گفت و گو با صاحب نظران امور خيريه:

وقف"سنت حسنه اي است که از اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام براي ما به يادگار مانده است.در اهميت و ضرورت اين سنت نيکو،تا کنون سخنان بسيار شنيده ايم.اما آنچه کمتر در خصوص آن سخن گفته شده،اين است که در اين کار خير،لزوم برنامه ريزي دقيق و حساب شده از اهميت بسياري برخوردار است.اين که خيرين بر نيازهاي امروز و فرداي جامعه واقف باشند و بر مبناي آن،اقدام به صرف هزينه نمايند،در پيشرفت و تعالي جامعه از اهميت سرشاري برخوردار است.بحمدالله در سالهاي اخير،اين درک صحيح و بينش روشن در ميان خيرين استان اصفهان پديد آمده و برخي از آنها اقدام به ساخت و وقف مجموعه هايي نموده اند که با نيازهاي علمي و فرهنگ جامعه تناسب کامل داشته است. مجموعه خوابگاه هاي خيريه حضرت جواد عليه السلام در دانشگاه صنعتي اصفهان يکي از اين اقدامات خيّرانه است که مطابق با نيازها و کمبودهاي جامعه به انجام رسيده است.
اما چه کنيم که تمامي خيران و واقفان مومن و نيکوکار جامعه،درک صحيح و کاملي از نيازهاي جامعه پيدا نموده و آن را سر لوحه فعاليتهاي خود قرار دهند؟
دولت بايد مردم و خيرين را از نيازهاي جامعه مطلع کند
رييس شوراي اسلامي شهر اصفهان گفت:طي سالهاي پس از انقلاب،اغلب مدارس ما توسط خيرين ساخته شده و در دانشگاه ها و دانشکده ها نيز کمک هاي اين قشر به وضوح، قابل مشاهده است.برخي از خيرين نيز در قالب انجمن ها و تشکيلات خاص،به ساخت خوابگاه براي دانشجويان پرداخته اند؛که از مجموع اين عوامل مي توان نتيجه گرفت،حضور خيرين در عرصه هاي علمي و فرهنگي جامعه انکار ناپذير است.
مهندس"عباس حاج رسوليها"افزود:تجربه نشان داده است اگر دولت بتواند با 
«پياده کردن هر برنامه اي در جامعه،به فرهنگ سازي نياز دارد از اين رو همان طور که در زمينه ساخت خوابگاه براي دانشجويان،فرهنگ سازي مناسبي صورت گرفت و عده اي از خيرين وارد اين عرصه شدند مي توان در ساير عرصه ها نيز فرهنگ سازي نمود و به نتيجه رسيد»
مردم ارتباط برقرار کرده و مشکللات موجود جامعه را با آنها در ميان بگذارد،مردم براي حل اين مشکلات در صحنه حاضر خواهند شد،همانطوري که در جنگ تحميلي نيز مردم متوجه نياز جامعه شدند و با عنايت به فرمايش امام خميني(قدس)که از آنها خواسته بودند رفع مشکلات و مسائل جنگ را در الويت قرار دهند،به صحنه آمدند.به گونه اي که بسياري معتقدند،جنگ را مردم اداره کردند و بازسازي پس از جنگ را نيز خود آنها بر عهده داشتند.وي تصريح کرد: تمامي اين افتخارات بدين جهت کسب گرديد که دولت موفق شد نيازهاي اصلي و مشکلات موجود کشور را به گوش مردم برساند تا آنها در جهت رفع اين مشکلات تلاش کنند.
حاج رسوليها به ساخت خوابگاه هاي خيريه دانشجويي حضرت جواد عليه السلام اشاره کرد و گفت:خوشبختانه شهرداري و شوراي اسلامي شهر اصفهان با همت و همکاري مردم خير موفق شدند،در فراهم آوردن امکانات لازم براي اسکان دانشجويان،به دولت کمکي قابل توجهي نمايند.
رييس شوراي اسلامي شهراصفهان خاطرنشان ساخت:اگر مسوولان در تمامي زمينه ها، نيازهاي کشور را با شفافيت کامل بيان کنند، مردم براي رفع آنها به ميدان مي آيند و اقدامات ارزنده اي همچون ساخت خوابگاه براي دانشجويان به انجام مي رسد.
کمک رساني در عرصه هاي فرهنگي عبادتي بسيار بزرگ است
مديرعامل انجمن خيريه حضرت ابوالفضل عليه السلام گفت:پس از انقلاب اسلامي تعداد زيادي انجمن هاي مردم نهاد و خيريه شکل گرفته است که اکثر آنها به تعمير و ترميم لايه هاي آسيب ديده جامعه مشغولند؛بعضي از اين خيريه ها جهيزيه مي دهند،برخي امر درمان بيماران بي بضاعت را به عهده دارند و بعضي نيز در ساخت و تجهيزات دانشگاه ها به فعاليت مشغولند که همه اين امور،گوياي تبلور خلاقيت مردم در انجام کارهاي خير است.
"احمد فاميل دردشتي"افزود:اساسي ترين مسائل در آتيه جوانان ما،اشتغال،ازدواج و مسکن است.ايران اسلامي يکي از جوانترين کشورهاي جهان به شمار مي رود و ساخت مسکن براي زوج هاي جوان آن از مهمترين مسايلي است که مي توان به حل مشکلات جامعه کمکي قابل توجه کند.
وي تصريح کرد:پياده کردن هر برنامه اي در جامعه،به فرهنگ سازي نياز دارد از اين رو همان طور که در زمينه ساخت خوابگاه براي دانشجويان،فرهنگ سازي مناسبي صورت گرفت و عده اي از خيرين وارد عرصه شدند مي توان در ساير عرصه ها نيز فرهنگ سازي نمود و به نتيجه رسيد.
مديرعامل انجمن خيريه حضرت ابوالفضل عليه السلام خاطر نشان کرد:مهيا ساختن امکانات لازم در دانشگاه ها سبب ايجاد آسايش و آرامش در دانشجويان مي شود که اين آرامش نيز موجبات ارتقاي علمي و فرهنگي جامعه را فراهم مي کند،بدين جهت،چنين اقداماتي بي شک بسيار بزرگ و ارزشمند است.
خيرين در ارتقاي فضاي علمي جامعه تاثيري عميق دارند
مدير انجمن خيرين مسکن سازان استان اصفهان، نقش خيرين را در پيشرفت تعالي جامعه، نقشي مهم و تاثيرگذار توصيف کرد و گفت:بيش از نيمي از مدرسه هاي کل کشور را خيرين ساخته اند و در توسعه دانشگاه ها و خوابگاه ها نيز آنها همواره نقشي مهم داشته اند و اين رسالت بزرگ همچنان ادامه دارد.
مهندس"محمدرضا کجاني"افزود:اگر با اقداماتي چون ساخت خوابگاه،امکان آسايش دانشجويان فراهم شود،مي توانيم اميدوار باشيم با توسعه علمي جامعه،همين دانشجويان در آينده،مددرسان ده ها فرد ديگر بوده و مشکلات آتي کشور را حل کنند.
وي ادامه داد:دانشجويان به مسکن نياز دارند تا بتوانند در زير سقف آن،با آرامش خاطر به تحصيل بپردازند.دانشجويي که هر ساله به دنبال مکاني جديد براي سکونت مي گردد،نمي تواند استعدادهايش را به طور کامل به عرصه ظهور برساند.از اين رو خيرين با ايجاد فضاهاي آرامش بخش براي دانشجويان مي توانند در ارتقاي فضاي علمي جامعه نقشي مهم ايفا کنند.
مدير انجمن خيرين مسکن سازان استان اصفهان با اشاره به اين که خودش نيز در زمان دانشجويي وارد جرگه متاهلان شده است،گفت:هر چند زوج هاي دانشجو به واسطه آگاهي و دانشي که دارند بسيار قانع هستند اما براي تشکيل زندگي برخي نيازهاي اوليه وجود دارد که تهيه مسکني براي زندگي،ازجمله آنهاست و به عقيده من ذيحق ترين زوج ها براي دريافت مسکن هاي يارانه اي،همين زوج هاي دانشجو هستند.
کارهاي خير بايد با روش هاي علمي و اصولي صورت بپذيرد
دبير مجمع خيريه هاي درماني استان اصفهان با بيان اينکه اکثر خيرين ما به کارهاي خير به صورت سنتي نگاه مي کنند،گفت:اگر در هر خيريه اي يک اتاق فکر وجود داشته باشد، اموري که توسط خيرين انجام مي شود جنبه علمي پيدا مي کند و در جامعه تاثيرات عميق تري بر جاي مي گذارد.
"سيد مرتضي ميرلوحي"افزود:ما بايد در کتاب قطور زندگي سطري به ياد ماندني باشيم نه حاشيه اي از ياد رفتني لذا براي آنکه عمل خير ما به يادگار بماند،بايد متناسب با روش هاي علمي و اصولي به انجام کار خير بپردازيم که اين امر نيز به بسترسازي نيازدارد.
وي تصريح کرد:خيرين کشور ما انسان هاي با اخلاصي هستند که با تمسک به خداوند و اهل بيت عليهم السلام به انجام امور خير اقدام مي کنند.در چنين شرايطي به جاست که خيران، توسط مسوولان،اعضاي محترم هيات دولت و رسانه ها با نيازهاي جامعه آشنا شوند تا با فکر روشن به فعاليت بپردازند.دبيرمجمع خيريه هاي درماني استان اصفهان ادامه داد:به عنوان مثال در دانشگاه هاي کشور تحقيقاتي انجام مي شود که اکثر آنها پس از اتمام،در بايگاني ها انبار مي گردد.در اين شرايط،چه چيزي بهتر از اين که خيرين، اسباب پياده شدن اين تحقيقات در جامعه را ايجاد کنند يا موجبات چاپ آنها را فراهم نمايند تا جامعه از اين متون ارزشمند بهره مند شود.
ميرلوحي خاطر نشان کرد:ما به فکر خير و عمل خير بها مي دهيم و چه بهتر که اين اقدامات خيرانه با ديد روشن و متناسب با نيازهاي جامعه انجام شود تا موجب رشد و تعالي افزون تر جامعه گردد.
تا فرصت باقي است،به امور خير بپردازيم
رييس هيات مديره و مديرعامل بيمارستان سوم شعبان تهران به لزوم شتاب در انجام کارهاي خير اشاره کرد و گفت:امام صادق عليه السلام مي فرمايد:"پدر من حضرت باقر العلوم عليه السلام توصيه فرمود اگر کار خيري پيش آمد،به آن اقدام کن زيرا اگر به فردا موکول شود شايد ديگر انجام آن ميسر نگردد."از اين رو هر يک از ما بايد با توجه به اين حديث گرانبار در انجام امور خير شتاب کنيم.سيد عبدالمهدي آل طعمه موسوي"افزود : همه افرادي که وسعت مالي دارند و خداوند از نعمات دنيوي به ميزان زيادي بهره مندشان ساخته است،تا فرصت باقي است بايد بخشي از اموالشان را صرف امور خير کنند تا پس از مرگ در جهان باقي سرمايه اي به کف داشته باشند.
اين خير برجسته کشور تصريح کرد:فرصت انجام کار خير محدود است و اگر زمان موجود از دست رفت،ديگر امکاني براي جبران وجود نخواهد داشت لذا بايد هرچه زودتر در راه خدا و براي مردم دست به کار خير ببريم.
منبع:بناي ماندگار،ويژه نامه افتتاح مجموعه خوابگاه هاي خيريه دانشجويي حضرت جواد (ع)دانشگاه صنعتي اصفهان

چکيده

نويسنده با بيان اين مطلب که در کتب تاريخ و تراجم هنگام ذکر وقفيات، بيشتر از پادشاهان و متمولان نام برده شده و از علما کمتر ياد شده، تلاش کرده برخي از موارد مربوط به وقفيات علما را گردآورده، با دسته بندي موضوعي مطرح کند. مهم ترين گونه موقوفات علما، وقف کتاب است که يا براي طلبان علم و طلاب بوده و يا براي کتابخانه ها. لوازم کتابت نيز از جمله موارد وقفي بوده است. برخي علما کتابخانه شان را وقف کرده اند. تأسيس مدارس علميه، مراکز درماني، آب انبار، توسعه و تعمير اماکن مذهبي از ديگر اقدامات علماست که در قالب اقدامات وقفي صورت گرفته است. نويسنده در ذيل نام هر عالم، گزيده اي هم از سرگذشت وي را بيان مي نمايد.
کليد واژه
وقف کتاب، وقف کتابخانه، وقف لوازم کتابت، عالمان واقف

مقدمه

حبس اموال و بهره بردن از انتفاع آن در نزد فقيهان به «وقف» مشهور گشته است. ايجادکننده اين عمل سترگ، واقف و شخصي است که از اموال خود مي گذرد و بدون هيچ توقعي براي انتفاع بردن از اموال خويش، مالي را وقف مي کند و منفعت آن را براي گروه، افراد، و يا امري مهم در نظر مي گيرد.
واقف مسلمان داراي انديشه اي بلند، نيک خواهانه و خداجويانه است که با ايثار تمام، از اموال و انتفاع آن مي گذرد و نياز ديگران را ـ هر چند دور و کوچک ـ در نظر مي گيرد. در بسياري از موارد، نمونه هاي وقف از نظر مادي کوچک است، ولي از نظر ارزشي والا و گران است. در برخي از موارد، دور انديشي واقف داراي چنان باريک بيني و ظرافتي است که همگان ـ خصوصاً استفاده کنندگان از موقوفه ـ به دور انديشي او آفرين گفته، برايش رضوان الهي را درخواست مي کنند.
چه بسيار طلاب و دانش پژوهاني که که از کتاب هاي وقفي استفاده ها برده و با صعود از نردبان علم و ترقي، به کمالات علمي و معنوي رسيده اند.
متأسفانه برخي بر اين باورند که واقفان، افرادي متمول و ثروتمند هستند، در صورتي که آمار وقف شهادت مي دهد اکثر واقفان از طبقه متوسط بوده اند که به راه و روش خود ايمان راسخ داشته اند.
در اين بين سهم عالمان ديني در وقف اموال خود، سهمي به سزا و قابل توجه است که متأسفانه محققان و نويسندگان کمتر به آن پرداخته اند و از عالمان واقف کمتر سخن گفته اند. 
عالمان ديني علاوه بر انجام وظيفه اصلي خود که همانا تبليغ دين است، خدمات بزرگي نيز به وقف کرده اند؛ چرا که با بحث و بررسي و موشکافي هاي علمي زواياي مختلف اين موضوع مهم را کاويده اند و مباني و مؤلفه هاي آن را تبيين کرده اند. مراجعه اي گذرا به کتاب هاي فقهي و مطالعه ابواب وقف و دسته بندي هاي آنها بيانگر تلاش همه جانبه فقيهان مسلمان درباره مباحث وقف است.
علاوه بر آن نگارش رساله هايي فقهي در زمينه مباحث اصلي و فرعي وقف همچون کتاب هاي قبض الوقف (از منير الدين بروجردي اصفهاني)، أرکان الوقف في الفقه الإسلامي (از محمد عبدالرزاق و سيد إبراهيم طباطبائي)، رساله الوقف (از سيد محمد باقر شفتي) و نگاشتن مقاله هاي متعدد همچون: الوقف من المنظور الفقهي (از محمد بن احمد صالح )، الوقف: الحاضر و المستقبل (از هاشم محسن شُبَّر)، مالکيت وقف و انتقال آن در فقه تطبيقي (کامران ايزدي مبارکه)، شرط خيار در وقف (محمد هادي معرفت ) و هزاران کتاب و رساله و مقاله ديگر، بيانگر عزم جدي و تلاش عالمان و فرهيختگان در زمينه وقف است. 
آنچه متأسفانه از نگاه همگان حتي نويسندگان و انديشمندان مغفول مانده، آن است که بسياري از عالمان و انديشمندان شيعي و مسلمان علاوه بر اهتمام به مباحث نظري درباره وقف، از سويه عملي نيز بدين اين امر الهي اهتمام ورزيده، علاوه بر آنکه ديگران را به وقف ترغيب و تشويق کرده اند، خود نيز اموالي را وقف علم و امور خير کرده اند. البته از آنجا که بسياري از آنها اين امر مهم را مخفيانه و به دور از هياهو انجام داده اند، در کتاب هاي تراجم و تاريخ به آن کمتر پرداخته شده است، ولي برخي از پادشاهان که از اموال عمومي و با تبليغات فراوان دست به چنين عملي مي زدند، نزد تاريخ نگاران جايگاهي ويژه يافته اند! چه بسيار عالماني که از اموال خود صدقات و موقوفه هايي فراوان را بخشيده اند، ولي چون در پي اسم و رسم نبوده اند، حتي نامي از آنان برده نمي شود! و چه بسيار اموالي که با مشارکت و ترغيب آنان وقف شده، اما امروزه به نام ديگر افراد مي شناسيم!
اين مقاله در پي آن است که گزارشي هر چند مختصر را از فعاليت وقفي عالمان ديني که در کتاب هاي تراجم و تاريخ به آن اشاره شده ارائه نمايد و آن را از لابه لاي کتاب ها درآورده، به صورت موضوعي جداگانه مطرح کند.
عالمان از آنجايي که کمال علمي و معنوي خود را در قرآن، روايات ائمه اطهار (عليه السلام) مي بينند، در پي آن بوده اند تا وقف هاي خود را نيز در اين زمينه ها انجام دهند تا ديگران نيز از فيوضات کلام الهي و گفتار اولياء و نوشته هاي عالمان فرهيخته سود برده، معلومات خود را ارتقا بخشند. از سوي ديگر آنان شاهد فقر جامعه خود در زمينه هاي مادي بوده، نيازمندي آن را در امور معنوي نيز مشاهده مي کردند، لذا به وقف برخي از اموال در اين زمينه پرداخته اند.
بنابر آنچه گذشت، موقوفات عالمان شيعه را مي توان به دسته هاي مختلفي تقسيم نمود که ذيلاً مواردي از آنها را ذکر مي کنيم و تفصيل آن را به مجالي ديگر وامي گذاريم.

1- وقف کتاب

کتاب ارزشمندترين و وفادارترين دوست و قرين هر انسان است. ارزش کتاب آن موقع رخ مي نمايد که پيچيده ترين مشکل فکري و معنوي انسان با مطالعه آن رفع شده، بر علم و کمال انسان افزوده مي گردد؛ لذا عالمان و انديشمندان ارزش کتاب را دانسته، براي آن قدري عظيم و ارزشي والا قائل بوده و هستند. آنان در پي آن بوده وهستند که همان گونه که خود استفاده هاي بسيار از فيض آن برده اند، ديگران نيز از آن بهره ببرند. بر اين اساس است که خيل عظيمي از عالمان کتاب هاي خود خصوصاً خطي و منحصر به فرد را وقف اماکن و افراد کرده اند تا آنان نيز از آنها بهرمند گردند. موارد زير از اين نمونه است:
الف. وقف کتاب براي طلاب و طالبان علم
1- عالم فاضل محقق جليل آيت الله مهدي امام جمعه شهرضائي در حدود 1205 متولد و در 1281ق وفات يافت. وي در اصفهان خدمت حاجي كلباسي و سيد حجه الاسلام شفتي و در نجف خدمت شيخ محمد حسن اصفهاني صاحب جواهر الكلام تتلمذ کرد تا به مقام اجتهاد رسيد.
از اين مجتهد والامقام کتاب هاي متعددي به يادگار مانده است که از آن جمله مي توان به کتب زير اشاره کرد: 1- رساله در وجوب عيني نماز جمعه؛ 2- رساله در صحيح و اعم؛ 3- رساله در روزه (به فارسي)؛ 4- رساله در غصب؛ 5- رساله در احياء موات؛ 6- رساله در غنا؛ 7- رساله در اين كه حسن و قبح عملي است؛ 8- رساله در واجبات نماز؛ 9- رساله در نماز مسافر؛ 10- رساله در طهارت؛ 11- رساله در غسل و تيمم؛ 12- رساله در منافيات نماز؛ 13- شرح شرايع در 7 مجلد؛ 14- كتابي در مسائل تقليد؛ 15- كتابي در فقه به فارسي؛ و غيره.
اين مرد فرزانه تمام كتاب هاي خويش را وقف طلبه هاي علوم ديني کرد (1)
2- عالم فاضل متقّي آيت الله محمد باقر پيشنماز مسجد شاه اصفهان از علماي ازكيا،، كتب بسياري از فقه و اصول و اخبار و غير آن بر طلاّب وقف نمود كه متأسفانه اكثر از حالت موقوفه خارج شده [است. وي] در سال 1123 وفات يافته، در بقعه تكيه آقا رضي اصفهان مدفون شد (2)
ب. وقف کتاب براي کتابخانه ها
1- در مرداد ماه سال جاري (1389 ش) رهبر معظم انقلاب اسلامي، 1595 نسخه کتاب خطي به کتابخانه آستان قدس رضوي اهدا کردند. به دنبال آن، رئيس سازمان کتابخانه‏ها، موزه‏ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوي اعلام داشت: مقام معظم رهبري، حضرت آيت الله خامنه‏اي با وقفِ بيش از يازده هزار نسخه کتاب به موزه رضوي، بزرگ ترين واقف کتاب‏هاي خطي در تاريخ فعاليت آستان قدس رضوي هستند.
2- مرحوم حجه الاسلام حاج سيد مرتضي سبط يكي از شخصيت‌هاي ممتاز روحاني و از فقها و دانشوران بلندپايه مشهد بود. وي به سال 1273 شمسي در نجف اشرف به دنيا آمد و در محيط فضيلت و پرهيزگاري پرورش يافت. پس از گذراندن تحصيلات مقدماتي، سطوح را نزد استادان حوزه علميه نجف همچون والد معظم خود فرا گرفت. سپس در سال 1308 به مشهد آمد. در مشهد علاوه بر تحصيل، به تدريس علوم ديني مشغول شد و مورد اعتماد اهالي اين ديار گشت. آن عالم وارسته، چهره‌اي گشوده، نگاهي نافذ، گفتاري ساده و روحيه‌اي صبور و با حوصله داشت. وي كه دوران عمر 74 ساله خود را در راه دين و خدمت به خلق سپري ساخته بود، درهشتم تير 1347 دار فاني را وداع گفت و با تجليل تمام و تأثر فراوان در رواق دارالسياده ي حرم مطهر رضوي آرميد. 
پسران صالح او با توافق مادر نيكوكار و خواهر صالحه خود، طبق وصيت پدر، كتابخانه شخصي ايشان را که ده ها کتاب چاپي ناياب و نسخه هاي خطي داشت، با اينكه در آن زمان بالغ بر يكصد هزار ريال ارزش داشت و بازماندگان به پول آن نياز داشتند، وقف كتابخانه آستان قدس رضوي نمودند.
3- آيت ‏الله شيخ محمد ركعي جوادي فرزند مرحوم عباسعلي از علماء اعلام بود كه در قم رحل اقامت افكنده، شب و روز را به عبادت و بندگي خداي تعالي مي‏گذراند. وي در سال 1343 قمري از رضائيه به قم آمده، از محضر و درس و بحث مرحوم آيت ‏الله حائري استفاده کرد. آنگاه به تدريس متون فقه و اصول و تربيت عده‏اي از محصلان پرداخت تا آنکه در ذي‏الحجه 1392 ـ كه خود نيز آن را پيش بيني کرده بود ـ دعوت حق را لبيك اجابت گفته، به سراي جاودان خراميد..
آن مرحوم بنابر گفته آيت ‏الله العظمي نجفي مرعشي (رحمه الله) در زهد و تقوا سلمان عصرش بود و تا آخر عمرش در يك منزل مخروبه اجاره‏اي سكونت داشت. وي تعدادي كتب نفيس خطي داشت كه بنا بر وصيتش وقف كتابخانه آيت‏ الله العظمي نجفي شد (3)
4- مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالحسين عالم‏زاده شوشتري در سال 1292 شمسي در خانواده‏اي اهل علم و اصالتاً شوشتري متولد شد. تحصيلات خود را در حوزه‏هاي علميه شوشتر و نجف اشرف گذراند و پس از پايان تحصيلات و دريافت شش مدرك اجتهاد از آيات عظام نجف اشرف، مشهد و شوشتر، به نشر احكام اسلام و آگاه نمودن مردم به وظايف شرعي خويش همت گمارد؛ همچنان‏که به تدريس و تأليف نيز اشتغال داشت. 
از وي 22 اثر به جاي مانده كه از آن جمله است:
1- شرح رساله ذهبيه حضرت امام رضا (عليه السلام) به نام تابشي از خورشيد؛ 2- الدلائل القطعيه علي الخلافه العلويه (امام‏شناسي از راه برهان قطعي) در سه جلد؛ 3- منطق الأديب في شرح التهذيب، اثر ملا سعد تفتازاني، در علم منطق به فارسي ساده؛ 4- الشجره الأدبيه في قواعد الصرف و النحو؛ 5- الهدايه في شرح مطالب الكفايه؛ 6- أصول الاستنباط في أصول الفقه وتاريخه. 
آيت الله عالم‏زاده پس از سال‏ها خدمت، تدريس و تبليغ، سرانجام در پي كسالت و در سن 86 سالگي دار فاني را وداع گفت. پيكر پاك او را در زادگاهش شوشتر به خاك سپردند. 
مجموعه نفيس كتابخانه شخصي ايشان مشتمل بر يك نسخه قرآن خطي، 42 نسخه كتاب خطي، 122 نسخه كتاب چاپ سنگي و 187 نسخه كتاب چاپي و چاپ سربي، در سال 1376 وقف كتابخانه آستان قدس رضوي شد.
5- مرحوم آيت الله سيد محمدباقر حجت طباطبايي، در سال 1298 شمسي در كربلا و در بيت علم و فضيلت، از مادري از سلاله مرحوم سيد بحر العلوم و پدري مجتهد متولد شد. دو عموي ايشان آقا سيد حسن و آقا سيد عبد الحسين حجت طباطبايي از مراجع تقليد در كربلا بودند. وي نوه مرحوم آيت الله العظمي آقا سيد علي طباطبايي صاحب رياض المسائل بود. او پس از تحصيل مقدمات و سطوح به نجف اشرف مشرف گرديد و در درس دوره اول خارج مرحوم آيت الله العظمي خويي شركت نمود. پس از تكميل آن دروس به كربلا بازگشت. سپس در درس استاد آيت الله العظمي ميلاني(شركت كرد و به درجه اجتهاد نايل گرديد. حضرات آيات عظام سيد ابوالحسن اصفهاني، حاج شيخ محمد كاظم شيرازي و حاج سيد حسين بروجردي (ره) نيز به ايشان اجازه اجتهاد دادند. وي در 25 سالگي به مشهد مقدس مشرف شد و در آنجا به تدريس پرداخت. اين عالم زاهد و متقي و رويگردان از دنيا، در دي ماه 1380 دعوت حق را لبيك گفت و به سراي معبود شتافت. پيكر پاكش پس از تشييع با شكوه، در صحن آزادي حرم مطهر امام رضا (عليه السلام) به خاك سپرده شد.
بيت معظم ايشان، كتابخانه آن مرحوم را كه مشتمل بر بيش از دو هزار جلد كتاب بود در مرداد 1382 وقف آستان قدس رضوي کرد.
6- در سده‏هاي گذشته که صنعت چاپ وجود نداشت، يکي از کارها استنساخ بوده است. اگر کتابي بسيار ارزشمند بود، عالمان و انديشمندان ـ با تمام مشغله‏هاي فکري و علمي که داشتند ـ رأساً به استنساخ آن همت مي‏گماردند و با وسواسي خاص آن را دقيقاً مطابق نسخه اصلي رونويسي مي‏کردند. برخي از عالمان چنين نسخه‏هايي را که با وقت زياد و رنج بسيار تهيه شده بود وقف مي‏کردند. آيت الله احمد يزدي مشهدي از اين علما بود. وي که عالمي ديني، خطيبي توانا و از ائمه جماعت و اهل منبر در مشهد رضوي بود، كتاب بحار الأنوار را به خط خود نوشت و آن را وقف كتابخانه آستان رضوي کرد. از آثار علمي او مي‏توان به کتاب‏هاي زير اشاره کرد: 1- نواميس العجب در شرح زيارت رجب؛ 2- نواميس العرفان در شرح صلوات شعبان؛ 3- الباقيات الصالحات؛ 4- بحر الدموع (مقتل فارسي)؛ 5- سماء الغزوات؛ 6- الشموس المضيئه؛ 7-المعضِلات؛ 8- خزائن الأنوار؛ 9- الحجج؛ 10- الحقائق؛ تفسير سوره الفجر؛ 11- مغناطيس الأبرار.
اين عالم وارسته در سال 1310 ق در مشهد درگذشت (4)
7- برخي از عالمان ديني براي بالا بردن سطح علمي فرزندان و نوادگانِ خود، همچنين محفوظ ماندن تأليفات خود که با زحمات فراوان نگاشته بودند، اصل نسخه را وقف خاندان خود مي‏کردند. از جمله مرحوم آيت الله جمال ‏الدين سيد حسن عُريضي خراساني که از بزرگان علماي اماميه در سده سيزدهم و از مجاوران حائر شريف حسيني بود.
از تأليفات وي مي‏توان به اصول جوامع العلم يا جوامع العلم اشاره کرد که در چهار مبحث: شناخت رب، شناخت نفس، شناخت احكام و شناخت چيزهايي كه انسان را از دين خارج مي‏كند بحث مي‏کند و در سال 1240 ق تأليف شده است. اين عالم وارسته برخي از تأليفات خود را در سال 1247 ق وقف اولادش کرده است (5)
ج. وقف لوازم کتاب
در طول تاريخ عالماني را سراغ داريم که اموالي را براي خريد کاغذ، مرکب، قلم و ديگر وسائل کتابت وقف مي‏کردند تا خطاطان و نسخه‏نويسان با آرامش خاطر به استنساخ نسخه‏هاي خطي بپردازند. با ورود صنعت چاپ، اين‏گونه وقف‏ها جاي خود را به وقف اسباب و لوازم چاپ داد. از جمله مورد زير شايان ذکر است:
مرحوم آيت‏ اللّه‏ حاج آقا حسين خادمي و مرحوم آيت‏ اللّه‏ حاج شيخ مرتضي اردکاني با اجازه مرجع بزرگ زمان مرحوم آيت ‏اللّه ‏العظمي بروجردي کتاب رسائل شيخ انصاري را تصحيح کرده، نسخه‏اي مصحَّح و منقّح از آن را چاپ مي‏کنند. آنان پس از چاپِ کتاب، عين کليشه‏ها را که بالغ بر 793 قطعه است با شرائطي وقف مي‏نمايند. 
وقفنامه اين وقف در تاريخ 16 شوّال 1375 قمري برابر با خرداد 1335 شمسي تنظيم شده و به امضاي واقفان رسيده است. مرحوم آيت ‏اللّه‏ العظمي گلپايگاني نيز به عنوان وکالت در اجراي صيغه وقف و نيز مرحوم آيت‏ اللّه‏ العظمي حاج شيخ مرتضي حائري به عنوان شاهد بر وقف مشخص شده‏اند (6)
آيت ‏الله سيد حسين خادمي در آبان ماه 1280 در اصفهان به دنيا آمد. پس از فراگيري مقدمات، براي تكميل تحصيلات به نجف رهسپار و سالي چند در حوزه علميه آنجا به تحصيل پرداخت. سپس به اصفهان بازگشت و رئيس حوزه علميه اصفهان شد. آثار قلمي ايشان از اين قرار است: 1- بحث خاتمه برائت و استصحاب و تعادل و تراجيح و از اول مباحث الفاظ تا مقدمه واجب (در اصول)؛ 2- لباس مشكوك تا قواطع صلاه؛ 3- رساله در عدم ارث زوجه مطلقاً از غير منقول؛ 4- حواشي متفرقه در فقه: كتاب طهاره و صلاه و زكاه حاج آقا رضا همداني و نيز حواشي بر كتب اصول؛ 5- رهبر سعادت (دو مجلد).
عمر بابرکت اين عالم فرزانه در 20 اسفند 1363 به پايان رسيد و پيکر پاک او در جوار بارگاه ملکوتي حضرت رضا (عليه السلام) به خاک آرميد (7).
واقف ديگر کليشه‏ها مرحوم آيت‏اللّه‏ حاج شيخ مرتضي اردکاني از علماء اعلام و آيات عظام معاصر اصفهان بود. وي در فروردين ماه 1287 شمسي در اردكان متولد شد و در سن 15 سالگي به اصفهان مهاجرت کرد و از محضر عالمان اين شهر استفاده‏ها برد. اين عالم جليل داراي تأليفات علمي ارزنده‏اي است كه برخي از آنها عبارت است از : 
1- غُنيه‏ الطالب (تعليقه بر مکاسب در 5 جلد)؛ 2- کتاب القضاء و الشهادات؛ 3- رساله در اجتهاد و تقليد؛ 4- کتاب‏ الديات؛ 5- کتاب‏ الصوم؛ 6- رساله در عدم تماميت قاعده «تسامح در ادله سنن»؛ 7- رساله قول فصل در رد سي فصل حاج کريم‏خان رئيس طائفه شيخيه (به فارسي)؛ 8- حاشيه بر عروه ‏الوثقي؛ 9- رساله در قاعده «لا ضرر؛ 10- رساله في‏ الكُرّ؛ 11- تقريرات فقه و اصول مرحوم آيت ‏الله آقا سيد محمد نجف‏آبادي؛ 12- شرح خلاصه الأصول مرحوم آيت ‏الله سيد صدرالدين صدر؛ 13- رساله في الجماعه؛ 14-داور داوري يا كسر كسروي در رد كسروي. اين عالم محقق در آخرين روز تابستان 1375 دار فاني را وداع کرد و در زادگاه خود به خاک سپرده شد (8)

2- وقف کتابخانه

کتابخانه مکاني براي ارائه مطالب ارزنده به طالبان علم و کمال است که محيطي آرام و پربار را براي آنان فراهم مي‏سازد. در کتابخانه گاه منابعي وجود دارد که دسترسي به آنها در خارج از کتابخانه سخت و يا غير ممکن است. شاخص اصلي تمدن، فهم و کمال هر کشور را نيز به وجود کتابخانه‏هاي آن ارزيابي مي‏کنند.
بر همين اساس عالمان و دانشمندان گران‏مايه در سده‏هاي اخير در شهرهاي مختلف به راه‏اندازي کتابخانه و وقف آن همت گماردند. از جمله مي‏توان افراد ذيل را نام برد: 
الف. حجه الاسلام و المسلمين حاج سيد علي‏محمد وزيري موسوي، فرزند حاج سيد مهدي وزيري موسوي. وي به سال 1270 شمسي در يزد متولد شد. دروس مقدماتي فارسي و عربي را نزد دايي‏زاده خود معتمد الاطبّاء آغاز كرد. سپس در مدارس شفيعيه، خان و مطلاي صفدر خان از حوزه درس حضرات آيات حاج ميرزا سيد علي موسوي لب‏خندقي، حاج شيخ غلامرضا فقيه خراساني(يزدي) و حاج شيخ آيت اللهي تفتي بهره برد. وي همچنين براي کسب علم به شهرهاي مختلف ايران و عراق سفر كرد و از محضر استاداني بزرگ استفاده کرد. مرحوم وزيري در احياي حوزه علميه يزد پس از شهريور 1320 نقشي ارزنده داشت. ايجاد كتابخانه وزيري در سال 1334، احياي مسجد جامع يزد، تشكيل هيأت حاميان مسجد جامع كبير، ايجاد جامعه و مدارس تعليمات اسلامي يزد در سال 1334 و نشر آثار اسلامي از طريق كتابخانه وزيري از اقدامات ارزنده وي است. اين عالم تلاشگر كتابخانه وزيري را در سال 1348 با مجموع 21267 نسخه كتاب چاپي و خطي (3300 خطي و 17967 چاپي) وقف آستانه مقدسه کرد، ولي شرط کرد که کتابخانه در يزد بماند. مرحوم وزيري در سوم ارديبهشت 1356 به ديار باقي شتافت و در كنار مسجد جامع يزد به خاك سپرده شد.
در سال‏هاي اخير، اين مجموعه با سه تالار مطالعه در اختيار دانش‏پژوهان شهر يزد قرار گرفته و داراي 3845 عضو است.
ب. مرحوم آيت الله حاج آقا محمد بروجردي در شهر بروجرد پا به عرصه گيتي نهاد. وي تحصيلات خويش را در زادگاهش شروع كرد و براي كسب علم و معرفت به قم، مشهد و نجف اشرف عزيمت و از محضر علماي بزرگ اين شهرها كسب فيض کرد. وي سال‏ها در شهرستان بروجرد به امر تدريس، ارشاد و حل مسائل شرعي مردم پرداخت و توفيق يافت تا آثار متعددي را تاليف نمايد كه از آن جمله مي‏توان به كتاب‏هاي مغني المغني، الفقه علي المذاهب الخمسه، اخلاق جاويدان و چندين رساله و مقاله پراكنده ديگر اشاره كرد. او در سال 1367 كتابخانه‏اي را در دو طبقه بنا کرد كه داراي تالارهاي مطالعه مخصوص برادران و خواهران است. وي اين کتابخانه و كتابخانه شخصي خود را در سال 1368 وقف آستان قدس رضوي کرد. آيت الله بروجردي در سال 1377 به رحمت ايزدي پيوست.
در حال حاضر كتابخانه وقفي آن مرحوم به عنوان يكي از كتابخانه‏هاي وابسته آستان قدس رضوي با مجموعه‏اي بالغ بر 21 هزار نسخه كتاب چاپي، به حدود 4000 عضو پژوهشگر و جوياي علم شهر بروجرد خدمات ارائه مي‏کند.
ج. مرحوم آخوند علي بن ابراهيم معصومي معروف به آخوند ملا علي همداني در سال 1312 قمري در روستاي وفس از توابع همدان به دنيا آمد. در اوايل جواني به همدان رفت و به مدت پنج سال از محضر بزرگان و اساتيدي چون عالم عارف شيخ عمادالدين علي گنبدي كسب فيض کرد. وي در آنجا از حلقه درس آقا ميرزا محمود وآخوند ملاعلي عبدالنبي نوري استفاده برد و قسمتي از فقه و اصول را در محضر آيت الله حاج شيخ محمد رضا تنكابني فراگرفت. در طول اقامت پنج ساله‌ در تهران به تحصيل علم كلام، فلسفه، علوم رياضي و هيئت نيز اهتمام داشت.
آنگاه به قم عزيمت کرد و پانزده سال در حوزه علميه اين شهر نزد اساتيد مشهوري همچون حاجي آخوند هيدجي و حاج شيخ عبدالكريم حائري تتلمذ کرد که البته خود نيز به تدريس اشتغال داشت. مرحوم آخوند در سال 1315 شمسي بنا به تقاضاي مردم همدان به آن ديار بازگشت. وي بسيار فعال و پر مطالعه بود و به خاطر داشتن ويژگي‏ها و محاسن اخلاقي و علمي، در مدت كوتاهي محبوب خاص و عام گرديد. 
از آثار و خدمات اين بزرگوار بازسازي مدرسه محمد حسين ابن احمد مختاراني، متخلص به «مجرم» همداني بود که مهم‏ترين حوزه علميه غرب كشور محسوب مي‏شود. انتشار مجله پيك اسلام، تأسيس كتابخانه عمومي غرب در همدان و تأليف 15 اثر از ديگر فعاليت‏هاي آخوند همداني است. 
آخوند در سال 1324 هجري شمسي كتابخانه غرب را به كمك مردم براي استفاده طلاب علوم ديني در يك منزل مسكوني بنيان گذارد و به‏تدريج منابع قابل توجهي براي آن تهيه کرد. اين كتابخانه با 15 هزار نسخه كتاب چاپي، هزار نسخه چاپ سنگي و سه هزار نسخه خطي به مرور زمان به يكي از بهترين كتابخانه‏هاي غرب ايران تبديل شد. آن بزرگوار در زمان حيات خود مي‏خواست كتابخانه را به وقف آستان قدس درآورد كه اجل مهلت نداد و اين نيت خير خواهانه با همت حضرت آيت الله غياث الدين طه محمدي نماينده محترم ولي فقيه و امام جمعه همدان انجام شد.

3- تأسيس مدرسه علميه

مدارس علميه هميشه محلي براي فراگيري علوم ديني و اسلامي بوده که بدون هزينه‏هاي دولت و حکومت اداره مي‏شده و طلاب و دانش‏پژوهان اين مدارس بدون چشم‏داشتي از حکومت‏ها به فراگيري علوم اسلامي مي‏پرداختند؛ لذا تمامي اين مدارس به صورت وقف ايجاد و از منابع وقف اداره مي‏شده است. نقش عالمان ديني در تأسيس چنين مراکز و مدارس بسيار حايز اهميت بوده است. نمونه زير از آن جمله است: 
عالم جليل القدر ابوصالح رضوي، از علماي سده يازده بوده که نسب وي با نوزده واسطه به امام جواد (عليه السلام) مي‏رسيد. وي از علماي دوره شاه عباس دوم بود. در مشهد، نقيب‏الاشراف سادات رضويه تقويه بود. وي مدرسه صالحيه را ـ كه امروزه به مدرسه نواب مشهور است ـ در سال 1086 ق بنا نهاد و املاك بسياري و نيز کتاب‏هاي فراواني را براي آن مدرسه و طلاب علوم ديني وقف كرد. او همچنين ايوان حرم مطهر رضوي را تعمير كرد. صاحب الذريعه وي را سيد صالح خراساني يا ميرزا محمدصالح رضوي خوانده و كتاب دقايق الحقايق را ـ كه مجموعه رباعيات جمعي از شعراي متقدم و متأخر ايران به ترتيب حروف هجاست ـ از آثار وي مي‏داند. در أعيان الشيعه و ريحانه الادب نام كتاب، دقايق الخيال ذكر شده است. در طبقات أعلام الشيعه براساس آورده الشجره الطيبه، صاحبِ عنوان تحت نام مير محمدصالح نواب، فرزند ميرزا محسن نواب نيز آمده است. اين عالم سختکوش در سال 1090 هجري قمري وفات يافت (9)

4- تأسيس مراکز درماني

عالمان ديني علاوه بر آنکه طبيبان روحي و معنوي مردم هستند، از رنج و سختي آنان در بيماري‏هاي ظاهريشان نيز متأثر گرديده، علاوه بر آنکه در پي درمان آنان برمي آيند، به ايجاد مراکز درماني و پزشکي دست زده، آن را به عنوان خيريه و يا وقف عام اعلام مي‏دارند.
به عنوان نمونه، محمد فاطمي چنين کاري کرد. وي در سال 1250 در قم متولد شد. تحصيلات مقدماتي از عربي و معاني بيان و فقه و اصول را در قم به انجام رسانيد. در 1269 شمسي به تهران آمد و به تكميل تحصيلات پرداخت. فقه و اصول و كلام و حكمت و رياضيات و هيأت را به طور كامل آموخت و درجه اجتهاد گرفت و به تدريس مشغول شد. در آغاز مشروطيت در سلك مشروطه‏خواهان حقيقي درآمد و در راه پيشرفت آزادي و مشروطيت با مخاطراتي مواجه شد. بعد از مشروطيت به خدمات قضائي دعوت گرديد. 
فاطمي مردي دانشمند، اديب و فقيه بود. مدت‏ها در دانشكده حقوق و علوم سياسي تدريس مي‏كرد. پس از تشكيل دانشكده منقول و معقول، استادي آنجا را قبول کرد. در 1314 شمسي پس از تشكيل فرهنگستان بنا به دعوت ذكاءالملك فروغي عضويت آنجا را پذيرفت و از اعضاي مؤثر بود. تأليفات متعددي از وي باقي ماند كه برخي در مدارس تدريس مي‏شد. از آثار وي مي‏توان به فقه فارسي و تعليمات مدني ايران اشاره کرد. 
مرحوم فاطمي در زمان حيات از ثروت موروثي يك بيمارستان شصت تختخوابي در قم تأسيس و آن را وقف عام كرد. اين دانشمند و عالم فرزانه در سال 1324 شمسي وفات کرد (10)

5- ساخت آب انبار

در زندگي اجتماعي زيرساخت‏هايي نياز است تا مردم و جامعه با استفاده از آن بناها بتوانند در کنار يکديگر زندگي راحتي داشته باشند. براي مثال آب‏رساني در زمان کنوني، يکي از زيرساخت‏هاي مهم شهري است که در زمان‏هاي قديم در تأسيس، راه‏اندازي و اداره آب انبار تبلور داشته است. بسياري از عالمان و دانشمندان شيعي و ايراني نيز از آنجا که به فکر رفاه مردم بوده‏اند، به تأسيس چنين مراکزي در شهرها اهتمام مي‏ورزيدند. از جمله محمد کزازي که از فقيهان و عالمان سده سيزدهم بوده است. پدران وي از خوانين و متمولين حومه كَزّاز بودند و خود نيز تا اوائل جواني در كزاز به همان طريقه آباء و اجداد مشغول امور اجتماعي و کسب و کار بود، تا اينكه محقق قمي ـ صاحب قوانين ـ به آن سامان سفري کرد و مرحوم کزازي از بركات انفاس قدسيه مرحوم ميرزاي قمي مشغول تحصيل علوم دينيه و معارف شد. به اندك زماني از شاگردان خاص آن بزرگوار گرديد و پس از فوت مرحوم ميرزا به كاشان و نراق مسافرت کرده، از محضر درس مرحوم حاج ملا احمد فاضل نراقي بهره‏مند شد. پس از رحلت آن مرحوم به قم مراجعت کرد و به ترويج دين و امامت جماعت و قضاوت و ساير مراسم مذهبي مشغول گرديد. از آثار خير او ساخت و وقف آب‏انبار محله عشقعلي است. از ديگر آثار وقفي اين مرد عالِم، ثلث قريه تجره دستجرد است. اين مرد عالم در قم از دار دنيا رخت بربست و در قبرستان شيخان مدفون گرديد (11)

6- کارهاي عام المنفعه

بسياري از عالمان را سراغ داريم که به دليل نفوذي که در قلوب مردم داشتند و متقابلاً اعتماد مردم به آنها، براي رفاه مردم به اقداماتي دست زدند که بسياري از آنها را وقف عام کردند. نيز با کمک مالي به بي‏بضاعتان به کاهش بار مالي و هزينه زندگي آنها کمک مي‏کردند. دو عالمي که در ذيل شرح حالشان مي‏آيد، نمونه‏اي از چنين عالماني هستند:
الف. آيت الله حاج شيخ محمد حسين شريعتمدار، فرزند عالم جليل القدر حاج شيخ محمد رضا از علماء اعلام ساوه بود. وي در ساوه تولد يافت. دروس مقدمات را خدمت والد ماجدش تحصيل کرد و پس از آن به قم هجرت و از خدمت علماي آن حوزه از جمله مرحوم آيت‏الله حايري استفاده کرد. در مدت 20 سال اقامت در قم مشغول تدريس بود و پس از نيل به مرتبه اجتهاد ـ به تصديق حضرات آيات عظام حائري و اصفهاني و حجت و اجازه مفصل حديث از طرف مرحوم محدث قمي ـ به ساوه مراجعت کرد و در آنجا به دستور مرحوم آيت الله سيد ابوالحسن اصفهاني حوزه علميه‏اي تشكيل داد.
اين عالم جليل القدر براي اداره آن حوزه چند باب فروشگاه با خرج شخصي خود ساخت تا درآمد آن علاوه بر حوزه علميه و مسجد جهت دستگيري از ضعفا نيز مصرف شود (12)
برخي از عالمان آنچنان داراي برکات، اثرات و خيرات مي باشند که احصاء آن کاري مشکل است و اکثر آنها را وقف مصارف عالم و خيرات و مراسم هاي مذهبي نموده اند.
ب. آيت الله ابراهيم علوي سبزواري فرزند سيد اسماعيل معروف به شريعتمدار، عالمي فقيه و مدرسي بزرگ و زعيمي جليل‏القدر در سده سيزدهم بود. وي از شاگردان علامه فقيه حاج شيخ محمدحسن صاحب جواهر بود. در مشهد نيز از ميرزا حسن و ملا محمدتقي و ملا علي داماد صاحب قوانين استفاده كرد. آنگاه به اصفهان مسافرت کرد و از محضر حاج شيخ محمدابراهيم كلباسي بهره‏مند شد. پس از آن به نجف مهاجرت کرد و از ابحاث صاحب جواهر، صاحب أنوار الفقاهه، شيخ انصاري و ملا زين‏العابدين گلپايگاني استفاده کافي کرد. سپس به سبزوار مراجعت کرد و با رتق و فتق امور آنجا، در آن نواحي رياست تامه و مرجعيت عامه پيدا کرد و صاحب موقعيت و ثروت و نفوذ كلام و قدرت كم‏نظيري گرديد و شهرتش به تمام ايران رسيد. وي با اين نفوذ کلام و موقعيت و ثروت به ساخت اماکن مذهبي و عام المنفعه دست زد. برخي از آثار خيري كه از آن مرحوم برجا مانده از اين قرار است.
1- مدرسه صلوات معروف به مدرسه شريعتمدار در سبزوار كه ظاهراً در سال 1305 قمري از مال شخصي خود ساخته و مورد استفاده است و مَدرس بزرگ و باشكوهي دارد؛
2- موقوفاتي كه وقف بر طلاب مدرسه مزبوره و زائران ارض اقدس و اطعام در مجلس تعزيه حضرت سيدالشهداء (عليه السلام) کرده که بسيار زياد است؛
3- حمامي در جنب مدرسه مزبور واقع در بازار قديم سبزوار؛ 
4- كاروانسراي مشهور به سراي آقا که وقف کرده است؛
5- آثار خيري در كاشمر و خيرات ديگر... 
مرحوم شريعتمدار عالمي مدبر و روشن‏ضمير بود و با آنکه عمري طولاني کرد، با کمال عزت و جلالت زندگي کرد. وي در سال 1314 وفات يافت و مقبره او در ضلع جنوبي مدرسه شريعتمدار هنوز مورد احترام اهالي است (13)
برخي از عالمان ديني علاوه بر ايجاد مؤسسات و مراکز علمي و مذهبي که تماماً وقف مي‏کردند، موقوفات گذشتگان را هم که در حال تخريب يا خارج شدن از جنبه وقفيت بود احيا کرده، سبب استمرار امر خير و نيت واقف مي‏گشتند:
ج. آيت الله محمدباقر محسني ملايري فرزند مرحوم آقا شيخ ابوالقاسم از علماء مبرز و به‏نام معاصر ملاير، در سال 1324 قمري در نجف اشرف متولد شد. وي به ايران عزيمت کرد و در ملاير اقامت کرده، دروس مقدماتي و سطوح را از محضر پدر و ساير اعلام مانند مرحوم آميرزا هدايت‏اللّه مشهور به (آقانجفي) استفاده نمود. سپس براي تكميل تحصيلات به بلاد مقدس خراسان مشرّف شد و از محضر اساتيد بزرگ آن ديار بهره گرفت. در خلال دانش‏اندوزي به تدريس سطوح نيز اشتغال داشت. وي پس از آن به قم آمد و برهه‏اي از زمان را از محضر مرحوم آيت الله حائري و مرحوم آيت‏ الله آقا شيخ ابوالقاسم قمي استفاده کرد و هم در اين اواخر چندي از محضر آيت الله العظمي بروجردي مستفيض گشت.
آن عالم فرزانه رساله‏هايي در تقريرات و تلخيص مطالب دروس استادانشان دارد. نيز کتابي دارد به نام «تطبيق ‏الاديان». برخي از آثار وقفي و باقيات ‏الصالحات ايشان بدين قرار است.
1- ساخت مدرسه باقريه ملاير؛
2- ساخت مسجد در جنب همان مدرسه به نام مسجد سجاد؛ 
3- ساخت كتابخانه در جنب مدرسه و مسجد؛
4- ساخت مسجدي به نام صفي با دوازده باب دكان؛ 
5- تعميرات مدرسه و مسجد شيخ‏الملوكي؛ 
6- احياء موقوفات مرحوم حاج عيسي‏خان بيگدلي. 
7- احياء موقوفات ديگر از قبيل موقوفات حاج شيخ محمدعلي افصحي، حاج رئيس ‏التجار و حاج عبدالله و احداث مؤسسات خيريه در روستاها و قصبات از محل موقوفات و آثار و خدمات ديگر 
اين عالم وارسته در مهرماه 1374 در سن نود و دو سالگي به ملکوت اعلي شتافت (14)

7- توسعه اماکن مذهبي

برخي از عالمان به توسعه مراکز علمي، ديني و مساجد دست زده و اماکني را که قبلاً توسط خيّران و واقفان ساخته شده و هم اکنون با توجه به افزايش جمعيت نياز به توسعه دارد، وسعت مي‏دهند. اين عالمان در طول تاريخ بسيار بوده‏اند به گونه‏اي که احصاء آنها ناممکن است. با توجه به اينکه در بسياري از موارد نامي از آنها ذکر نشده است، در اين مقام از جهت تبرک به آستانه مبارک امام رضا (عليه السلام) نمونه‏اي را نام مي‏بريم:
امير علي‏شير نوائي يکي از علما و ادباي بزرگ عصر تيموريان بوده است. او شاعري بزرگ، اديبي نامور و سياستمداري مشهور بود. وي در مشهد مقدس هم‏اکنون يادگاري دارد و آن ايوان جنوبي صحن کهنه است که به ايوان طلا مشهور و در تاريخ به ايوان امير علي‏شير معروف است. 
امير علي‏شير نوائي به جهت علم و کمالاتش وزارت سلطان حسين ميرزا بايقرا را در هرات به عهده داشت و در همان‏جا نيز درگذشت. قبرش در باغ مقبره گوهرشاد در هرات است.

8- رقبات

برخي از عالمان ديني به وقف رقبات و اراضي دست زده، آن اراضي را وسيله‏اي براي استمرار امر خيرخواهانه و نيت نيک خود قرار دادند.
حجه الاسلام و المسلمين نوروزعلي بسطامي مؤلف کتاب فردوس ‏التواريخ يکي از علما و مؤلفان مشهد مقدس بود که در سال 1297 قمري وقفنامه‏اي را تنظيم و رقباتي را وقف آستان مقدس رضوي کرد. 
در مقاله بعد به نيت عالمان در وقف رقبات و عالماني که چنين موقوفاتي داشته اند بيشتر خواهم پرداخت.

نتيجه

اين مقاله در پي آن نيست که همه اقدامات وقفي عالمان و دانشمندان اسلامي به‏ويژه شيعي را معرفي نمايد، بلکه در پي آن است که ثابت کند در تمام ابعادي که مردم و متمولان جامعه وقف مي‏کنند، عالمان ديني نيز با باريک‏بيني و ديدي سترگ موقوفاتي داشته و دارند؛ و چون آن موقوفات با علم و دانش همراه بوده، بسيار شده که عمقي فراتر از وقفيات ديگر واقفان خيرانديش داشته است. همچنين اين نکته را بيان کند که عالمان ديني در همه عرصه‏ها فعاليت داشته و در وادي وقف نيز اقدامات مهم کرده‏اند. حتي مي‏توان گفت که اگر پادشاهي وقفي کرده، از آن جهت بوده که شاگردي و مريد عالمي بوده است.
بسيار سراغ داشته و داريم که مردان بزرگ و عالمان ديني اقدامات خير و نيکوکارانه‏اي را انجام داده‏اند، ولي عنوان وقف به آن نداده‏اند؛ لذا اين مقاله از ذکر نام آنها و اعمال نيکشان خودداري کرد. افرادي همچون آيت الله زند کرماني در اصفهان که به تأسيس مراکز علمي و پزشکي دست زد؛ حجه الاسلام حاج سيد کمال فقيه ايماني که چندين مرکز علمي، حوزوي، پزشکي، پژوهشي، کتابخانه و مسجد را تأسيس کرد؛ آيت الله سيد مجتبي موسوي لاري که با مرکز پژوهشي خود اقدامات اساسي در راستاي جهاني‏سازي علوم اهل بيت (عليه السلام) انجام مي دهد و... 

پی نوشت ها :

(1) دانشمندان و بزرگان اصفهان (جلد دوم).
(2) دانشمندان و بزرگان اصفهان (جلد اول).
(3) گنجينه دانشمندان (جلد دوم). شايان ذکر آنکه مرحوم آيت الله مرعشي نجفي در زمان نگارش اين کتاب زنده بوده است.
(4) أعيان ‏الشيعه (505/ 2)؛ الذريعه (352/ 24 ،266/ 21 ،235/ 14 ،229/ 12 ،153/ 7 ،341/ 4 ،39 ،11/ 3)؛ طبقات أعلام ‏الشيعه (قرن 96 - 95/ 14) و معجم ‏المؤلفين (198/ 1).
(5) الذريعه (332 / 16 ،180 / 2) و ريحانه الادب (125 / 4).
(6) الشريف، محمد مهدي، وقف ميراث جاويدان، ش 19-20).
(7) گلزار مشاهير.
(8) گنجينه دانشمندان (جلد سوم).
(9) اثرآفرينان (جلد اول ـ ششم)؛ أعيان الشيعه (362/2)؛ ريحانه الادب (157 ـ 156 /7)؛ الذريعه (235 -234 /8)؛ طبقات أعلام الشيعه (سده290 ،283 /11).
(10) شرح حال رجال سياسي و نظامي معاصر ايران (جلد دوم).
(11) گنجينه دانشمندان (جلد اول).
(12) گنجينه دانشمندان (جلد پنجم).
(13) گنجينه دانشمندان (جلد پنجم)
منابع زندگينامه : [1] طبقات اعلام الشيعه (قرن 9 / 14)، گنجينه‏ى دانشمندان (305 -304 / 5).
(14) گلزار مشاهير.

منبع: فصلنامه وقف میراث جاویدان ش 70

مقدمه

آستان قدس رضوي از آنجا که يک نهاد مذهبي به شمار مي‏رود، مرکز ثقل موقوفات متعددي در ادوار مختلف بوده است. وقف‏نامه‏هاي اين موقوفات در بايگاني اداره‏ي مخطوطات کتابخانه‏ي مرکزي و مرکز اسناد آستان قدس رضوي زير شماره‏ي مخصوص خود ضبط مي‏شود. تمامي وقف‏نامه‏هاي اين مجموعه بازخواني شده و متن آنها در پايگاه نرم‏افزاري آستان قدس موجود است (1).
علاوه بر اين وقف‏نامه‏ها، اسناد وقفي ديگري نيز در اداره‏ي آستان قدس رضوي نگهداري مي‏شود که تاکنون فهرستي از آنها تهيه نشده است. اين اسناد مربوط به مجموعه‏هاي اسنادي مختلف اين اداره است که تنها به حوزه‏ي موقوفات آستان قدس رضوي محدود نمي‏شود. ضمن اينکه اين اسناد در گستره‏ي وسيع‏تري از اسناد مربوط به موقوفات (وقف‏نامه، استشهادنامه، وصيت‏نامه، مصالحه) قرار مي‏گيرد و دربرگيرنده‏ي گزارش‏ها، شکايت‏ها، هزينه‏ها، درآمدها، تعميرات موقوفات و پرداخت مواجب به حق‏التوليه‏هاست که منابع گرانباري جهت پژوهش در امر نهاد وقف و بررسي کارکرد اجتماعي و اقتصادي آن محسوب مي‏شوند.
از اين رو براي آگاهي پژوهندگان وقف، فهرست توصيفي اسناد وقفي اداره‏ي اسناد کتابخانه‏ي مرکزي آستان قدس رضوي در اينجا ارايه مي‏شود:
1. مجموعه‏ي اسناد آستان قدس رضوي (حاوي اسناد بايگاني راکد و اسناد کتابخانه‏ي آستان قدس رضوي از شماره‏ي 1 تا شماره‏ي 72)؛
2. مجموعه‏ي اسناد خانواده‏ي بزرگ‏نيا (از 73 تا 86)؛
3. مجموعه‏ي شاه‏وردي خان (از 87 تا 90)؛
4. مجموعه‏ي خاندان علم (از 91 تا 126)؛
5. مجموعه‏ي موقوفات ملک (از 127 تا 135)؛
6. اسناد متفرقه (از 136 تا 143).

مجموعه اسناد آستان قدس رضوي

1، عنوان سند: تقسيم موقوفه ي احمد تمدن بين پنج نفر خادم و پرداخت مساعده به ساير خدمه از طريق آستان قدس، تاريخ سند: 1350 ش، شماره ي اموالي: 4605.
2، عنوان سند: مراسلات راجع به تعمير مسجد شاه و تعيين محل اعتبار آن، تاريخ سند: 1307 ش، شماره ي اموالي: 4709
3، عنوان سند: وقف نامه ي نيرالدوله و مراسلات پيرامون ارسال سواد آن به اداره ي معارف، تاريخ سند: 1307 ش، شماره ي اموالي: 4725
4، عنوان سند: امور متفرقه ي مربوط به موقوفات آستان قدس (اختلاف با مستأجرين و غيره)، تاريخ سند: 1307 ش، شماره ي اموالي: 4786
5، عنوان سند: امور مربوط به املاک وقفي آستان قدس رضوي، تاريخ سند: 1307 ش، شماره ي اموالي:4801
6، عنوان سند: پرداخت حق النظاره به سرتيپ بني اعتماد (موقوفه ي صاحب ديواني)، 1350 ش، شماره ي اموالي: 4807
7، عنوان سند: پرداختي حق التوليه به آقاي مهدي قلي قرايي (موقوفه ي محمدآباد تربت حيدريه)، تاريخ سند: 1349-1350 ش، شماره ي اموالي: 4836
8، عنوان سند: وضعيت مزرعه ي جعفرآباد کاشمر موقوفي بيمارستان منتصريه، تاريخ سند:-، شماره ي اموالي: 5037
9، عنوان سند: اسناد هزينه و قبوض اجاره ي زمين موقوفه و محل دفتر نمايندگي يزد و کرمان و رفسنجان پرداختي به متولي مربوطه، تاريخ سند: 1355 ش، شماره ي اموالي: 5100
10، عنوان سند: راجع به منزل وقفي عباس آصف و تهيه ي فرش لازم براي توقف چند روزه نامبرده، تاريخ سند: 1342 ش، شماره ي اموالي: 5142
11، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي نشان قلعه براي حفاظ، تاريخ سند: 1377 ش، شماره ي اموالي:5357
12، عنوان سند: پرداختي حق التوليه موقوفات شاه تهماسب به آقاي ماشاءالله تهماسبي به وسيله ي آستان قدس، تاريخ سند: 1349 ش، شماره ي اموالي: 5380
13، عنوان سند: دفتر ثبت و کسب اجاره براي تجديد اجاره ي دکاکين آستان قدس، تاريخ سند: 1349 ش، شماره ي اموالي: 6191
14، عنوان سند: وقف نامه ي قريه ي بيلند از توابع قصبه ي جنابد در ماه صفر، تاريخ سند: 1170 ق، شماره ي اموالي: 12411
15، عنوان سند: وقف نامه ي نهرشاهي از چشمه گل به وسيله ي شاه عباس براي آستان قدس، تاريخ سند: 1203 ق، شماره ي اموالي: 12412
16، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي ده مظفر وقفي شهربانو بيگم براي آستان قدس و مسجد جامع کبير، تاريخ سند: 1213 ق، شماره ي اموالي: 12413
17، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي دهيوز از بلوک فاروج و خبوشان، تاريخ سند: 1257 ق، شماره ي اموالي: 12463
18، عنوان سند: تنقيه ي قنوات وقفي آستان قدس درماه ذي حجه، تاريخ سند: 1258 ق، شماره ي اموالي: 12480
19، عنوان سند: تحويل عوض مال المصالحه ي اعيان حياط وقفي جنب دارالشفاء در ماه ذي حجه، تاريخ سند: 1258 ق، شماره ي اموالي: 12554
20، عنوان سند: صورت مخارج متفرقه و هزينه هاي تعمير قرآن هاي وقفي آستان قدس، تاريخ سند:1263 ق، شماره ي اموالي: 12600
21، عنوان سند: پرداخت مخارج تعميراتي حمام آغچه وقفي مرحوم عتيقي، تاريخ سند: 1294 ق، شماره ي اموالي: 22934-12668
22، عنوان سند: تعميرات- مخارج نهال کاري و پل کشي باغ وقفي سرکار فيض آثار، تاريخ سند: 1273، شماره ي اموالي: 12671
23، عنوان سند: شرح حکم وقف نامه ي مزرعه اي در اخنجان براي اولاد حاج ملا محمد مقدس قندهاري و تأييد علما، تاريخ سند: 1319 ق، شماره ي اموالي: 13227
24، عنوان سند: هزينه ي مرمت هفتاد و سه جلد قرآن وقفي به کتابخانه، تاريخ سند: 1297 ق، شماره ي اموالي: 14942
25، عنوان سند: برات پرداخت مواجب آقا شعبان باغبان باغ وقفي آصف الدوله، تاريخ سند: 1324 ق، شماره ي اموالي: 19461
26، عنوان سند: مکاتبات راجع به اسناد مالکيت و وقف نامه ها و اجاره ي خط هايي که به (از) کتابخانه تسليم (گرفته) شده است، تاريخ سند: 1330 ش، شماره ي اموالي: 27352
27، عنوان سند: فرمان پرداخت مواجب به رعاياي مزارع وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1080 ق، شماره ي ا موالي: 28611
28، عنوان سند: پرداخت حق التوليه مزرعه ي وقفي به زوجه ي مرحوم هراتي، تاريخ سند: 1275 ق، شماره ي اموالي: 28936
29، عنوان سند: پرداخت وجه نقد جهت تعمير بعضي از دکاکين وقفي بازار بزازان و حفافان، تاريخ سند: 1169 ق، شماره ي اموالي: 29140
30، عنوان سند: پرداخت عشر و نيم سيورغال محال وقفي آستان قدس در جنابد به ندرقلي بيک غلام خاصه ي شريفه، تاريخ سند: 1082 ق، شماره ي اموالي: 29146
31، عنوان سند: اهداي اجناس وقفي و نذورات به آستان قدس، تاريخ سند: 1271 ق، شماره ي اموالي: 29214
32، عنوان سند: واگذاري دو عدد جام کنده کاري وقفي الله وردي توسط آقاي مطلب به قربان علي جهت سقاخانه، تاريخ سند: 1267 ق، شماره ي اموالي: 29302
33، عنوان سند: واگذاري يک جلد قرآن وقفي مادر ملامحمد کازاري به آقا ميراکبر از فراشان کشيک پنجم، تاريخ سند: 1264 ق، شماره ي اموالي: 29345
34، عنوان سند: واگذاري يک جلد قرآن وقفي ميرزا لطف علي به فراشان کشيک دوم، تاريخ سند: 1264 ق، شماره ي اموالي: 29346
35، عنوان سند: واگذاري يک جلد کتاب وقفي مرحوم اسحاق خان قرايي به فراشان کشيک پنجم، تاريخ سند: 1264، شماره ي اموالي: 29347
36، عنوان سند: پرداخت حق التوليه املاک وقفي مهدي قلي خان، تاريخ سند: 1250 ق، شماره ي اموالي: 29628
37، عنوان سند: مخارج و تعمير قلعه هاي وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1302 ق، شماره ي اموالي: 22795 و 22664
38، عنوان سند: مخارج و تعميرات کاروان سراهاي آستان قدس، تاريخ سند: 1302-1307 ق، شماره ي اموالي: 22666 و 22696
تاريخ سند: 1251-1273 ق، شماره ي اموالي: 22769 و 22790
39، عنوان سند: مخارج و تعميرات عمارات و مستغلات وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1299- 1306 ق، شماره ي اموالي: 22676-22760
40، عنوان سند: مخارج و تعمير آسياب شاهراه وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1306 ق، شماره ي اموالي: 22678
41، عنوان سند: مخارج و تعميرات انجام شده در منازل وقفي و افراد وابسته به آستان قدس، تاريخ سند: 1304-1306 ق، شماره ي اموالي: 22693-22698
تاريخ سند: 1307 ق، شماره ي اموالي: 22714
42، عنوان سند: مخارج تعميرات مزارع و باغ هاي وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1291 ق، شماره ي اموالي: 22709
تاريخ سند: 1299 ق، شماره ي اموالي: 22761
تاريخ سند: 1303ق، شماره ي اموالي: 22968
43، عنوان سند: مخارج تعميرات نهرهاي اراضي وقفي آستان قدس، 1304 ق، شماره ي اموالي: 22721
تاريخ سند: 1310 ق، شماره ي اموالي: 22843
44، عنوان سند: مخارج حمام هاي وقفي وابسته به آستان قدس، تاريخ سند: 1293 ق، شماره ي اموالي: 22746
تاريخ سند: 1305 ق، شماره ي اموالي: 22959
45، عنوان سند: مخارج تهيه ي کلر براي قنات هاي مزارع وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1299 ق، شماره ي اموالي: 22756
46، عنوان سند: مخارج تعميرات حسينيه ي وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1248 ق، شماره ي اموالي: 22772
47، عنوان سند: مخارج و تعميرات انجام شده در باغ عنبر وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1273 ق، شماره ي اموالي: 22788
48، عنوان سند: مخارج تعميرات باغات و مزارع وقفي آستان قدس رضوي، تاريخ سند: 1320 ق، شماره ي اموالي: 22858
تاريخ سند: 1329، شماره ي اموالي: 23037
49، عنوان سند: مخارج لايروبي نهر شالي وند چوپانان وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1289 ق، شماره ي اموالي: 22879
50، عنوان سند: مخارج تعمير دو مغازه ي وقفي آستان قدس واقع در کوچه ي سياه آب، تاريخ سند: 1308 ق، شماره ي اموالي: 22928
51، عنوان سند: مخارج تعمير قلعه و حمام کنه بيست وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1294 ق، شماره ي اموالي: 22952
52، عنوان سند: تعميرات مربوط به منازل وقفي و آسياب خيابان عليا موقوفه ي آستان قدس، تاريخ سند: 1331 ق، شماره ي اموالي: 23045
53، عنوان سند: تعمير طاحونه (مشهور به ايران) وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1296 ق، شماره ي اموالي، 23095
54، عنوان سند: مکاتبات در خصوص خريداري آلبوم وقف نامه و تسليم آن به کتابخانه ي آستان قدس، تاريخ سند: 1336 ش، شماره ي اموالي: 26087
55، عنوان سند: مکاتبات در خصوص اسناد مالکيت وقف نامه هايي که به کتابخانه ي آستان قدس تحويل و يا از آنجا گرفته شده است.، تاريخ سند: 1337-1338 ش، شماره ي اموالي: 26088-26089
56، عنوان سند: صورت فهرست تصاوير وقفيات آستان قدس در سال 1335، تاريخ سند: 1335 ش، شماره ي اموالي: 26794
57، عنوان سند: وقف نامه و فهرست کتب کتابخانه ي آيت الله آقا عبدالجليل جليلي به آستان قدس، تاريخ سند: 1349 ش، شماره ي اموالي: 27057
تاريخ سند: 1351 ش
58، عنوان سند: محتواي وقف نامه ي شاهزاده احترام السلطنه و ارسال رونوشت آن به کتابخانه، تاريخ سند: 1328، شماره ي اموالي: 27148
59، عنوان سند: وقف روستاي فرهادگرد به آستان قدس از طرف محمدرضا پهلوي، تاريخ سند: 1336 ش، شماره ي اموالي: 27149
60، مکاتباتي بين کتابخانه ي آستان قدس و نيابت توليت و توضيحاتي در خصوص وقف نامه ي نادرشاهي، تاريخ سند: 1333 ش، شماره ي اموالي: 27150
61، عنوان سند: مکاتبات در خصوص جمع آوري قرآن هاي خطي وقفي در امام زاده هاي گيلان و مازندران و نگهداري آنها در کتابخانه ي آستان قدس، تاريخ سند: 1332 ش، شماره ي اموالي: 27172
62، عنوان سند: برات پرداخت حق النظاره و اسقاط چهل چراغ وقفي نصيرالملک، تاريخ سند: 1324 ش، شماره ي اموالي: 19507
63، عنوان سند: پرداخت حق التوليه مزرعه ي محمودآباد وقفي حاج مهدي قلي خان قرايي، 1291 ق، شماره ي اموالي: 20065
64، عنوان سند: هزينه ي اسقاط چهل چراغ وقفي امين السلطان، تاريخ سند: 1304 ق، شماره ي اموالي: 20585
65، عنوان سند: پرداخت اجرت مستحفظي رباط ميان دشت به آقا عبدالوهاب و آقا حسن ترشيزي توسط حاج ميرزا يوسف خادم آستان قدس و مستأجر ملک وقفي احمدآباد، تاريخ سند: 1299 ق، شماره ي اموالي: 20790
66، عنوان سند: پرداخت حق الارض باغ مرحوم آصف الدوله وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1299 ق، شماره ي اموالي: 20811
67، عنوان سند: پرداخت حقوق بستگان مرحوم ميرزا سعيدخان از بابت مزرعه ي کشف، وقفي آن مرحوم، تاريخ سند: 1307 ق، شماره ي اموالي: 21068
68، عنوان سند: مخارج تعميرات و تنقيه قنات هاي وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1017 ق، شماره ي اموالي: 22628
69، عنوان سند: مخارج مربوط به تعميرات آسياب هاي وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1164 ق، شماره ي اموالي: 22633
شماره ي اموالي: 22794
70، عنوان سند: مخارج تعميرات منازل وقفي آستان قدس، تاريخ سند: 1316، شماره ي اموالي: 22642
71، عنوان سند: برات پرداخت حق النظاره ي موقوفه ي انيس الدوله، تاريخ سند: 1325 ق، شماره ي اموالي: 19364
72، پرداخت حق النظاره ي تيمچه و بازار زرگران موقوفه ي انيس الدوله به ميرزا محمدعلي محمد مشرف باشي آستان قدس، تاريخ سند: 1307 ق، شماره ي اموالي: 21053

مجموعه اسناد خانواده بزرگ نيا

73، عنوان سند: رسيد دريافت مال الاجاره ي مزرعه ي فناني (موقوفه ي مسجد جامع گوهرشاد) توسط آقا ميرزا محمد، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 2342
74، عنوان سند: تحويل اجاره ي نصف مزرعه ي فناني (موقوفه ي مسجد جامع گوهرشاد) به وسيله ي آقا ميرزا محمد، تاريخ سند: 1331 ق، شماره ي اموالي: 3341
75، عنوان سند: تحويل توسط آقا ميرزا محمد فرزند آقاي حاجي عبدالحسين تاجر تهراني بابت مال الاجاره نصف مزرعه ي فناني (موقوفه ي مسجد گوهرشاد)، تاريخ سند: 1330 ق، شماره ي اموالي: 3343
76، عنوان سند: قبض وصول مال الصلح مزرعه ي بيلدر (موقوفه ي آستان قدس) توسط حاجي عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند: 1317 ق، شماره ي اموالي: 3563
77، عنوان سند: قبض دريافت مال الاجاره ي مزرعه ي بيلدر و اميرآباد از موقوفات آستان قدس توسط حاجي عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند: 1332 ق، شماره ي اموالي: 3571
78، عنوان سند: صورت ماليات دريافت شده از افراد مختلف در موقوفات آستان قدس، تاريخ سند: 1299 ق، شماره ي اموالي: 3650
79، عنوان سند: مصالحه ي منافع نصف مزرعه ي بيلدر (موقوفه ي آستان قدس) با حاجي عبدالحسين تاجر تهراني به مدت هشت سال، تاريخ سند: 1329 ق، شماره ي اموالي: 3682
80، عنوان سند: مصالحه ي محصول و منافع مزرعه ي بيلدر و کل سربرق به وسيله ي صديق الدوله براي حاجي عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند: 1317 ق، شماره ي اموالي: 3690
81، عنوان سند:مصالحه ي مزرعه ي بيلدر ونصف آبکوه و تمام سربرق با حاجي عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند:1319 ق، شماره ي اموالي: 3689
82،عنوان سند: تعمير و لايروبي قنات مزرعه ي فناني (موقوفه ي مسجد جامع کبير) توسط استاد رجب و استاد غلام با اطلاع استاد حسين مقني باشي و پرداخت اجرت آن، تاريخ سند:1307 ق، شماره ي اموالي: 3366
شماره ي اموالي:3374
83، عنوان سند: مصالحه ي نصف مشاع از مزرعه ي فناني (موقوفه ي مسجد گوهرشاد) واقع در ميان ولايت، تاريخ سند:1312 ق، شماره ي اموالي: 3382
84، عنوان سند: مصالحه ي منافع نصف مزرعه ي فناني به مدت هفت سال، تاريخ سند:1321 ق، شماره ي اموالي: 3488
85، عنوان سند: قبض پرداخت مال الاجاره ي مربوط به موقوفه ي آستانه ي مقدسه توسط حاج عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند:1322 ق، شماره ي اموالي: 3553
86، عنوان سند:سررسيد پرداخت مال الاجاره نصف مزرعه ي بيلدر (موقوفه ي آستان قدس) توسط حاج عبدالحسين تاجر تهراني، تاريخ سند:1321 ق، شماره ي اموالي: 3554

مجموعه شاه وردي خان

87، عنوان سند: عريضه ي حاج مهدي فرزندحاج محمدتقي به رکن الدوله حاکم خراسان راجع به موروثي بودن سهم او از مزرعه ي ابوالخير تبادکان و رد ادعاي وقفيت، و دستور رکن الدوله به بازگرداندن ملک به وي، تاريخ سند:1316 ق، شماره ي اموالي: 13310
88، عنوان سند: قبوض رسيد اداره ي محاسبات آستان قدس از بابت عايدات موقوفه ي شاه وردي خان، تاريخ سند:-، شماره ي اموالي: 9680
89، عنوان سند: رقم حسن علي ميرزا شجاع السلطنه والي خراسان و دستور به امرا و خوانين براي پرداخت مال الاجاره ي املاک موقوفه ي حرم به ميرزا محمدعلي متولي آستانه، تاريخ سند: 1234 ق، شماره ي اموالي: 13308
90، عنوان سند: رقم سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه والي خراسان در تأييد توليت ميرزا موسي مستوفي آستانه بر موقوفه ي شاه وردي خاني، تاريخ سند: 1278 ق، شماره ي اموالي: 13309

