پیش از آغاز بحث یادآوری نكاتی سودمند است:
1. مبحث اسراف از جهات گوناگون شایسته تحقیق است ولی در این نوشته تنها از نگاه فقهی بدان می نگریم.
2. این مبحث با این كه مورد ابتلا بوده ولی با تأسّف در كتاب های فقهی به گونه مستقل مطرح نشده و تنها به شكل پراكنده به مناسبت هایی مانند تزیین مسجد، وضو، بوی خوش به آن اشاره كرده اند.
3. محقق نراقی ضمن طرح بحث فقهی بیشتر توجه را به بحث لغوی و موضوع شناسی مصروف داشته است.
4. راقم این سطور ضمن طرح نظریات محقق نراقی در بسیاری از موارد افزون بر بازنویسی، آنها را نقد و بررسی كرده است.

معنای لغوی
بی شك تبیین مفهوم لغوی «اسراف» در روشن شدن حكم فقهی نقش بسزایی دارد؛ زیرا منشأ بیشتر مباحث و اشكالات ابهام در مفهوم اسراف و در نتیجه تردید در مصادیق آن است. شاهد مدعا این است كه واژه اسراف در آیات و روایات در مفهوم و مصادیق گوناگونی به كار رفته است. از این رو این مرحله از بحث با تفصیل بیشتر مورد كند و كاو قرار می گیرد، زیرا به منزله مبنا و پایه اصلی مباحث دیگر به شمار می آید.
خلیل فراهیدی اسراف را به معانی متعدد دانسته از جمله نقیض اقتصاد و میانه روی. می گوید:
الإسراف نقیض الاقتصاد.
همو ماده «السرِف» را به معنای جاهل و «السرَف» را به مفهوم خطا به كار برده:
السرِف: الجاهل... و السرَف: الخطأ.1
ابن اثیر ماده «سرف» را به معانی مختلف دانسته؛ از جمله:
سرف فی حدیث ابن عمر «فإنَّ بها سرحةً لم تُعْبَلْ و لم تسرف»
أی لم تُصبها السرفة و هی دُوَیبَةٌ صغیرةٌ تَثقُبُ الشجر تتخذه بیتا.
در جای دیگر «سرف» را به معنای غفلت دانسته و نوشته است:
و قیل أراد بالسَّرَف الغفلة. یقال: «رجل سَرِف الفؤاد» أی غافل.
در مورد دیگر ماده «سرف» را به مفهوم اسراف و تبذیر دانسته:
و قیل هو من الإسراف و التبذیر فی النفقة لغیر حاجة أو فی غیر طاعة اللّه .
در پایان می گوید: ماده «اسراف» در احادیث فراوان به كار رفته و در بیشتر موارد به معنای گناه و خطای زیاد به كار رفته است.2
ابن فارس نیز ماده «سرف» را به معانی مختلف دانسته است:
سرف: السین و الراء و الفاءِ أصلٌ واحد یدل علی تعدی الحد و الإغفال... و یقول: إنَّ السرف، الجهل و السَّرِف الجاهل و ... و یقولون: إن السرف أیضا الضراوة.
وی در پایان، این كه سرف به معنای دویبه باشد شاذّ می شمارد:

یکی از شیوه‏های مهم آموزه‏های دینی، برای مقابله با مفاسد اقتصادی و اخلاقی و تحکیم ارزش‏های دینی، تقویت باور انسان‏ها به مبدأ و معاد است. این اعتقاد همچون ناظری درونی، اجرای صحیح دستورهای الهی را تضمین می‏کند. آیه‏های مربوط به اسراف، با نهی و نکوهش اسراف و تبذیر، سقوط معنوی و عذاب اخروی اسراف‏کاران را خاطر نشان می‏سازد. پیشوایان معصوم علیهم‏السلام نیز در روایت‏هایی، با یادآوری پی‏آمدهای اخروی اسراف، همگان را از این عمل ناشایست باز می‏دارند. امام علی علیه‏السلام می‏فرماید:
بدانید که بخشیدن نابجای مال، تبذیر و اسراف است که قدر بخشنده را در دنیا بالا می‏برد و در آخرت پایین می‏آورد. او را در دیده مردمان گرامی می‏کند و نزد خدا خوار.
تقویت ارزش‏هایی چون زهد، قناعت، میانه‏روی و مانند آن، از یک سو و ترغیب به مبارزه جدی با هواپرستی، خودنمایی و فخرفروشی از سوی دیگر، شیوه‏های درمان درونی اسراف و تبذیر است. یکی دیگر از عوامل بروز اسراف و تبذیر، جهل و ناآگاهی است. بنابراین، اطلاع‏رسانی و دادن آگاهی‏های صحیح و کافی درباره موضوع به مردم و نیز بازشناسی آثار و پی‏آمدهای اقتصادی، اجتماعی و معنوی آن، در کاهش روحیه اسراف‏کاری بسیار مؤثر است. همچنین، نظارت همگانی بر رفتار و اعمال آدمی که در آموزه‏های دینی با تعبیر امر به معروف و نهی از منکر از آن یاد می‏شود، از کارآمدترین شیوه‏های تثبیت ارزش‏ها و مقابله با مفاسد و انحراف‏هاست. امامان معصوم علیهم‏السلام نیز گاهی با نهی صریح و مستقیم و زمانی با واکنش‏های اخلاقی، بر این مهم نظارت داشتند. افزون براین، خانواده تأثیر بسیار مهمی بر پرورش شخصیت و عملکرد فردی و اجتماعی آدمی دارد. چنانچه بزرگسالان اهل اسراف و تبذیر باشند، خواه ناخواه این روحیه به فرزندان منتقل می‏شود. ائمه معصوم علیهم‏السلام با دیدن اسراف و تبذیر در خانواده‏ها، واکنش مناسب و به موقع از خود نشان می‏دادند. در حدیثی آمده است که امام صادق علیه‏السلام میوه‏ای را دید که ناخورده، بیرون خانه‏ای انداخته شده است، ایشان با ناراحتی فرمود: