آی ! دارد می رسد ماه محرٌم ، « روز حق »
روز فریاد حسینی در دفاعِ از « علَق »

گرکه انسانی مبادت خامُشی در راه او
راه حق ٌ پیما کرامت را ز درگاهش بجو

پس بخوان حق را ! ، بنام حق نما فریادها
ذیل نام « او » نما از راد مردی یادها

« اقراء باسم ربٌک » سررشته عشقِ وی است
داستان ِ جنگ حق با وعده ی ملک ری است

وعده های حاکمان ، حتی نوشته ، کاذب اند
صدق اصحاب حسینی در ره حق جاذب اند 

صدق پیش آور و اخلاصی نما در راه حق 
تا شوی پیروز و با هر علم و منطق منطبق

« خلق الانسان » بهرچه ؟ بیاندیش ای عزیز
علم تنها مینماید هر حق از باطل تمیز

آی ، « ای شمر زمانه » ! هربشر خلق خداست
راه رحمان و رحیمی از ره کینه جداست

با کلام خوش توان کردن جهان را یک بهشت
نفرتی ! بیدار شو ! ریشه مَکَن هرچیز کشت

آنچه می گوئی همه از نخوت و کبر و ریاست 
دین و ایمان از تو رفته ، آنچه مانده یک « هوا » ست

آی ! عقده ، کینه ، نفرت ، خود پرستی باطل ا ست 
هرکه در راه حسینی نیست از حق غافل است

هرکجا سدٌی بسازی بر چنین سیل ضرر 
نفع خواهی داشت اندر هرسفر یا هر حضر

ما همه در راه عُقبائیم ، راحل ، دیر و زود
سر فرود آور به قرآن و فرامین ودود ...

شنبه 19 مهر 1394 ساعت 14
علیرضا آیت اللهی

روش های نمایشی تعزیه (11)
تعزیه از قرن 18
( بقیه )
2) در طیٌ قرون متمادی ، از قدیم ترین روزگاران تا کنون ، نه تنها جهان گردان ز غرب به شرق آمده ، بلکه از شرق نیز به غرب رفته اند . لیکن غریبان علاوه براهتمام در نگاشتن شرح سفر خویش این امتیاز را نیز داشته اند کهمدارک و اسنادشان در طی قرون و اعصار در گنجینه های مدارک ، و کتب خانه های گوناگون محفوظ مانده و محققان آنها را بر رسیکرده و مطالب جالب توجٌه آن را انتشار داده اند . در صورتی که اگر مدرکی نیز از شرقیان به جای مانده بود در آشوب ها و هجوم ها و قتل عام ها ازمیان رفته و بقایای آن نیزمورد مطالعه قرار نگرفته است . در نتیجه امروز بسیار کسان را که از غرب به شرق آمده اندمی شناسیم و به آثارشان دسترس داریم . امٌا مسافران شرق به غرب همه نزد ما گم نام مانده اند مگر این که گاهی کتابی هم از گنجینه های غرب بدست آید و پرده از روی احوال یکی از این قهرمانان ( مانند دون ژوان ایرانی ) بردارد .
در هر حال آنچه مسلٌم است و در آن تردید نمی توان کرد ، این است که پس از جنگهای صلیبی و بعد از آن ، ایرانیان همواره به اقطار دنیای متمدن ، بلکه جهان شناخته شده سفر کرده اند . در شرق دور آثار ایشان تا هند و چین و مالزی و اندونزی هنوز برجای است . در مصر و آفریقا تا حدود زنگبار و ماداگاسکار نیز هنوز کسانی با نام های خانوادگی شیرازی و اصفهانی زندگی می کنند و از وضع اجتماعی خوبی برخوردارند . پارسیان هند و پاکستان با وجود گذشت بیش از یازده قرن هنوز خود را پارسی میدانند . مگر ممکن است که با این احوال هیچ کس به سوی مغرب نرفته باشد ؟ 10 .
از میان مردم ایران ، آنانکه به امپراتوری عثمانی و روسیٌه سابق نزدیک تر بودند از این دوراه زودتر و آسانتر به اروپا راه می یافتند . زبان و ادب فارسی به همٌت این مردم تا اعماق شبه جزیره بالکان تا رومانی و مجارستان و یوگسلاوی نفوذ کرده است * . در قرون جدید نیز افکار آزادی خواهانه به وسیلهء همین مردم از اروپا به ایران انتقال یافت .** بی شک در همین روزگاران، این مردم در ضمن سفر به ممالک عیسوی مذهب می دیدند که مسیحیان مؤمن و معتقد از سر اخلاص و ایمان ، و برای محکم ساختن ایمان مردم سرنوشت مقدٌسان دیم خود را مجسم می کنند و نمایش های دینی برپا می دارند . ( همان که آنها را Mister و Miracle می نامیم ) ودر حقیقت تآتر اروپائی در قرون جدید بر اساس همین نمایش ها بنا شد و آن گاه سنٌت های نمایشی یونان و روم نیز  مورد تحقیق قرار گرفت و به غنای نمایش اروپائی افزود . آیا ممکن است این تحولات ، این نمایش ها ، که همراه با اظهار اخلاص و گریه ها و زاریهای مسیحیان معتقد نیز بوده *** از نظر کسانی که مردمشان بارها در برابر نصرانیان سر می نهاده و ترسایانِ مست بی هیچ گرفت و گویی درمجلس سماع وی شرکت جسته باشند 11 پنهان مانده باشد ؟ **** 
جهانگردی از شرق به غرب ، پیشگامی مسیحیت و غرب درتعزیه ، فلسفه تعزیه مسیحیت ، تعزیه غرب بنیان نمایش ، اشاعه تعزیه  
محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده . صص 9 و 10
*
علیرضا آیت اللهی . مهر1395 :
* یعنی ایران متمدن نبود و تمدن فقط نزد اروپائیان بود ؟!
** مگر مردم وملٌت ایران خود نمی دانستند آزادی چیست و میبایست از اروپا بیاموزند . محجوب اغراق کرده است .
*** طی اقامت هفت - هشت ساله خود در غرب اروپا هرگز چنین جایگاهی را که گریه در تعزیه ایران دارد در کارناوال های مسیحیت کاتولیک ندیده ایم .
**** کوشش محجوب در نسبت دادن بنیان تعزیه شیعی به تعزیه کاتولیک های مسیحی ، و تقلیدشیعیان از کاتولیک ها بنظر ما نمی توانست از سر بی اطلاعی کامل از وجود تعزیه در قرون اولیه اسلامی و به خصوص زمان آل بویه بوده باشد بلکه از لحن وی در سخنرانی و اظهار نظر هایش مقاصد سیاسی وی را کاملا" می شد دریافت .

روش های نمایشی تعزیه (10)
تعزیه از قرن 18
( بقیه )
1) ایرانیان در طی قرون متمادی نشان داده اند که مردمی آزاد فکر و صاحب سعه ء صدرند و در مسائل مذهبی هرگز سخت گیری و تعصب روا نمی داشته اند و این مطلب از تاریخ باستانی ایران گرفته ( رفتار کوروش با یهودیان بابل ) تا امروز همواره مصداق داشته است * . این قوم از هرگونه مظهر ترقی و تجدٌد که آن را موافق فکر و ذوق و سلیقه خویش بدانند استفاده می کنند . برای نمونه بد نیست مطلبی را که درکتاب نمایش و رقص در ایران آمده است نقل کنیم :
ایرانیان « هیچ یک ازچیزهائی راکه دارای اصل اروپئی است ( در تعزیه ) طرد نمی کنند . هیچ کس تعجب نمی کند از این که در مجلستعزیه به کار رفتن صندلی هائی را که به سبک وین ساخته شده اند ببیند ...
« ... در یکی از صحنه ها لحظه ء خاصی وجود دارد که سربریده ء امام آیاتی از قرآن تلاوت می کند . دراردبیل برای اجرای این قسمت ** ، سری مقوٌائی ساخته و آن را روی صندوقی گذاشته بودند که درون آن گرامافونی پنهان شده بود و برروی آن صفحه ای بودکه آیات قرآن در آن ضبط شده بود . گرامافون کار می کرد و این تصوٌر را به تماشاگر میداد که سر بریده قرآن می خواند . 8 »
اگر بخواهیم از اینگونه شواهد ***، و نیز مماشات مردم ایران را باارباب دین ها و مذهب های دیگر از قصٌه ها و منابع تاریخی و اجتماعی و عرفانی گوناگون نقل کنم سخن به درازامی کشد. در کتاب مناقب العارفین افلاکی که در احوال و سخنان مولانا جلال الدین نوشته شده بارها آمده است که مسیحیان به خانقاه مولانا آمد و رفت داشتند و نیز مولانا به جایگاه ایشان می رفت و گاه در دیر راهبی چهل روز خلوت می گزید و روزی مردی راهب برای رعایت ادب سی و سه باردر برابر مولانا سر نهاد و هربار مولانا نیز عمل متقابل و اظهار ادب را ، در برابر وی سرنهاد 9 . بنابراین آسان گیری در کار مذهب و وابسته دانستن اعمال آدمی به نیٌت وی موجب می شده است که هر رسم پسندیده را که نزدِ گروهی ببینند فراگیرند .
* همایش وبه ویژه بخش تعزیه ی آن به شدٌت مورد اعتراض برخی از روحانیان و متعصبین شیراز قرار داشت که از جمله با نویسنده این سطور به منظور عدم شرکت در آن همایش تماس گرفتند و نویسنده نیز از آن پس در تماشای فیلم های سینمائی و تآتر های همایش که واقعا" مبتذل ، رکیک و گاهی مستهجن بودند خود داری ورزید . .. و تقریبا" همه متفق القول بودند که چنین افرادی که در واقع عامل سیاست اعتقاد زدائی نظام شاهنشاهی هستند ، به توهین به شعور مردم پرداخته در صدد تحمیق آنان می باشند .
** استدلالهای محجوب نه تنها به صورت شگفت انگیزی سست بودند بلکه سراسر گفته های وی را مجموعه ای از سفسطه و مغلطه می نمودند .
*** ایا مثلا" چنین کاری سبب می شود که تعزیه ایران را ناشی از غرب و تقلید ازمثلا" مسیحیت کاتولیک بدانیم ؟! ؛ در آنجا هم داستان سر بریده ای که قرآن می خواند وجود دارد ؟ که به فرض وجود هم به این ترتیب گام برداشتن و غذا خوردن و خوابیدن ما هم تقلید هائی از غرب اند و ما حتی به دنیا که آمدیم شیر خوردن را بلد نبودیم و از غربیان آموختیم ! ( مکتب اشاعه در مردم شناسی ضوابط و قواعد خود را دارد و هرگز تا به این صورت که محجوب روایت می کند ساده انگارانه و مهمل نیست ! ) .... و چگونه است که با آن روایت از مولوی تعزیه ی غرب را تقلیدی از تعزیه ی ایران نمی دانیم ؟! .

انعطاف مذهبی ایرانیان ، فرهنگپذیری ایرانیان ، اردبیل ، جلال الدین بلخی ، فراگیری رسوم غربی

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده . صص 8 و 9

روش های نمایشی تعزیه (9)