مجموعه خاندان علم

91، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي خالق آباد توسط حسام الدوله، تاريخ سند: 1275 ق، شماره ي اموالي: 9188
92، عنوان سند: وقف نامه ي بخشي از املاک قريه ي شوکت آباد توسط شوکت الملک، تاريخ سند: 1327 ق، شماره ي اموالي: 9066
93، عنوان سند: مکاتباتي پيرامون امورمختلف اداري - مالي مدرسه ي جعفريه قاين و موقوفات و اجاره ي املاک، تاريخ سند: 1285 تا 1314 ق، شماره ي اموالي: 6765
94، عنوان سند: صورت و فهرست وقفيات از زمان اميرمعصوم خان تا زمان اسماعيل خان، تاريخ سند: -، شماره ي اموالي: 9315
95، عنوان سند: گزارش عمليات مالي مربوط به متعلقات خديجه علم به همراه تصوير وقف نامه ي وي مبني بر تأسيس پرورشگاه، تاريخ سند:1354-1356 ش، شماره ي اموالي: 7173
96، عنوان سند: قرارداد اجاره ي بين محمدرضا سپهري و محمد حبيبي در مورد اراضي موقوفه ي حيدرآباد، تاريخ سند: 1331 ش، شماره ي اموالي: 7122
97، عنوان سند: قضاوت چرچيل از سفارت انگلستان فيمابين شوکت الملک و نواب الحاجيه پيرامون املاک وقفي، تاريخ سند: 1332 ش، شماره ي اموالي: 6928
98، عنوان سند: سواد مراسلات وزارت اوقاف در خصوص تأسيس يک مريض خانه در بيرجند از عوايد موقوفات، تاريخ سند: 1309-1322 ش، شماره ي اموالي: 6860
99، عنوان سند: صورت ماليات موقوفات به همراه کپي از آنها، تاريخ سند: 1334-1346 ش، شماره ي اموالي: 5869
100، عنوان سند: انتصاب اسدالله علم به عنوان متصدي موقوفات مجهول التوليه ي محمد ابراهيم خان شوکت الملک در بيرجند توسط اوقاف، تاريخ سند:1328، شماره ي اموالي: 4987
101، عنوان سند: رونوشتي از وقف نامه ي حاج عبدالعلي خان نوه امير محمدحسن خان حکمران طبس، تاريخ سند:1320 ق، شماره ي اموالي: 4983
102، عنوان سند: رسيد ارسال شده براي شوکت الملک در مورد الماس هاي وقف شده بر حرم حضرت علي (ع)، تاريخ سند: 1338 ق، شماره ي اموالي: 2789
103، عنوان سند: واگذاري زمين از اراضي وقفي اکبريه جهت احداث آموزشگاه بهياري بلقيس علم در بيرجند، تاريخ سند: 1353 ق، شماره ي اموالي: 4505
104، عنوان سند: وقف نامه ي اميراسماعيل خان شوکت الملک در مورد املاک منطقه ي قاين و بيرجند و تقسيم در بين اقوام، تاريخ سند:1310 ق، شماره ي اموالي: 2608
105، عنوان سند: وقف نامه ي املاک اميراسماعيل خان شوکت الملک در قصبه ي بيرجند براي خرج مراسم عزاداري سيدالشهداء، تاريخ سند: 1300 ق، شماره ي اموالي: 2609
106، عنوان سند: وقف املاک و اموال حشمت الملک براي خرج مراسم اعياد غدير و عزاداري سيدالشهداء و بررسي مدرسه ي قصبه ي بيرجند و تقسيم بين فقرا، تاريخ سند: 1292 ق، شماره ي اموالي: 2612
107، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي سلم آباد سربيشه ي بيرجند توسط محمداميرخان عرب خزيمه و اسدالله خان خزيمه، تاريخ سند: 1241 ق، شماره ي اموالي: 4163
108، عنوان سند: وقف نامه ي کربلايي حسن ولد محمدحسن حاجي مشهور به چهل در مصرف عزاداري سيدالشهدا به توليت حاجي ملا محمد، تاريخ سند: 1247 ق، شماره ي اموالي: 2548
109، عنوان سند: وقف نامه ي والده ي خان ياور در مورد اموال براي تعمير تکيه ي حسينيه با توليت نواده ي بزرگش ملقب به بي بي مشهدي، تاريخ سند: 1281 ق، شماره ي اموالي: 2550
110، عنوان سند: وقف نامه ي حاج پرويزخان و سواد آن در مصرف عزاداري سيدالشهدا و تعمير مسجد جامع طبس و مخارج کفن و دفن و خرج سادات به توليت آقاي حاجي عبدالعلي خان و با مصالحه ي واقف با حاج ملا علي اصغر، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 2552
111، عنوان سند: استشهاد در مورد ساخت مدرسه اي که مخارج آن جزو وقف نامه ي پرويزخان بوده و عبدالعلي خان توليت اين کار را داشته اما قبل از پايان کار فوت کرده است، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 2553
112، عنوان سند: وقف نامه ي همشيره ي حيدرعلي خان به شيخ عبدالحسين در مصرف شب هاي قدر و عزاداري سيدالشهداء، تاريخ سند: 1332 ق، شماره ي اموالي: 2554
113، عنوان سند: وقف نامه ي مادر شوکت الملک در مصرف مراسم عزاداري سيدالشهدا و شب هاي قدر و واگذاري توليت آن پس از فوت با پسرش شوکت الملک و اولاد او، تاريخ سند: 1331 ق، شماره ي اموالي: 2606
114، عنوان سند: مصالحه ي املاک اميراسماعيل شوکت الملک با محمدابراهيم خان شوکت الملک و وقف اين املاک توسط محمد ابراهيم براي تقسيم در بين فقرا و سادات در نيمه ي شعبان، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 2607
115، عنوان سند: متن بخش نامه ي محمد ابراهيم خان شوکت الملک به همراه موقوفات انجام شده، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 2630
116، عنوان سند: محاسبه ي دو سهم وقفي علي آباد در دفتر موقوفه براي حق الارض اراضي علي آباد در آب داورآباد، تاريخ سند: 1335-1337 ش، شماره ي اموالي: 7419
117، عنوان سند: وقف نامه ي اموال و املاک بي بي صغري سلطان در طبس براي خرج دفن و کفن ميت و مراسم عزاداري سيدالشهداء، تاريخ سند: 1350 ش، شماره ي اموالي: 2977
118، عنوان سند: وقف اراضي اکبريه جهت احداث آموزشگاه بهياري، تاريخ سند: 1356 ش، شماره ي اموالي: 7435
119، عنوان سند: وقف نامه ي اميراسدالله خان حسام الدوله مربوط به املاک نوقاب و دولت آباد، تاريخ سند: 1252 ق، شماره ي اموالي: 7419
120، عنوان سند: وقف نامه ي اميرعلم خان حشمت الملک مربوط به قناتهاي مزرعه ي آخوندهاي خراشاد، تاريخ سند: 1292 ق، شماره ي اموالي: 7492
121، عنوان سند: وقف نامه ي نه فنجان آب قنات مختاران توسط ملا علي اکبر ابوالقاسم و همشيره ي آنها جهت تعزيه داري ايام محرم، تاريخ سند: 1249-1317 ق، شماره ي اموالي: 8123
122، عنوان سند: وقف يک حجر طاحونه ي مختاران و يک طاقه از قريه ي مسک توسط حشمت الملک، تاريخ سند: 1294 ق، شماره ي اموالي: 8188
123، عنوان سند: وقف حسينيه و اسباب متعلق به آن توسط مادر حشمت الملک، تاريخ سند: 1291 ق، شماره ي اموالي: 8189
124، عنوان سند: وقف يک سهم ملک سلم آباد قريه ي سربيشه توسط اميرعلم خان، تاريخ سند: 1229 ق، شماره ي اموالي: 8190
125، عنوان سند: وقف اراضي و متعلقات مزرعه ي حاجي آباد و دو سهم از طاحونه ي آن توسط مادر حشمت الملک، تاريخ سند: 1280 ق، شماره ي اموالي: 8191
126، عنوان سند: مکاتبات ميان اداره ي کل اوقاف و اداره ي فرهنگ بيرجند در مورد املاک موقوفه ي شوکت الملک، تاريخ سند: 1324-1325 ش، شماره ي اموالي: 6429

مجموعه موقوفات ملک

127، عنوان سند: خلاصه اي از وقف نامه هاي موقوفات ملک، تاريخ سند: 1348 ش، شماره ي اموالي: 9911
128، عنوان سند: درخواست حسين ملک مبني بر معافيت دکان هاي وقف کتابخانه ي ملک از پرداخت ماليات بر املاک، تاريخ سند: 1347 ش، شماره ي اموالي: 9928
129، عنوان سند: مکاتبات حاج حسين ملک در خصوص توزيع وقف نامه هاي املاک خود و اعلام وصول آنها از طريق مؤسسات و سفارتخانه هاي کشورهاي مختلف در تهران، تاريخ سند: 1343-1345 ش، شماره ي اموالي: 9930
130، عنوان سند: نامه ي ملک به نايب التوليه ي آستان قدس در خصوص تعين مال الاجاره اراضي چناران و موقوفات ملک و مصرف آن برطبق مفاد وقف نامه، تاريخ سند: -، شماره ي اموالي: 13393
131، عنوان سند: تصوير نامه ي وزير دربار به حاج حسين ملک در خصوص ابلاغ تشکر و قدرداني شاه از اقدام وي در وقف پانزده فقره املاک واقع در طول راه فريمان تا تربت جام، تاريخ سند: 1340 ش، شماره ي اموالي: 13399
132، عنوان سند: تصوير وقف نامه ي املاک جام به همراه ابلاغيه ي مالياتي، تاريخ سند: 1340 ش، شماره ي اموالي: 13406
133، عنوان سند: وقف نامه ي مسجد ملک واقع در بازار عباس آباد تهران توسط حاج محمدمهدي ملک التجار، تاريخ سند: 1271 ق، شماره ي اموالي: 9980
134، عنوان سند: وقف نامه ي مزرعه ي وکيل آباد مشهد با تمام متعلقات آن به شهرداري مشهد به منظور استفاده ي عموم مردم از آن، تاريخ سند: 1348 ش، شماره ي اموالي: 9999
135، عنوان سند: مکاتبات مربوط به واگذاري اسناد پرونده ي وقف مسجد ملک به اداره ي اوقاف تهران، تاريخ سند: 1300-1355 ش، شماره ي اموالي: 9882

اسناد متفرقه

136، عنوان سند: تاريخچه و گزارش موقوفه ي حمام شاه (حمام رضوي) از موقوفه ي مهدي قلي بيک ميرآخور باشي، تاريخ سند: 1011-1027 ق، شماره ي اموالي: 4182
137، عنوان سند: معامله ي خالصه جات دولتي سرخس با موقوفات آستان قدس رضوي، تاريخ سند: 1315 ش، شماره ي اموالي: 4538
138، عنوان سند: وقف نامه ي بي بي بيگم صارم الملک تيموري خواني در مورد املاکش در مصرف تعزيه داري سيدالشهداء، تاريخ سند: 1322 ق، شماره ي اموالي: 5523
139، عنوان سند: وقف نامه ي ميرنجف علي خان در مورد املاک مصالحه شده ي برادرش اميرحسين خان تيموري به همراه سواد آن، تاريخ سند: 1266 ق، شماره ي اموالي: 5524
140، عنوان سند: تصوير وقف نامه ي مکتبه الامام اميرالمؤمنين، تاريخ سند: 1346 ش، شماره ي اموالي: 5853
141، عنوان سند: وقف نامه ي پنج قطعه ملک و باغ در شهر طبس وقف شده به وسيله ي ملا محمد فرزند ملا محمدحسين جهت مصارف تعزيه داري امام حسين (ع) و ساير امور مشروح در وقف نامه با توليت فرزندان خود نسلا بعد نسل، تاريخ سند: 1264 ق، شماره ي اموالي: 9668
142، عنوان سند: وقف نامه ي حاجي حسن علي در مورد وقف ملک علي آباد و طاحونه اي در جنابد بر تعزيه داري امام حسين (ع)، تاريخ سند: 1262 ق، شماره ي اموالي: 16044
143، عنوان سند: وصيت نامه درباره ي مخارج عزا و دفن در حرم مطهر امام رضا (ع) و مصالحه ي بخشي از املاک و تقسيم مال بين وارث و وقف يک طوع آب، تاريخ سند: 1332 ق، شماره ي اموالي: 4119

پی نوشت:

1-براي اطلاع بيشتر رجوع شود به «نگاهي به موقوفات آستان قدس رضوي»، فصل‏نامه‏ي وقف؛ ميراث جاويدان، پاييز 1378، ش 27، ص 72.

