ضعف برنامه ریزی
همان گونه که دقت در برنامه ریزی های سیاسی و فرهنگی و اجتماعی نظم و انسجام را در جامعه به ارمغان می آورد بی توجهی به آنها هم جز نابسامانی و هرج ومرج دست آوردی نمی تواند در پی داشته باشد. اگر در نتیجه سیاست گذاری های غلط اقتصادی، سودپرستان و سرمایه داران غیر متعهد متوالیان اقتصاد جامعه شوند به سبب خوی انحصارطلبی و مال دوستی شان هرگز منافع و مصالح سایر اقشار را در نظر نخواهند گرفت و از هر فرصت برای انباشت ثروت و بهره کشی بیشتر از دیگران استفاده خواهند کرد و توده های مردم را به تهی دستی دچار خواهند ساخت. یکی از وظایف مهمّ سیاست گذاران کلان جامعه آن است که مراقب باشند که در مرحله برنامه ریزی و تهیه طرح های اقتصادی اشتباهی رخ ندهد و در نتیجه کارشناسی درست، زمینه هرگونه نابسامانی اقتصادی از همان ابتدا رفع شود. علی علیه السلام در گفتاری مختصر و در عین حال گویا، می فرمایند: «تدبیر و برنامه ریزی نامناسب، کلید تهی دستی است».

حرص مالی والیان
از جمله زمینه های مهمّ پیدایش فقر به فراموشی سپرده شدن ارزش هایی چون قناعت و زهد در میان مدیران ارشد و متولیان پُست های حسّاس اجتماعی است. واضح است که وقتی ثروت اندوزی به صورت ارزش در میان مدیریت های کلان جامعه رایج شد رقابت و درگیری های خطرناک بر سر تصاحب هرچه بیشتر امکانات فرصت و زمینه های فعالیت های سالم اقتصادی را از بین می برد و تهی دستی در سرتاسر جامعه به ویژه در میان قشر ناتوان گسترش می یابد. علی علیه السلام در عهدنامه مالک اشتر می نویسد: «خرابی زمین نتیجه فقر مردم است و تهی دستی مردم هم نتیجه حرص کارگزاران و فرمان روایان جامعه در زراندوزی است».

موضوع : - اقتصاد اسلامي در مباني و منابع اصلي ( آيات قرآن – روايات اهل بيت عليهم السلام)
 

منبع : http://www.hawzah.net

محدودیت در مصرف

استاذنت الرضا (علیه السلام) فی النفقة علی العیال؟

فقال (علیه السلام):

بین المکروهین

فقلت: جعلت فداک لا والله ما اعرف المکروهین.

قال: فقال له:

یرحمک الله اما تعرف ان الله عز وجل کره الاسراف و کره الاقتار 1

فقال (علیه السلام):

و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً 2

از امام رضا (علیه السلام) درباره چگونگی تامین مخارج خانواده جویا شدم، فرمود: (مخارج خانواده) حد وسط است میان دو روش ناپسند. گفتم فدایت شوم: به خدا سوگند نمی دانم این دو روش چیست؟ فرمود: رحمت الهی بر تو باد، آیا نمی دانی که خداوند بزرگ اسراف (زیاده روی) و اقتار (سخت گیری) را ناخوشایند دارد و در قرآن فرموده است: «آنان که هرگاه چیزی ببخشند نه زیاده روی کننده و نه خست ورزند، و میانگین این دو حد را در حد قوامی (مایه پایداری و بقای زندگی) ببخشند.»

از دیدگاه امام رضا (علیه السلام)، پس از محدودیت های گذشته در مسائل مالی و کسب مال، تصرفات در اموال شخصی نیز محدود است، یعنی اموالی که طبق اصل مالکیت فردی، به شخص تعلق دارد و اختیار آن ها در دست اوست و به ظاهر انگاشته می شود که او می تواند در آن ها هر گونه که خواست تصرف کند، در واقع این چنین نیست، و تصرفات در اموال شخصی نیز محدود و مشروط است، و هر کس در مال خود نیز مجاز نیست هر گونه بخواهد تصرف کند، بلکه تصرف او باید در حد میانه و دور از اسراف باشد. هر گونه اسراف و مصرف زیاد در اموال شخصی و برای شخص مالک، ممنوع است. انفاق بالاترین و ارزشمند ترین نوع تصرف در اموال شخصی است، و شخصی که مال خود را انفاق می کند، بهترین نوع تصرف را در آن انجام داده است، به ویژه که برای افراد خانواده خودش باشد، با این وصف، این تصرف نیز محدود و مشروط است. باید انفاق در حد متعادل و وسط (و حد قوامی) باشد، نه زیاده از مقدار لازم و نه کمتر از آن. چنان که در حدیث امام رضا (علیه السلام) بدان اشاره شد.