تعزیه از قرن 18

محمد جعفر محجوب :
بنا به آنچه آنچه گفته آمد از یک سوی می بینیم که تا اواخر قرن هفدهم میلادی تعزیه ، یعنی مجسم کردن حوادث کربلا به صورت نمایش در ایران وجود نداشته است و از سوی دیگر - بنا به مدارک موجود - دیده می شود که در نهمین دهه ء قرن هجدهم یک اروپائی شاهد نمایش صحنه های واقعه کربلا در ایران بوده است . 7
بنابر این چنن جهش عظیمی که مجالس روضه خوانی و دسته های سینه زنی را به نمایش تآتری واقعه کربلا بدل کرده است باید در قرن هجدهم صورت وقوع یافته و در آغازقرن نوزدهم به اوج کمال خویش رسیده باشد . اکنون دامنه ء بحث را فراهم گیریم و یکایک علٌت هائی را که سر انجام بدین تحوٌل فوقالعاده جالب توجٌه انجامیده است بررسی کنیم *
* علیرضا آیت اللهی . مهر 1345
ما برای تمام استادان در هر رشته ای احترام قائلیم و برای هرکسی که حتی نکته ای از وی آموخته باشیم ، به مصداق من علٌمنی حرفی ، بسیار بیشتر . منتهی در همان زمان ارائه این مقاله نیز چون نیمی از شنوندگان با آن مخالف بودیم :
- از نظر نثر و آنهم از سوی یک استاد ادبیات که برخی وی را غول ادبیات ایران می خواندند ! و نیز :
- از نظر رسم الخط در جزوه ء ارائه شده
- و محتوایی بسیار سرسری گرفته شده که در واقع مخاطبان را دست کم گرفته بود امٌا در اثر کم آگاهی یا به دلایلی سیاسی و به خصوص به دلیل تحبیب خود نزد این گروه سیاسی یا آنگروه و این مرجع خارجی یا آن گروه و آنهم در قلب ایران و میان آنهمه ایرانی مسلمان و آگاه به مراسم تشیع آن را به خارجی و انگیزه های آمده نسبت دادن به تدریج صدای اعتراضات حضٌار را بلند ساخت تاجائی که یکی از استادان هنر های نمایشب بنام دکتر ممنون پشت میکروفون قرار گرفت و با تعصب و هیجانی بسیار زیاد به دفاع حقانیت تعزیه ایرانی پرداخت .  

روشهای نمایشی تعزیه ، شروع تعزیه در ایران ، تجسم حوادث کربلا ، استناد ، محمد جعفر محجوب

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (8)
تعزیه در هند و پاکستان
(بقیه)
از سوی دیگر بسیاری از رسوم و سنن و آداب و عادات و مراسمی که ازایران به شبه قارٌه - و به طبع بیشتر به قسمت مسلمان نشین آن - انتقال یافته ، به همان صورت باقی مانده است و این امر شاملتمام مسائل و موازین و سنٌت هائی است که پیش از صفویان یا بعد از ایشان یا در دوران فرمانروائی آنان  از ایران به هند و پاکستان آمده است . تحقیقی مختصر نشان می دهد که فارسی رایج پاکستان و نحوهء تلفظ آن سامان همان است که شش هفت قرن پیش بوده است . اینان اظهار می دارند که برخی مختصٌات زبان فارسی ، مانند دوگانگی تلفظ واو و یای مجهول و معروف هنوز در پاکستان و هند حفظ شده است . نیز تکیه ها ، خانقاه ها و لنگر ها ، آداب و عادات صوفیان، برپا داشتن مراسم عرس برای مشایخ تصوٌف و سماع صوفیان و دست افشانی مریدان همه آدمی را با یاد دودان ابوسعید ابو الخیر و مولانا جلال الدین می اندازد و هنوز اگر به روستاهای دور دست قدم بگذارید و با زندگی اجتماعی قدیم ایرانیان و مسلمانانِ این نواحیاندکی آشنائی داشته باشید احساس می کنید که محیط پنج شش قرن پیش همچنان دست نخورده باقی مانده ورسوم و آداب تمدن جدید کوچکترین تغییری درآن نداده است .
کلمهء تعزیه در هند و پاکستان لفظی نا آشنا نیست ، امٌا معنی آن کاملا" با آنچه ما ازآن می فهمیم تفاوت دارد . تعزیه عبارت است از چیزی ضریح یا حجله مانند که درهر شهر بر طبق رسوم و سنن هنری آن ساخته می شود و به تناسبِ دقت و مکنت سازندگان آن کوچک یا بزرگ و ارزان یاگران تمام می شود . هر دسته عزادار یک « تعزیه » همراه دارد و پس ازخاتمه عزاداری آن را به خاک می سپارد . توضیح بیشتر را در گفتار « تعزیه داری در هندوستان » بیابید . آنچه مورد استناد بنده است این است که باید در دوران نفوذ این مراسم ازایران به هند ، یعنیدر دوران مهاجرت قزلباشان و دیگر شیعیان به شبه قارٌه و اقامت دائمی در آن سامان ، در اواسط عصر صفوی ، تعزیه و تعزیه داری در ایران نیزبه همن نهج بوده باشد . گفته ء شاردن درمورد آنچه همراه دسته ء سینه زنی است این حدس راتائید می کند . منتهی از آن روزگار به بعد ، تشریفات و آداب عزا در ایران تحول یافته و هرروز به سوی تکامل رفته امٌا در شبه قارٌه به همان صورت قدیم خویش حفظ شده است . البته بدیهی است که بنا به کیفیٌت اوضاع و احوال اقلیمی ممکن است در بعضی جزئیات تغییری داده شده باشد ، امٌا اساس همان است که قرن ها پیش از ایران بدان سامان راه افته است .

