روش های نمایشی در تعزیه (2)

اکنون پس از 9سال دربارهء دوقسمت از آنچه به عنوان نکتهء اوٌل یادشده است تردید و تآمل دارم : نخست آنکه تعزیه خوانی به هیئت فعلی در پایان عصرصفوی پدید آمد . آیا واقعا" چنین است ؟
قسمت دوم در عبارت یاد نشده است . بدیهی است که مراد من تعزیه خوانی در ایران بوده است . امٌا حدود جغرافیائی این « ایران » کجاست ؟ ؛ مطلبی که به پاسخ نخستین سؤال بستگی پیدا می کند . اوٌل باید گفت تعزیه خوانی یعنی عمل نمایشی مجسم کردنِ حوادثِ واقعه کربلا و بازی اشخاص در نقش قهرمانان آن واقعه از کی در ایران صورت عمل به خود گرفته است . آن گاه می توان گفت که در آن روزگار مرزهای جغرافیائی کشوری بنام ایران تا کجا ها گسترده بوده است و در نتیجه در درون آن مرزها ( یا بیرون آن ) به دنبال تعزیه و تعزیه خوانی رفت .
درگفتار گذشته خود - نه به قید قطعیت بلکه به احتمال - گفته بودم که تعزیه باید در پایانِ عصر صفوی پدید آمده باشد . لیکن با اینکه در این 9 سال هیچ وقت از جست و جوی این نکته غافل نبوده ام ، کوچکترین اثری از تعزیه و تعزیه نام هدر این عصر نیافته و حتی خبری نیز نشنیده ام . دیوان شاعران عصر صفوی در دست است . حتی روایتهای و سینه به سینه از آن روزگار نقل شده است . لیکن در هیچ یک اثری از این مطلب نیست .

بنیان در دوره صفویان ؟ ، پایان عصر صفویان ، تعزیه نامه ، دیوان شاعران ، محمد جعفر محجوب

علیرضا آیت اللهی در 1395 :
بنظر ما این نوشته و سخنرانی در حدٌ انتظار محققان نبودند .
همایش به نام ها و مقام های شرکت کنندگان بسیار بیشتر از میزان نوع تخصص و کیفیت کار آنان توجٌه داشته است .
نویسنده ی این مقاله با این نثر تقریبا" عامیانه از استادان بزرگ ادبیات کشور به شمار می رفته است ؛ و
از وجود تعزیه حتی در زمان آل زیار بی خبر بوده است ! و
با اینهمه محقق اعظم همایش به شمار می رفته است ...

روش های نمایشی تعزیه
در تابستان سال 1346 ه . ش . / 1967 م در اوان برگزاری نخستین جشن هنر شیراز گفتاری کوتاه در باره تعزیه و تعزیه خوانی و سوابق و کمٌ و کیف آن ، همراه با گفتاری دیگر درباره ء نقٌالی از نویسندهء این سطور انتشار یافت . در آن گفتار به مطالبی اشاره شدهو گوشه های تاریک سوابق تاریخی تعزیه و لزوم تحقیق در باب آنها یاد آوری شده بود . اکنون که 9 سال از تاریخ نوشتن آن سخنان می گذرد و محققان و صاحب نظران ایرانی و غیر ایرانی سخنان بسیار در باب تعزیه گفته اند ، دو نکته از آن گفتار در نظر بنده شایان بحث و گفتگوئی تازه می نماید . ازاین روی نخست آن دو نکته را یاد می کنم و سپس به طرح مسآله بر اساس آن دونکته می پردازم :
1 ) در آن گفتار آمده بود که : « تعزیه ... به احتمال قوی به صورت و هیآتِ فعلی خویش در پایان عصر صفوی پدید آمد ! ، ازهمه سنٌت های کهن نقٌالی و روضه خوانی و فضائل و مناقب خوانی و موسیقی مدد گرفت و تشکیلاتی محکم برای خود ترتیب داد و کارگردانان ورزیده ادارهء ان را در دست گرفتند و آبی به روی کار باز آمد . » 2
2 ) در باب تعزیه و سیرتکاملی و انحطاطِ فعلی و کمٌ و کیف داستان ها و بازیگران آن سخن بسیار می توان گفت ... : تعدادِ تعزیه های اصلی که کمی از صد می گذردکیفیٌت تعزیه نامه ها کهغالبا" منظوم و درهرحال آهنگین یعنی مرکب از بحر طویل و شعر است ، دستگاه هائی که هریک از خوانندگان باید شعر خود رادر آن بخوانند ، آهنگ مخالف خوانان که دارای هیمنه و شکوهِ حماسی است . وظایف هریک از اجزای تعزیه و نامِ آنان (شمر خوان ، زینب خوان با عنوان کلٌی مخالف خوان یا اشقیا خواند و مؤالف خوان یا مظلوم خوان ، ... ) وضع روحی بازیگران که همهء آن ها اعم از مظلوم خوان و مخالف خوانبه حقٌانیت امام ایمان دارند و از نظرمؤمنی معتقد به مخالف خوانان می نگرند ... جنبهء عوامانه ء تعزیه و خصوصیت ها و صفاتی که از آن ناشی می شود ، طرزلباس پوشیدن اجزاء تعزیه و اینکه مثلا" لباس سرخ خاصٌ مخالف خوانان و لباس سبز یا سفید خاصٌ مظلوم خوانان است ، قرارداد های نمایشی از قبیل نشان دادن راه های دور با چند بار دور زدن در صحنه ، نرفتن از راه مستقیم و معهود برای نشان دادن فاصله ء دونقطه ، بکار بردن حیله های مرئی و غیر مرئی نمایشی ، نشانه ها و مظاهری که نماینده محیط خاص است مانند وجود طشت آب و چند ساقه ء گیاه به نشانه ء رودخانه و نخلستان ، وسایل و آلات خاصٌ موسیقی تعزیه و طرز استفاده از آن ها ، تعزیه در جایگاه های ثابت یا تعزیه های سیٌار که به وسیله ء تعزیه خوانان دوره گرد اجرا می شود و بسیاری مسایل ... دیگر ... باید در باب هرمسئله تحقیقی دقیق صورت گیرد و نام و نشان کسانی که در این راه طبعی آزموده و قدمی برداشته اند از زیر پرده > تاریک فراموشی در آید 3 .

باز این محرم آمد ؛ یادآور قیامش

 باز این محرم آمد ؛ یادآور قیامش

تا بربنر نویسند هرجمله از پیامش

آن که شهید حق شد در راه اهل کوفه

نگذاشت حق به پنهان ، شمشیر در نیامش

از خاندان حق بود ، مغضوب سلطه خواهان

آتش به ناحق افتاد در جان و در خیامش

ناموس او که بودند ناموس کلٌ اسلام ...

با زجر و ضجٌه بردند تا صوم و تا صیامش

ما در عزای اوئیم ، نی در ره درستش ؟!

باز این محرٌم آمد یاد آور قیامش ...