«اسراف» و «اقتار» ، دو حد نامتعادل و نامعقول و غیر قوامی و غیر مشروع مصرف است، حد مشروع و معقول، حد میانه و نظام قوامی قصد، اقتصاد و میانه روی است، چنان که در حدیث امام رضا (علیه السلام) بدان اشاره رفت. امام در کلامشان فرمودند: پرداخت مخارج خانواده، میان دو مرز قراردارد: مرز اسراف و زیاده روی (و تجمل گرایی و پر مصرفی )، و مرز اقتار (تنگ گیری و کمتر از حد لازم خرج کردن) و ایجاد کمبود در زندگی.

با بررسی احادیث دیگری که از امام رضا (علیه السلام) در این زمینه رسیده است، به مرزهای دقیق تری از مفهوم اسراف دست می یابیم. در کوچک ترین چیزها، حتی آن ها که در نظر مردم بی ارزش و دور ریختنی جلوه می کند، امام اسراف را روا نمی داند. لذا فرمودند:

من الفساد قطع الدرهم و الدینار و طرح النوی 3

تکه تکه کردن درهم و دینار (یا هر پولی دیگر که آن ها را از استفاده بیندازد)، و

دور افکندن هسته خرما (که ممکن است بذر نخلی شود ، یا به مصرف دیگری آید) از جمله کارهای فاسد و نادرست است.

در آشامیدنی ها و خوردنی ها نیز در نظر امام رعایت حد میانه لازم است، حد میانه مایه دوام و سلامت مزاج است، و زیاده روی و پرخوری بدن را می فرساید و عمر را کوتاه می کند، و موجب انواع بیماری ها می گردد. لذا ایشان در این زمینه می فرمایند:

لو ان الناس قصدوا فی المطعم لاستقامت ابدانهم 4

اگر مردمان حد میانه را در خوراک رعایت می کردند بدنهاشان پایدار (وسالم) می ماند.

حد میانه در خوردن، متناسب با رشد تن و روان آدمی است. در پوشیدن نیز، رعایت جانب حد میانه و دوری از تجمل گرایی و اسراف لازم شمرده شده است. 5

موضوع:

اقتصاد اسلامي در مباني و منابع اصلي ( آيات قرآن – روايات اهل بيت عليهم السلام)

بيان داستانهاي زندگي اهل بيت( عليهم السلام) در باب مسائل اقتصادي. 

منبع : http://www.razavi.ir/

نکوهش اظهار نیاز
در فرهنگ اسلامی به موازات تأکید بر عزّت نفس و قناعت، همواره توصیه شده است که از طمع ورزی به مال دیگران و درخواست از آنها که زمینه خوار شدن فرد و پایمال شدن شخصیت او را فراهم می سازد، خودداری شود. واقعیّت این است که درِ سؤال برخود گشودن و از این و آن درخواست کردن، مستمند شدن را در پی دارد. این کار در آخرت نیز موجب طولانی شدن حساب رسی انسان می شود. علی بن ابی طالب علیه السلام در اشاره به این امر می فرمایند: «هرکس درِ سئوال و اظهار نیاز از مردم را بر روی خود بگشاید، خداوند نیز دری از تهی دستی به روی او خواهد گشود».

نپرداختن حقوق مالی
در اسلام به منظور حفظ توازن اقتصادی جامعه و جلوگیری از پدید آمدن دو قشر غنی و فقیر، احکام و مقررات خاصّی پیش بینی شده است تا از طریق اجرای آنها زمینه سلامت اقتصادی و عدالت اجتماعی فراهم گردد. از جمله این مقررات تعیین وظایف ویژه ای برای افراد ثروتمند است. بر این اساس همه افراد توانمند موظفند با پرداخت مالیات و شریک کردن مستمندان در دارایی خود تا حدودی از رنج تهی دستی آنها بکاهند. واضح است یکی از عوامل پدید آمدن فقر در سطح جامعه خودداری ثروتمندان از به جای آوردن این گونه تکالیف است. علی علیه السلام در این باره می فرمایند: «خداوند سبحان روزیِ تهی دستان را در اموال توانگران قرار داده است. پس هیچ فقیری گرسنه نمی ماند مگر به این سبب که توانگری حق او را نداده است و البتّه خدای متعال در قیامت آنان را در این باره مؤاخذه خواهد کرد».

موضوع : - اقتصاد اسلامي در مباني و منابع اصلي ( آيات قرآن – روايات اهل بيت عليهم السلام)
 

منبع : http://www.hawzah.net

محدودیت سود در داد وستد

امام رضا (علیه السلام)  فرمودند:

ربحُ المومن علی اخیه رباً، إلا أن یشتری منه شیئاً باکثر من مئه درهم،

فیربح فیه قوت یومه، او یشتری متاعاً للتجارة فیربح علیه ربحاً خفیفاً 1

سود گرفتن مومن از برادر دینی خویش ربا است، مگر این که چیزی را به بیش از صد درهم بخرد.