معنی تعزیه در هندوستان ، صوفیگری در هندوستان ، ایستائی آداب و رسوم ، اشاعه از ایران ، قزلباشان 

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (7)

بقیه
در باب عزاداری ماه محرم و آداب و ترتیب آن در شبه قارٌه هند و پاکستان ، گفتاری مستقل از یک محقق هندی در همین مجلس بحث ارائه خواهد شد و از این روی در این مقام در صدد بحث تفصیلی در باب آن نیستم و خواستاران را به مطالعه ء آن گفتار ره نمون می شوم . لیکن در این مقام دونکته را یاد آور می شوم : نخست این که تشریفات عزاداری و به راه انداختن دسته های سینه زن و زنجیر زن و جز آن - مانند خود مذهب شیعه - به احتمال قوی تر از ایران به شبه قارٌه راه یافته است و از قرائن تائید کننده ء این نکتهآن که گروهی که هنوز نام قزلباش را بر خود دارند و از بازماندگان نیروی قزلباش عهد صفوی هستند و زبان مادریشان فارسی ِ دری است همگی شیعه هستند و در ترتیب دادن دسته هایِ عزا ورهبری آن ( دست کم در پاکستان ) سهمی بسزا دارند . گروهی دیگر نیز ایرانیان مقیم شبه قاره هستند که آنان نیز مراسم عزاداری و روضه خوانی را به آداب تمام بر پا می دارند .
از سوی دیگر چنان که میدانیم دوران اوج اتلای روابط فرهنگی ایران و شبه قاره و تعاطی افکار و نفوذِ هنری و فرهنگی ایران در هند و پاکستان ، عهد صفوی بوده است. درست است که پس از صفویان نادر سفری به هندآمد و تا دهلی تاخت و به پیروزی هائی نائل آمد ، لیکن هنوز نادر با مردم هند ، و با شاهان آن سامان ، آن روابط را که صفویان داشتند پیدا نکرد و در حقیقت پس از عصر صفوی گرفتاری هی گوناگون و روز افزون ایرانیان و دولت ایشان و نیز فعالیت های استعماری کمپانی هند شرقی و سپس دولت انگلستان مجالی برای رشد فعالیت ایرانیان باقی نگذاشت . از این روی کسی که در این روابط و سیر آن دقیق شده باشد نیک می تواند دریافت که پس از عصر صفوی انتقال سنٌت ها و مآثر فرهنگی از ایران به شبه قارٌه هند و پاکستان قطع شده است .

تعزیه در هند ، تعزیه در پاکستان ، قزلباش هند و پاکستان ، شش قرن پیش ، صوفیگری

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (6)

( بقیه )
... آن گاه کرسی بزرگی می آید که هشت مرد آن را بر دوش حمل می کنند و نماینده ء حضرت امام حسین (ع)  است . بعضی از این کرسی ها مانند تختی آراسته و تجملی است که دو کودک به نمایش امام حسن و امام حسین بر روی آن نشسته اند . بعضی دیگر به اسلحه خانه ای میماند که درون و بیرون آن تیر و کمان ها ، شمشیرها ، سپرها ، خنجرها و سلاح های گوناگون نصب شده و کودکی تمام سلاح و آماده برای جنگیدن درون آن نشسته است . تمام این وسایل بر اثر وجود زر و سیمی که روی آن ها کار کرده اند می درخشند . زیرا این وسایل به خرج و با نظارت و مراقبت تمام مردم آراسته می شوند . بعضی دیگر از این وسایل ضریح ها را مجسم می کنند و در بعضی دیگر می بینیم که مردی با لباسی خون آلود که تیر ها بر روی آن نشسته ، با سر و صورتی غرق خون دراز کشیده است و وضع امام و شهیدان کربلا را در وقت شهادت مجسم می کند . گردا گرد تمام این وسایل تعدادی شاخه های درخت حمل می شود برای اینکه آنان را از تابش آفتاب نگاه داری کند . پس از گذشتن این وسایل مردانی فرا می رسند که آنان نیز غرق خون بر اسب های خاک و خاکستر آلود نشسته اند . اینان نیز جنگ آوران و مبارزان کربلا را مجسم می کنند . از پی آنان جمعیت ، مردم و دسته ای به تعداد دویست تا سیصد تن می آیند که صدای وحشتناک فریاد یا حسین از آنان شنیده می شود . اینان نیز همواره مسلٌح اند ، لیکن اغلب سلاح آنان فقط چوب دستی های ستبر است و به جایراه رفتن می دوند . آنان گاه گاه می ایستند تا به وسایلتشریفاتی فرصت پیش رفتن بدهند ، آن گاه از جای خود بر می جهند و گرد خود می گردند مانند اشخاص خشمگین و بی خود از خویش تلاش می کنند . ایشان بر اثر تکرار این نام ها که با فریاد و به نیروی تمام یاد می کنند گیج شده و اختیار خود را از دست داده اند . » (5) .
و برای آن که گمان نرود که شاردن چیزی را دیده و ناگفته گذاشته است می افزائیم که همین شخص در سال 1673 یعنی شش سال بعد شاهد یک نمایش زنانه ( بیشتر مرکب از رقص و آواز ) بوده و آن را نیز در سفرنامه خود یاد کرده است (6) .
از این پس باز بر سر گفته ء شاردن خواهیم رفت و آن را تحلیل خواهیم کرد .

روش های نمایشی تعزیه ، شاردن ، 1667 م ، سلاحهای مطلا ،  صورتهای رنگین

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (5)

