برای تهذیب نفس و خودسازی باید از کجا شروع کرد و چه مراحلی را باید طی کرد و چه کتابی را باید مطالعه کرد؟
انسان باید درون خود را نظاره کند؛ جهت دل را بنگرد و تمایلات و علاقههای روحی و جسمی خود را بررسی کند و ببیند آهنگ کجا دارد و به کجا ره میپوید و اعضای بدن و افکار خود را در راه چه اهدافی به کار میگیرد. تمایلات و کششهای گوناگون، برآیند مستقیم نخواهند داشت و افتان و خیزان رفتن، شخص را به مقصد نمیرسانند! اگر مقصود خودسازی شد، به این هدف نمیرسد؛ مگر این که رسیدن به مقصود واقعی و محبوب حقیقی را هدف اصلی قرار دهد و آهنگ و اراده کوی دوست کند.
بعد از قصد و اراده، نوبت به عمل میرسد. برای رسیدن به لقا و قرب الهی که همان هدف نهایی زندگی و دین است، چارهای جز این نیست که انسان خودش را در ظرف عبودیت حق تعالی قرار دهد.
این ظرفیت، دارای دو مرحله زیر است:
الف) قرب فرایض؛ یعنی ظرف انجام واجبات و ترک محرمات و به عبارت دیگر، ظرف تحصیل تقوا.
ب) قرب نوافل که به معنی انجام مستحبات و ترک مکروهات و به عبارت دیگر، ظرف تحصیل ورع است.
● چند تذکر مهم
۱) انسان به وسیله نوافل و مستحبات، به اوج کمال میرسد، ولی این ظرفیت هنگامی در ساخت انسان و تعالی او مؤثر میافتد که شخص سالک، نسبت به تحصیل تقوا و انجام واجبات، به اطمینان رسیده باشد؛ زیرا مرتبه نافله پس از واجب است و بدون تقوا، ورع حاصل نمیشود.
۲) ظرف عبودیت با دو مانع بزرگ روبه روست که تا این دو مانع از سر راه انسان مرتفع نشود، موفقیتی حاصل
نمیشود:
▪ مانع اول، خلقیات و ملکات اخلاقی رذیله؛ رذایل اخلاقی مانع میشوند که شخص بتواند به وظایف عبادی خود به نحو صحیح و احسن عمل نماید؛ به طور مثال، کسی که دارای صفت پست بخل است، هرگز قادر نخواهد بود به واجبات مالی خود عمل کند.
▪ مانع دوم، اسارتهای انسان است؛ عادتهای بد، دلبستگی به لذتها و شهوتهای دنیوی، وابستگیها و برخی گرایشهای افراطی مادی، مانع موفقیت انسان در ظرف عبودیت و بندگی خداوند هستند و بدین منظور، سالک، اگر بخواهد در این مسیر موفق باشد، باید برای تحصیل آزادی معنوی و اخلاقی، تلاش کند و خویش را از اسارت هواهای نفسانی و خواستههای شیطانی برهاند.
اگر انسان در تحصیل آزادی و تهذیب نفسانی از اسارتها و ملکات رذیله موفق شود، آنگاه در مسیر عبودیت نیز موفق خواهد بود.
۳) طی تمامی این مراحل، بسته به تحصیل عقلانیت معنوی و تقویت عقل معاد است. در روایت بسیار مهمی در این زمینه، چنین آمده است: «عقل آن چیزی است که به وسیله آن خدا عبادت میشود و بهشت به دست میآید»۱. هر کس به مقدار عقل خود در این مسیر حرکت میکند و موفق میشود؛ حتی ملاک سنجش انسانها به لحاظ ارزشی و ملاک محاسبه اعمال در قیامت، به مقدار عقل انسان بستگی دارد.
