بررسي تطبيقي جانشيني و وصايت در قرآن و عهدين

چكيده:
وصايت، امري الاهي است كه در كنار نبوت و به منظور تكميل رسالت مطرح ميشود. وجود اوصياي بزرگ براي انبياي اولوالعزم، امري است كه در تمام اديان ابراهيمي، اعم از يهوديت، مسيحيت و اسلام مطرح شده است. هم كتاب مقدس و هم قرآن، وصايت را قبول داشته، آن را منصبي الاهي و نیازی ضروری براي تكميل دين خدا ميدانند. اين مقاله با استناد به كتاب مقدس، قرآن و منابع اسلامي، ابتدا به بحثِ وصايت انبياي اولوالعزم ميپردازد و سپس بحث وصايت در اسلام و جانشيني نبي اكرم(ص) را بررسي ميكند و آن را در امتداد سلسله اوصيا كه در كنار سلسله انبيا قرار دارد، مطرح ميكند. در پایان، این نکته بیان می شود كه كاملترين دين، كاملترين وصي را ميطلبد؛ از اين رو پيامبر(ص) به امر خدا امام علي(ع) را به جانشيني برگزيد.

نهج البلاغه و مخالفان وصایت امیرالمومنین علیه السلام
(اسناد وصايت)

شبهه :
در نهج البلاغه سخن از - وصایت و وصیت - و وصى بودن على بن ابى طالب علیه‏السلام آمده است و این گونه واژه‏ها تنها در سخنان سید رضى است و قبل از او به کار نمى‏رفته و این خود دلیل آن است که نهج البلاغه به على بن ابى طالب علیه‏السلام نسبت داده شده است و از سخنان او نمى‏باشد. - اثر التشیع فى الادب العربى ص 56 و الاسام على تالیف احمد زکى صفوت ص 131.

وصايت امام علي(ع)

چرا علي(ع) را وصي پيامبر مي دانيد؟

 پاسخ:امام علي در دو مرحله ، وصي پيامبر گرامي (ص) بوده است.

1. مرحله تجهيز: پيامبر در روزهای پاياني زندگاني خود كه در بستر بيماري افتاده بود، به علي(ع) سفارش كرد كه مراسم تغسيل و تكفين و دفن او را برعهده بگيرد و بدهي هاي او را بپردازد. لذا اميرمؤمنان(ع) پيش از انجام اين اعمال، دست به هيچ كاري نزد.

امام علي در دو مرحله ، وصي پيامبر گرامي (ص) بوده است.

1. مرحله تجهيز: پيامبر در روزهای پاياني زندگاني خود كه در بستر بيماري افتاده بود، به علي(ع) سفارش كرد كه مراسم تغسيل و تكفين و دفن او را برعهده بگيرد و بدهي هاي او را بپردازد. لذا اميرمؤمنان(ع) پيش از انجام اين اعمال، دست به هيچ كاري نزد.
وصايت به اين معني را کسی انكار نكرده و همگان بر آن اتفاق نظريه دارند.[1]

2. جانشيني از جانب پيامبر: پيامبر(ص) در مسائل مربوط به زعامت و سرپرستي مسلمين، علي(ع) را خليفه و جانشين خود قرار داد و اگر با ديدة انصاف و بي طرفي و بدون تعصب بر مسأله بنگريم، خواهيم ديد كه خلافت و جانشيني امام علي (ع) از جانب پيامبر، در همان دوره نيز مسأله اي واضح و آشكار بود، تا آنجا كه واژة «وصي» يكي از القاب امام به شمار مي رفت و اين لقب در نظم و نثر آن زمان فراوان به چشم مي خورد.

دلالت حدیث منزلت بر خلافت حضرت علی(ع)

چگونه می توان به وسیله حدیث منزلت بر وصی و خلیفه بودن امام علی (ع) استدلال کرد؟
پاسخ:

1- در حدیث منزلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود را به منزله موسی(ع) و حضرت امیر علیه السلام را به منزله هارون علیه السلام بیان کرد، بعد یک استثناء بیان کرد و آن اینکه بعد از من دیگر نیازی به پیامبر نخواهد بود چون جناب هارون علیه السلام پیامبر هم بود.

در دعای حضرت موسی علیه السلام آمده است که:
«قالَ رَبّ‏ِ اشْرَحْ لی صَدْری وَ یَسِّرْ لی أَمْری وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی یَفْقَهُوا قَوْلی وَ اجْعَلْ لی وَزیرًا مِنْ أَهْلی هارُونَ أَخی اشْدُدْ بِهِ أَزْری وَ أَشْرِکْهُ فی أَمْری»[1]
«(موسی) گفت: «پروردگارا! سینه‏ام را گشاده کن؛ و کارم را برایم آسان گردان! و گره از زبانم بگشای؛ تا سخنان مرا بفهمند! و وزیری از خاندانم برای من قرار ده... برادرم هارون را! با او پشتم را محکم کن؛ و او را در کارم شریک ساز».
در سوره قصص آمده است:

محمّد صالح ترمذى حنفى نقل مى کند; عمر بن خطاب از سلمان روایت نموده که گفت: من در لحظه هاى درگذشت رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم) به خدمتش رسیدم، پس گفتم: یا رسول الله آیا وصیّت فرموده اى؟
فرمود: اى سلمان آیا مى دانى اَوصیاء (پیامبران) کیانند؟
گفتم: خدا و رسولش بدان آگاه ترند.
فرمود: همانا که آدم وصیَّش شیث بود و او برترین فرزند وى بود که برجاى گذارد.
و وصىّ نوح سام بود که برترین کسى بود که بعد از خود برجاى گذارد.
و وصىّ موسى یوشع بود که بهترین کسى بود که پس از خود برجاى گذارد.
و وصىّ سلیمان آصف بن برخیا بود که افضل افراد بعد از وى بود.

آرزوى هر شيعه است كه اى كاش زمان به عقب برمى گشت و در غدير حاضر بود و با مولايش دست بيعت مى داد و به آن حضرت تبريك مى گفت. اى كاش اميرالمؤمنين عليه السلام اكنون زنده بود، و هر ساله در روز غدير به حضورش شرفياب مى شديم و با او تجديد بيعت مى كرديم و بار ديگر به او تهنيت مى گفتيم.

تحقق اين آرزو چندان مشكل نيست. زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در نجف اشرف و حضور در حرم مطهر آن حضرت و عرض ادب به ساحت قدس او و سخن گفتن با او از صميم جان و باز گفتن اين آرزوى قلبى در پيشگاهش از نظر شيعه، تجديد بيعت حقيقى و تبريك و تهنيت واقعى است. سلام غدير به آن دوم شخصيت عالم وجود كه صداى ما را مى شنود و پاسخ ما را مى دهد در حكم حضور در بيابان غدير و بيعت با دست مبارك اوست.