  [ شاردن ]
دسته سینه زنی را که به سال 1667 میلادی در اصفهان دیده است چنین شرح می دهد :
« در جلو هریک از دسته ها بیست علامت ، چند علم ، ماهچه ها و پنجه های فولادی با نقش های مرموز محمد و علی که بر نیزه های بلند کرده بودند می رفتند . این ها علامت های مقدس مسلمانان در نخستین جنگ های ایشان بود که در میان سپاهیان خود حمل می کردند همانگونه که رومیان نقش عقاب را باخود می بردند . تا امروز هم آن علامت ها را در جنگ همراه می برند لیکن ایمانی که در آن روزگار بدان ها داشتند اکنون دیگرندارند . وقتی این علامت ها را با دسته بیرون می برند آن ها را در پارچه بسیار نازکی به رنگ آبی روشن می پوشانند و این برای آن است که بگویند فعلا" از جنگ و نزاع خبری نیست . بعد از آنها چند اسب زیبای دست آموز که با ساخت و یراقی بسیار گرانبها و هرنوع سلاح سردمجهز شده اند و این سلاح ها به زین و یراق ایشان آویخته شده حرکت می کنند .این سلاح ها که از فولاد ساخته شده اند و نیز سپرها و بسیاری تجهیزات دیگرهست که روی آنها طلا کار کره و سنگ های گران بها نشانیده اند . پس از آنان موزیک چیان حرکت می کنند و از پی ایشان مردانی که گروهی روی خود را سیاه کرده و گروهی به خون آلوده اند سنگ زنان می آیند . پس از آن زنانی هستند که سراپایشان خون آلود است و چنین مینماید که تیر های بسیار بر بدن آنان نشسته است ، پس از آن وسایل و ارابه هائی است که برای تشییع جنازه ء بسیار تشریفاتی تجهیز می شوند . در جلوی این وسایل صنوق های تبرکات کشیده می شود . این صندوق ها از پارچه های آبی رنگ پوشیده شده و آراسته به قطعه های زربفتی است که هزاران زیور ، بنابه میل و سلیقه ء کسانی که آنها را تهیه می کنند بدان آویخته شده است ، سپس تابوت ها حرکت می کنند و آنها نیز پوشیده از مخمل یا زری سیاه یا رنگین هستند که دستاری بر بالا و سلاح های گوناگون در بالا یا در اطراف آن ها نصب شده است . کسانی که این وسایل را نصب می کنند (به عنوان شیرین کاری )به سبکی و آسانی درمیان دسته واز جای خود می جهند یا به دور خود می گردند ...
( دامه دارد ) 

شاردن ، 1677 م ، اصفهان ، تعزیه ی زمان صفویان ، همایش شیراز

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (4)

اما اگر از جهت مثبت ، جهت اثبات وجود تعزیه خوانی در عصر صفوی مدرکی در دست نیست ، به عکس در جهت منفی ، و برای نفی آن قرینه های قوی در دست است :
یکی از بیگانگانی که سال های دراز در اوج اعتلای عصر صفوی در ایران می زیست و بسیار هوش مند و دقیق نظر نیز بود شوالیه شاردن معروف است که خوش بختانه نتیجه ء مشاهدات و دیده ها و شنیده های خود را در ایران در سفرنامه ای در چهارجلد برای ما به جای گذاشته ( این سفرنامه به فارسی نیز ترجمه شده است ) و امروز بسیاری از نکاتی که در نظر ابنایِ عصر امری عادی و جاری می نموده و پس از مدتی فراموش شده و از میان رفته است به برکت این کتاب بر ما روشن می شود و به زندگی اجتماعی و سیاسی ایرانیان و خلق و خوی ایشان در عصر صفوی دست می یابیم .
شاردن گاهی چنان با تیز بینی به ذکر جزئیات (2) می پردازد که گویا محققی آزموده و تجربه اندوخته است و کسانی که کتاب وی را خوانده باشند می دانند که او نه از آن کسان است که اگر مجلس تعزیه خوانیونمایش ایرانیرا ببیند از آن درکتاب خود - با ذکر جزئیات - یاد نکند  خاصٌه آن که وی تشریفات عزاداری محرم را در کتاب خویش با همان دقٌت نظر معهود شرح داده است  و اینک آنچه وی نوشته است در زیر می آورم . وی دسته سینه زنی را که به سال 1667 میلادی در اصفهان دیده است چنین شرح میدهد :