در این صورت، به اندازه خوراک روزانه اش سود دریافت می کند،

یا کالایی را برای فروش بخرد، در این صورت سود اندکی از او می گیرد.

در پرتو این کلام ، به محدودیت اصولی دیگری می رسیم و آن، محدودیت در چهارچوب سودهای تجاری و داد وستدها است. داد و ستد و تجارت، در اصل و ماهیت مباح و مجاز است و کسانی که کالایی را با کوشش و صرف وقت، در اختیار مصرف کننده قرار می دهند، به مصرف کننده کمک کرده اند و شایستگی مزد و پاداش و به اصطلاح مقداری سود دارند؛ لیکن این سودها باید محدود باشد، و در چهار چوب قانون عدل و انصاف محدود گردد. شرایط و نوسان های اجتماعی و اقتصادی، نباید موجب گردد که در روابط تجاری و خرید و فروش پای سودهای کلان به میان آید، و نظام فاسد و ضد اجتماعی واسطه گری، بتواند در تنگناها و فشارهای اقتصادی، سودهای کلان به جیب بزند، و دست توده های مصرف کننده را به نام «جواز سود در معاملات» تهی سازد.

امام رضا (علیه السلام) در این سخن می فرماید: با اندازه گذران زندگی (قوت یومه) سودببرد، یا در مورد مال تجاری، سود اندک (ربح خفیف) داشته باشد. و رشد و افزایش ناموزون و زیاد سود، در معاملات تجاری نباشد.

در اقتصاد سرمایه داری، سود، قاعده و هدف و اصل است، و جریان کالا، برای سرمایه داران، وسیله و ابزاری برای دستیابی به سود بیشتر است. ماهیت نظام سرمایه داری را سودهای روز افزون و درآمدهای افزایشی و زیاد تشکیل می دهد.

در اسلام، هدف اصلی، توزیع سالم کالا در جامعه و رفع نیاز مردم و رعایت مصالح عمومی است.

آیت الله شهید دکتر سید محمد حسینی بهشتی می گوید: « از تتبع قسمت مهم روایاتی که از عصر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (سلام الله علیهم اجمعین) در زمینه آداب تجارت داریم، به خوبی در می یابیم که یک کاسب دارای اخلاق اسلامی و ملتزم به مبانی اسلام، سودی که در کسب برای خود در نظر می گیرد، معادل حق الزحمه ای است که عادلانه باشد، ولی کاسبی که علاوه بر این بخواهد اصل سرمایه او که از نظر اقتصادی عقیم و نازاست، برای او معجزه کند، و فرزند داشته باشد، فرد غیر منصفی است، و در این زمینه در معیارهای اسلامی تردیدی نیست...  ما از آیه  "احل الله البیع و حرم الربا" تا حد سود معقول، حق الزحمه فروشنده را می فهمیم، و بیش از این از نظر ماهیت اقتصادی، نوعی ظلم است ، و هیچگونه تفاوتی با ربا ندارد.» 2

آیت الله شهید سید محمد باقر صدر نیز می گوید: «این منع قاطع امام (در عهد نامه مالک اشتر) از احتکار، به معنای خواست شدید اسلام نسبت به از میان بردن سودهایی است که براساس قیمت های ساختگی استوار است، و در جریان احتکار سرمایه داری پدید می آید. سود پاک (مشروع) سودی است که از راه بهای واقعی مبادله کالا به دست می آید. و این قیمتی است که براساس سود کالا و مقدار طبیعی و خارجی آن به دست می آید، با دور افکندن جریان کمیابی ساختگی که سرمایه داران و بازرگانان محتکر با تسلط بر جریان عرضه و تقاضا آن را ایجاد می کنند.» 3

نیز ایشان در کتاب گرانقدر « اقتصادنا » در این زمینه تحلیل های ارزنده ای دارد که فرازهایی از آن را در این جا می آوریم:

«بدین سان، فروش برای خرید(برای بر طرف کردن نیازها) ، به فروش برای انباشتن پول تحول یافت.» 4

کلام امام رضا (علیه السلام) از قرآن گرفته شده است. قرآن، درباره تجویز سودهای تجاری چنین گفته است:

لا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل الا ان تکون تجاره عن تراض منکم و لا تقتلو انفسکم... 5

اموالتان را در بین خود بناحق مخورید، مگر داد وستدی باشد با رضایت شما (خریدار و فروشنده)، و خودهاتان را مکشید....

در این آیه، رضایت خریدار و فروشنده شرط شده است، و در صورت گران فروشی و سودهای زیاد، رضایت فروشنده حتماً وجود ندارد.

در آغاز فصل « اصل محدودیت » سخنی از امام رضا (علیه السلام) آوردیم که اگر کنترل و محدودیتی در کارهای اقتصادی و غیر اقتصادی انسان ها نباشد، جامعه به تباهی کشیده می شود، و همگان به فساد دچار می گردند. از نمونه های مهم و روشن محدودیت و نظارت در کارهای اقتصادی افراد و اجتماعات ، کنترل سود در معاملات است.
 

امام علی (علیه السلام) فرمودند:

... ولیکن البیع بیعاً سمحاً، بموازین عدل، و اسعار لا تجحف بالفریقین، من البائع و المبتاع... 6

معامله باید سهل و آسان و با میزان عدالت انجام شود و

با نرخ هایی صورت گیرد که به هیچ یک از خریدار و فروشنده اجحاف نشود.

این حدیث، معیار اصلی در حدیث امام رضا (علیه السلام) را بازگو می کند، که باید در مبادله «ربح حفیف» و اجحافی به هیچ یک از خریدار و فروشنده نشود. «بیع سمح» و آسان و از روی موازین عدالت و نرخ مناسب، که در کلام امام علی (علیه السلام) آمده است، معنای «ربع حفیف» در کلام امام رضا(علیه السلام) را روشن می سازد.

موضوع:

اقتصاد اسلامي در مباني و منابع اصلي ( آيات قرآن – روايات اهل بيت عليهم السلام)

بيان داستانهاي زندگي اهل بيت( عليهم السلام) در باب مسائل اقتصادي. 

منبع : http://www.razavi.ir/

امام رضا (علیه السلام) فرمود:

...و اجتناب الکبائر و هی قتل النفس التی حرم الله تعالی و اکل الربا بعد البینه...

و البخس فی المکیال و المیزان... و الاسراف و التبذیر... و الخیانة... 1

(از شرایط ایمان است) دوری از گناهان کبیره یعنی کشتن انسان ـ که خداوند منع کرده است ـ

و ربا خواری پس از دلیل (که این مورد ربا است)

و کم کردن و کاستن پیمانه و ترازو ... و اسراف و ریخت و پاش ... و خیانت...

در این کلام، امام از گناهان کبیره سخن می گوید (یعنی گناهانی که کیفر آن ها سوختن در جهنم است) شیوه های در آمد نامشروع و گردآوری ثروت های حرام نیز از کبائر شمرده شده است، و برخی از این شیوه ها را همسان بدترین گناهان چون آدم کشی یاد کرده است. آری کم فروشی، اسراف و ریخت و پاش، خیانت، درآمد از راه ربا، سود پول و... در کنار قتل نفس قرار گرفته است. چه فرق می کند که انسان یک باره به حیات انسانی پایان دهد، یا با مکیدن خون او و بریدن رگ حیات اقتصادی، وی را به کم خونی و مرگ تدریجی سازد. 2

 انفاق نیز که از برترین کارها شمرده شده و یکی از صور تصرف در اموال است، باید در محدوده ضوابط و محدودیت های شرعی صورت گیرد، و انسان متعهد نخست باید بنگرد مالی را که می خواهد انفاق کند از راه مشروع به دست آورده است یا نه؟ اگر از راه مشروع به دست آمده است انفاق کند، و گر نه انفاق در اموالی که از راه های نامشروع و دور از مقررات دین به دست آمده باشد، ارزشی ندارد، بلکه باید آن ها را به صاحبانش برگرداند. در قرآن به صراحت اعلام شده است:

... انفقوا من طیبات ما کسبتم... 3

انفاق کنید از مال های پاکی که به دست آورده اید.

و امام صادق (علیه السلام) این آیه را چنین تفسیر کرده است :

...کان القوم قد کسبوا مکاسب سوء فی الجاهلیه، فلما اسلموا ارادوا ان یخرجوها من اموالهم لیتصدقوا بها،

فابی الله تعالی الا ان یخرجوا من طیبات ما کسبوا 4

مردم (در جاهلیت) از راه های ناهنجار (و غیر مشروع) اموالی به دست آورده بودند. چون به اسلام گراییدند،

خواستند تا آن اموال را از دارائی خود افراز کنند و آن ها را صدقه دهند.

خداوند این را نپذیرفت، و انفاق را از درآمدهای حلال و پاک روا دانست

موضوع:

اقتصاد اسلامي در مباني و منابع اصلي ( آيات قرآن – روايات اهل بيت عليهم السلام)

بيان داستانهاي زندگي اهل بيت( عليهم السلام) در باب مسائل اقتصادي. 

منبع : http://www.razavi.ir/