منبع: ميراث جاويدان

معرفي مرکز تحقيقات و نشر معارف اهل البيت علهيم السلام

بر کسي پوشيده نيست که هم اکنون عصر ارتباطات و علوم مربوط به آن است و از اهم اين علوم،امکانات وسيع و گسترده ارتباطات بي واسطه الکترونيکي است.يعني ارتباط آسان بين همه جهانيان با يکديگر صرف نظر از فاصله هاي فکري و ابعاد جغرافيايي.
يقيناً برقراري اين گونه ارتباطات از آرزوي ديرينه ساکنان جهان،براي آشنايي با اقوام، اديان،انديشه ها،فرهنگ ها و مليت ها بوده است.تحقق اين آرزو گرچه از گذشته هاي دور در ذهن بشر وجود داشته،ليکن استيلاي علوم جديد و فناوري هاي گوناگون آن در چند دهه اخير جهان را در معرض افکار،آرا و انديشه هاي بديع و رشد يافته قرار داده است.
بديهي است در چنين فرصت بي نظيري،توفيق دستيابي به منابع و ماخذ علمي و تحقيقاتي از آن مکتبي خواهد بود که در معرض افکار و انديشه هاي نکته سنج حقيقت بين است،موجب گردد.بنابراين لازم است آن دلهاي دردمند و وجدان هاي بيدار که خود را در برابر نيازهاي معنوي صدها ميليون انسان مسلمان مسوول مي بينند دست به اقدامي بزنند،در خور آن افکار بلند.
موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام بنا به ضرورت پاسخگويي به نياز علاقه مندان و پژوهشگران در مورد معارف اهل البيت عليه السلام بر اساس اهدافي والا در سال1385به همت"حاج سيدحسين رضازاده"به ثبت رسيد.
کلنگ ايجاد ساختمان موسسه در نيمه شعبان سال1423هجري قمري در شهر اصفهان به زمين زده شده،اين ساختمان که تجهيزات و امکانات مختلف جديد علمي به همراه انواع هنرهاي تزييني اسلامي و ايراني در آن به کار گرفته شده است،در سال 1385هجري شمسي(برابر با1427هجري قمري)به اتمام رسيد و توسط بنيانگذار وقف شد.ارکان تشکيلات موسسه را توليت،مديرعامل،هيات امنا و چهار مديريت زيرنظر مدير عامل تشکيل مي دهند.
مديرعامل و مديريت هاي موسسه از نظر مشورتي شوراهاي متعدد بهره مي برند.عمليات ساختماني اين موسسه به همت حاج سيد حسين رضازاده و با حضور نمايندگان مراجع تقليد،جمعي از روحانيون معظم،استادان و روساي دانشگاه ها،از جمله استاد مدعو از دانشگاه الازهر قاهره،مديران دولتي و ارگانها، تجار و کسبه و متدينان،خيران و مديران موسسات خيريه و مراکز فرهنگي و ديگر اقشار علاقه مند به خاندان اهل البيت عليهم السلام و معارف اسلامي،همراه با سخنراني رياست محترم هيات امناي موسسه،آيت الله"حاج سيد حسن فقيه امامي"آغازشد.
ساختمان اين پروژه عظيم با زير بنايي بالغ بر3هزار و 500 متر مربع،واقع در مرکز شهر تاريخي و عالم پرور اصفهان،در تقاطع خيابانهاي هشت بهشت غربي و نشاط،در شعاع 300 متري جنوب شرق ميدان تاريخي نقش جهان آغاز گرديد و طبق برنامه زمان بندي و پيش بيني شده به انجام رسيد.
بناي اين مرکز،در دو طبقه،از چهار بخش علمي-پژوهشي،آموزش،تالار و سالن اجتماعات و همايش و کتابخانه پيشرفته ديجيتالي تشکيل شده است.
به منظور دستيابي به منابع غني اسلامي،اين عظيم ترين کتابخانه ديجيتالي آماده است تا به آسانترين طريق ممکن در خدمت همه شيفتگان معارف اهل البيت عليهم السلام بوده و به همه علاقمندان آگاهي عميق تر ببخشد.
موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام مي کوشد تا تمامي منابع مورد نياز را به صورت ديجيتالي گردآوري نموده و در اختيار عموم قرار دهد،به طوري که هر کس در هر کجاي عالم و در هر زمان به آنها دسترسي داشته باشد و از خدمات جست و جوي سريع،دسته بندي مطالب،ارتباط با مولفان و صاحب نظران،بهره مندي از انديشه ديگران در موضوع کار خود،پاسخ گيري سوالات و راهنمايي در موضوع تحقيق بهره مند گردد.
کتابخانه موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام يک کتابخانه تمام ديجيتالي است که کليه کتب منابع اسلامي و شيعي در آن به صورت ديجيتالي نگهداري مي شود.
هر کاربر بدون محدوديت زماني و مکاني، هميشه حداقل چند صد هزار کتاب مورد نياز خود را در اختيار دارد.
براي رسيدن به حداکثر رضايتمندي و ارايه بهترين خدمات کتابداري و کتاب شناسي، در سيستم هاي پيشرفته ديجيتالي موسسه تحقيقات و نشرمعارف اهل البيت عليهم السلام علاوه بر بانک اطلاعات کتب و منابع،يک روبات هوشمند نرم افزاري در نظر گرفته شده است که به دسته بندي،موضوع بندي و شناسايي منابع مرتبط و نيز انجام جست و جوهاي هوشمند بر
«ايجاد يک بانک جامع اطلاعات اسلامي، نشر معارف اهل البيت عليهم السلام،به کارگيري آخرين روش هاي علمي در تحقيق و نشر،شکل دهي به جريان پژوهش در حوزه فعاليت هاي اسلامي،نشر الکترونيکي معارف اهل البيت عليهم السلام از طريق پايگاه داده،ايجاد مرکزداده"I.D.C"اسلامي براي بهره برداري کليه موسسات همسو،جلوگيري از جريان يکسويه اطلاعات و...از اهداف مرکز تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام است»
حسب نيازهاي کاربر و با امکان تخمين ميزان پاسخگويي هر يک از منابع مي پردازد تا محقق را در دستيابي به بهترين منابع و سوال کننده را در دستيابي به بهترين پاسخ ها،ياري نمايد و وقت ارزشمند کاربر،به جاي سردرگمي در اين کتابخانه بزرگ و پرداختن به شناسايي کتب و منابع،صرف پرداختن به اصل موضوع و انجام تحقيق و پژوهش شود.

اهداف و ضرورت ايجاد موسسه:

موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام با نگرش ارج گذاري به زحمات اوليا و دانشمندان و پژوهشگران، تلاش دارد تا در اعتلاي علوم آسماني،از فناوري روز جهان،نهايت بهره را بجويد.
همسو بودن اين اهداف با اهداف فرهنگي نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران و تحليل بار مالي و اجرايي مراکز فرهنگي،دانشگاه ها و حوزه هاي علميه، لزوم انجام مورد فوق الذکر را بيشتر مشخص مي نمايد.

اهداف اين موسسه:

ايجاد يک بانک جامع اطلاعات اسلامي، نشر معارف اهل البيت عليهم السلام،به کارگيري آخرين روش هاي علمي در تحقيق و نشر،شکل دهي به جريان پژوهش در حوزه فعاليت هاي اسلامي،نشر الکترونيکي معارف اهل البيت عليهم السلام از طريق پايگاه داده،ايجاد مرکز داده"I.D.C"اسلامي براي بهره برداري کليه موسسات همسو،جلوگيري از جريان يکسويه اطلاعات و...از اهداف مرکز تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام است.

اهميت،ضرورت و اولويت:

عدم تجميع اطلاعات مکتوب در جهان اسلام باعث گرديده است جريان تحقيق با چالش هاي جدي به شرح ذيل روبرو باشد:انجام فعاليت هاي ناقص،انجام فعاليت هاي تکراري،دستيابي مشکل و بعضاً محال به همه آنچه که يک محقق نيازمند به آن است،هزينه بر بودن تحقيق به دليل دشواري استفاده از منابع،عدم دستيابي به نسخ خطي،چاپ سنگي و کتب ناياب.
عدم آگاهي از آنچه در يک موضوع انتشار يافته است،عدم آگاهي از آنچه در جريان فکري جهان،نسبت به اسلام و تشيع وجود دارد،عدم اطلاع پژوهشگر از نيازهاي فکري،فرهنگي بشر و در نتيجه فاصله موجود بين توليد اطلاعات و نياز مصرف،عدم ارتباط فکري و فرهنگي پژوهشگران و مراکزعلمي به منظور دستيابي به فرآيند تحقيقي برتر،عدم اطمينان محقق از دستيابي به آنچه در معارف اهل البيت عليهم السلام به صورت مکتوب وجود دارد و... 
موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام براي کاستن از مشکلات فوق با نيتي خالص و ارزشمند پديد آمده است تا اهداف زير را محقق کنند:استفاده آسان،سريع بدون محدوديت زمان و مکان از منابع ديني براي تمامي نيازمندان به معارف اهل البيت عليهم السلام در سراسر جهان،جلوگيري از نابودي اين گنجينه هاي ارزشمند،گسترش کاربران از سطح يک کلاس حوزه و يا دانشگاه به سطح جهان،افزايش بهره وري بهتر از اطلاعات موجود با ايجاد يک سيستم نرم افزاري کارآمد،دستيابي به اطلاعات با جست و جوي هوشمند و سريع"واژه-موضوع"،امکان ايجاد يک کتابخانه شخصي در سايت براي کاربر، امکان توليد اطلاعات براي کاربر، امکان ارتباط هدفدار کاربران با انگيزه هاي مشترک،رساندن اطلاعات روز به کاربر از فعاليت هاي فرهنگي مرتبط با اهداف وي،ايجاد اطمينان در جست و جو کننده به آنچه در دسترس اوست"کامل و بي عيب"،ايجاد دانشگاه مجازي و تشکيل کلاس هاي کوتاه مدت با اهداف خاص،امکان بهره برداري هر چه بيشتر از امکانات بالقوه فکري در حوزه انديشه،امکان تبادل انديشه ميان کاربران هم افق و...

فضاي مزين به کلام اهل البيت عليهم السلام:

هنگام ورود به مرکز تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السلام و بعد از گذر از سر در مزين به اسماء الله و عبور از در چوبي معرق ارزشمندي که"باب فاطمه"سلام الله عليها نامگذاري شده به فضاي آکنده از آيات الهي و اسماء مبارک ائمه معصومين عليهم السلام وارد مي شويم.گچ بري هاي زيبا و ظريف سقف که آيات مبارک"الا بذکر الله تطمئن القلوب"و"ان اکرمکم عند الله اتقيکم"را در خود جاي داده است،در نور لوستر که نام مبارک حضرت اميرالمومنين علي عليه السلام را بر گرد خود دارد جلوه اي خاص يافته است.
آيه مبارکه"يرفع الله الذين امنوا امنکم و الذين اتو العلم درجات و الله بما تعملون خبير"که به صورت کاشي معرق پشت ميز پذيرش قرار دارد و لوح سنگي ياد بودي که تزيين يافته به آيه مبارک"الر کتاب انزلناه اليک لتخرج الناس من الظلمات الي النور باذن الله الي صراط العزيز الحميد"هدف بنا را گوشزد مي نمايد.علاوه بر در اصلي ساختمان،سه در اصلي ديگر به اين ورودي متصل است که در سمت شمال با تزيينات خاص و نام مبارک حضرت حجت بن الحسن عجل الله تعالي فرجه در دو طرف آن جلوه اي خاص به اين فضا بخشيده است.
سالن اجتماعات حضرت خديجه کبري سلام الله عليها سالني است تقريباً مربع شکل که هر بيننده را مبهوت خود مي کند،چتري از اسماء مقدس چهارده معصوم عليهم السلام و نام مبارک حضرت زينب سلام الله عليها و حضرت عباس عليه السلام بالاي سر آنهايي است که وارد اين فضا مي شوند.
اين گنبد گونه،آکنده از گچ بري هاي زيبا و ظريف منبعث از طرح گنبد مسجد شيخ لطف الله است.لوستر هماهنگ با اين فضا به همراه چهار لوستر در چهار طرف آن،نور اين فضا را تامين مي کند.در گرداگرد اين گنبد جملات مقدس"لا اله الا الله محمد رسول الله"و"علي ولي الله"با خطي زيبا جلوه گر است.
دو تابلوي معرق چوب،بسيار ظريف و زيبا تهيه شده و بر ديوار اين فضا نصب است که تعدادي از احاديث حضرت علي عليه السلام و حضرت زهرا سلام الله عليها را يادآوري مي کند.
اين دو تابلو با ديواره هاي اطراف که همگي پوشيده از چوب مي باشد،هماهنگي در خور تحسيني را ايجاد نموده است،دو درب اصلي و سالن اجتماعات حضرت خديجه سلام الله عليها به اين فضا متصل است.
سالن اجتماعات حضرت خديجه کبري سلام الله عليها پذيراي 600 نفر مي باشد که بر صندلي هاي سبز رنگ آن مستقر مي شوند.عرض و طول سالن به گونه اي است که از هر نقطه ارتباط نزديکي با سن برقرار نموده است.
شش درب بزرگ متصل به سالن،امکان پر شدن و تخليه سريع را فراهم آورده است.صلوات چهارده معصوم عليهم السلام خواجه نصير توسي جلوه گر ديوارهاي چوبي است و کاشي هاي سفالي آن هماهنگ با رنگ چوب، آرامشي در خور توجه را به بيننده القا مي نمايد.بر تارک سن،آيه مقدس تطهير و حديث مبارک ثقلين گوياي مسير و هدف اجتماعات تشکيل يافته در اين سالن است.اين سالن، جديدترين وسايل صوتي و تصويري را دارد و به شرکت کننده در برنامه ها امکان بهره برداري بهتر از مطالب ارايه شده را مي دهد.
يکي از درب هاي شمالي سالن به تالار پذيرايي و بوفه متصل است و درب شمالي ديگر مستقيماً افراد را به خارج از ساختمان هدايت مي نمايد.
دعاي عهد که با گچ بري بي نظيري گرداگرد فضاي سقف را پوشانده،يادآور عهدي است که شيعه زمان غيبت با امام خود دارد،به تعبيري تمام اين ساختمان زير پوشش اين عهد است که هر چه مي کنيم براي اثبات متعهد بودن به وظيفه يک بنده خداست.
از طريق دو دستگاه پله شمالي و جنوبي مي توان به طبقه زيرين ساختمان شامل سالن مديريت علمي پژوهشي علامه اميني دست يافت.سالن علامه اميني کتابخانه بزرگي است که علاوه بر نگهداري کتب به شکل فيزيکي،به مديريت علمي، پژوهشي در اين سالن امکان اداره موسسه را مي دهد.نمازخانه موسسه نيز با ظرفيت يکصد نفر در کنار سالن علامه اميني و در بالاي کتابخانه ديجيتالي قرار گرفته است.
منبع:بناي ماندگار،ويژه نامه افتتاح مجموعه خوابگاه هاي خيريه دانشجويي حضرت جواد (ع)دانشگاه صنعتي اصفهان