(1) خوانندگان توجٌه داشته باشند که محجوب از مشاهیر ادب نظام شاهنشاهی بوده است که واژه هوشمند را به صورت « هوش مند » نوشته است یا واژه « دقیق نظر » بکار می برد و تقریبا" نیمی از نکته گذاریهایش قابل بحث است و با اینهمه پیاپی برای واژه هایش اعراب میگذارد که مبادا خوانندگان درست نخوانند !. فارسی نویسی این استاد ادب نظام شاهنشاهی به شدٌت زیر سؤال است .
(2) کار شاردن با توجٌه به بیگانگی وی با جامعه ایرانی و عدم تخصصش در مطالعات اجتماعی از هر نظر قابل ستایش است ؛ امٌا به نظر ما محجوب در ستایش سفر نامه ایشان اغراق ورزیده است . به خوانندگان عزیز توصیه می شود به آنچه که ده ها سال قبل در اینجا آمده است اکتفا نکنند و حتی الامکان از آخرین ویرایش ترجمه فارسی این سفرنامه استفاده کنند .

نمایش و تعزیه ، شوالیه شاردن ، اصفهان ، 1667 م ، سینه زنی

محمد جعفر محجوب . تاثیر تآتر اروپائی و نفوذ روشهای نمایشی آن در تعزیه ، همایش 1355 . شیراز . زیراکس تکثیرشده .

روش های نمایشی تعزیه (3)

اولین و قدیمی ترین شعری که در دست است (1) و طوری سروده شده که به اشعار تعزیه نامه ها ماننده است در دیوان صباحی بیگدلی ( متوفی به سال 1218 ه.ق. / 1802 م ) ثبت است .
فغان که چرخ جفا کیش بر سر عالم
کشید چرخ جفا دیگر از نیام ستم
نمود لشکر غم بر دل صغار و کبار
چنان هجوم که عیش از میان گزید کنار
گشود دست تصرف به هرطرف چندان
که نیست خاطر هیچ آفریده ای خندان
به حیرتم من از آن کاین سپهر حیلت گر
رسانده است به خاطر چه حیله ای دیگر
کشید بر سر آفاق تیغ خون آشام
ربود از دل و جان جهانیان آرام
اگر غلط نکنم باشد این هلال عزا
که آمده است مرا در نظر چو تیغ جفا ... الخ (2)
این قطعه 113 بیت و در مرثیه ء حضرت علی اصغر و چندان از سیاق سخنِ صباحی به دور است که مصحح دیوان گفته است ممکن است شاعر این مثوی طولانی را در « بدایت شاعری و ایام کودکی » سروده باشد .
از سوی دیگر از میان روایت هایِ شفاهی و اغلب غیر قابل اعتمادی که شنیدهام یکی حکایت از آن می کند که در فارس مقداری تعزیه نامه از عهد کریم خان زند ( 1163 - 1193 ه.ق) وجود داشته است که چون اوراق و کاغذهای آن فرسوده یافته اند تعزیه نامه ها را رونویس کرده و نسخه های کهنه را برای آن که نام خدای و مقدٌسان دین برآن نوشته شده و زیر دست و پا رفتنشان گناه است به آب شسته اند (3)

توضیحات علیرضا آیت اللهی در مهر 1395 :
(1) قدیمی تر از این را از ذبیحی یزدی که در اواخر دوره صفویان می زیسته است داریم .
(2) ترکیب‌بند او مرثیه‌ای با چهارده بند است که به اقتضای محتشم کاشانی برای حسین بن علی سرود شده و از بهترین اشعار اوست . ویکیپدیا
(3) :
- گفته می شد تعدادی از نسخه های قدیمی تعزیه در زمان زندیان در شیراز را مردم به فلان برنامه ی مرتبط رادیوئی هدیه کرده بوده اند و توسط بعضی از مجریان آن برنامه تملک شخصی شده اند ...
- در ادبیات شفاهی آمده است مردم به حدٌی لطفعلیخان زند را دوست داشتند که به سبک عزاداری امام حسین (ع) برای وی عزاداری می گرفتند .

ذبیحی یزدی ، صباحی بیگدلی ، زندیان ، تعزیه نامه های زندیان ، مرکز فرهنگ مردم