باید چه كرد تا بتوان ظرفیت لازم برای «همت و كار مضاعف» را
فراهم كرد مسئله ای است كه باید برای آن غیر از مقررنامه، اقدام به درونی
كردن این ارزش نماییم. به عبارت دیگر تحقق ارزش «همت و كار مضاعف» بدون
توجه به «سرمایه اجتماعی» ممكن نیست.
امروزه، در كنار سرمایه های انسانی، مالی و اقتصادی، سرمایه دیگری به نام سرمایه اجتماعـــــــی (SOCIAL CAPITAL) مورد توجه قرار گرفته است. این مفهوم به پیوندها، ارتباطات میان اعضای یك شبكه به عنوان منبع با ارزش اشاره دارد كه با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا می شود. سرمایه اجتماعی كه بدواً صبغه ای جامعه شناسانه داشته است، به عنوان یك اهرم توفیق آفرین مطرح و مورد اقبال فراوان در علوم مدیریتی نیز واقع شده است. ســرمایه اجتماعی، بستر مناسبی برای بهره وری سرمایه انسانی و فیزیكی و راهی برای نیل به موفقیت قلمداد می شود. مدیران و كسانی كه بتوانند در سازمان و جامعه هدف، سرمایه اجتماعی ایجاد كنند، راه كامیابی شغلی و جمعی خود را هموار می سازند. از سوی دیگر، سرمایه اجتماعی به زندگی فرد، گروه و جامعه معنی و مفهوم می بخشد و كار و زندگی را ساده تر و ثمر بخش تر می سازد.
تعریف رایج سرمایه اجتماعی در روایت كاركرد گرایانه آن عبارت است از روابط
دوجانبه، تعاملات و شبكه هایی كه درمیان گروه های انسانی پدیدار می گردند و
سطح اعتمادی كه در میان گروه و جامعه خاصی، به عنوان پیامد تعهدات و
هنجارهایی پیوسته با ساختار اجتماعی، یافت می شود. البته در مقابل گروهی
دیگر معتقدند این مفهوم را در بررسی این موضوع به كار می گیرد كه چگونه
تحرك پیوندهای مربوط به شبكه های اجتماعی، سلسله مراتب اجتماعی و قدرت
تمایز یافته را تقویت می كند. با وجود این، نكات مشترك این دو دیدگاه
درمورد سودمندی سرمایه اجتماعی در افزایش برخی ویژگیها، مانند آموزش، تحرك
اجتماعی، رشد اقتصادی، برتری سیاسی و درنهایت توسعه است.
سرمایه اجتماعی شیئی واحد نیست، بلكه انواع چیزهای گوناگونی است كه دو
ویژگی مشترك دارند: همه آنها شامل جنبه ای از یك ساخت اجتماعی هستند، و كنش
های معین افرادی را كه در درون ساختار هستند تسهیل می كنند. سرمایه
اجتماعی، مانند شكل های دیگر سرمایه مولد است و دستیابی به هدفهای معینی را
كه در نبودن آن دست یافتنی نخواهد بود امكان پذیر می سازد. سرمایه
اجتماعی، مانند سرمایه فیزیكی و سرمایه انسانی كاملاً تعویض پذیر نیست.
امروزه سرمایه اجتماعی، نقشی بسیار مهمتر از سرمایه فیزیكی و انسانی در
سازمان ها و جوامع ایفا می كند و شبكه های روابط جمعی و گروهی، انسجام بخش
میان انسان ها، سازمان ها و انسان ها و سازمان ها با سازمان ها می باشد. در
غیاب سرمایه اجتماعی، سایر سرمایه ها اثربخشی خود را از دست می دهند و
بدون سرمایه اجتماعی، پیمودن راه های توسعه و تكامل فرهنگی و اقتصادی،
ناهموار و دشوار می شوند. به این ترتیب اگر برنامه ای برای ایران 1404
طراحی شده لازمه ی آن ایجاد سرمایه ی اجتماعی ای متناسب با این برنامه است.
برنامه ای كه به نحو فشرده قصد بهره گیری از تمامی طرفیت های كشور را دارد
می بایست سرمایه اجتماعی لازم برای كار و همت مضاعف آن را هم طراحی كند.
این برنامه می بایست در طراحی لایحه «برنامه پنجم» توسط دولت رقم بخورد،
نكته ای كه ظاهراً جای خالی آن در برنامه پنجم بیش از هر چیز خود نمایی می
كرد و به لطف درایت رهبری این كمبود باید دوباره توسط سیاستگذاران (مجلس و
دولت) مورد توجه و تعمیق قرار بگیرد.
مركز اسناد انقلاب اسلامي