شنبه 15 اسفند 1388 ساعت 9:54 PM
استفاده نامناسب از اموال را مي توان در چندين صورت اسراف تلقي کرد.
الف- ضايع کردن مال و بيهوده تلف کردن آن، اگر چه کم باشد از بارزترين مصاديق اسراف است مانند بيرون ريختن آب باقيمانده در ليوان، پوشيدن لباس قيمتي مخصوص مهماني در محيط کار، دور ريختن غذا و ميوه به بهانه استفاده از آن . نقل شده است که
امام صادق (ع) روزي نگاهش به ميوه اي که بطور کامل خورده نشده، و از خانه آن حضرت به بيرون پرتاب شده بود، افتاد. ايشان با ديدن ميوه نيم خورده خشمگين شده و (با عتاب) فرمودند: اين چيست؟ اگر شما سير شده ايد، بسياري از مردم سير نشده اند (و گرسنه هستند) آن را به کسي بدهيد که نيازمند آن است.[5]
چرا غذا را بيش از نياز پخت مي کنيم؟ چرا در مصرف آب و برق صرفه جويي نمي کنيم؟ چرا در استفاده از کاغذ، لوازم التحرير، دستمال کاغذي زياده روي مي کنيم؟ چرا از ميوه ها درست استفاده نمي کنيم؟ چرا در پخت نان و شيوه نگهداري آن اصول لازم را به کار نمي بنديم؟ چرا عده اي مرفه و بي درد ثروت عمومي جامعه را ولو با درآمدهاي خود با استفاده از ابزار و لوازم لوکس ضايع مي کنند؟ چرا الگوهايي که در برخي رسانه هاي جمعي و نيز عملکرد بعضي مديران مشهود است جامعه را به سوي يک زندگي تجملي و اسراف گرايانه مي کشد؟ و ده ها چراي ديگر که همه روزه با آن برخورد داريم. امام صادق(ع) مي فرمايد: «ميانه روي در زندگي چيزي است که خداوند آن را دوست دارد و اسراف را دشمن دارد، حتي اگر اين اسراف با بيرون انداختن هسته خرمايي باشد، چرا که آن هسته به کار مي آيد. يا با بيرون ريختن آب باقيمانده (در ليوان) باشد».[6]
در روايتي امام موسي کاظم (ع) در پاسخ به اين سئوال که» آيا اگر کسي ده پيراهن داشته باشد اسراف کرده است ؟»، پاسخ منفي داده مي فرمايند: «لا، و لکن ابقي لثيابه و لکن السرف ان تلبس ثوب صونک في المکان القذر»[7]؛ اسراف آن است که لباس فاخر خود را در مکان آلوده و کثيف بپوشي. آري ! استفاده نا بجا از امکانات زندگي مانند لباس، غذا و ... نيز اسراف است .
يکي از ويژگي هاي عالي فرهنگ اسلام اين است که در مصرف و استفاده از بعضي امکانات « شان و موقعيت» افراد را مد نظر قرار داده؛ ملاک اسراف و عدم اسراف را با اوضاع و احوال زماني و موقعيت اقتصادي و اجتماعي فرد گره زده است. به عنوان مثال در مسئله نفقه همسر، منزل و لباس و زيور آلات را در شان و جايگاه همسر منوط کرده است. البته بايد توجه داشت که وسعت و سادگي چيزي است، و تجمل پرستي چيز ديگر. از ديدگاه اسلام اولي ممدوح و دومي مذموم است. مسئله اي که در اينجا بايد مورد توجه قرار گيرد اين است که بهره برداري از نعمت هاي الهي، چنان چه از حد طبيعي فرد منزلت اجتماعي او بگذرد، اسراف است. استفاده از امکانات در حد اعتدال پسنديده است و چه بسا کمتر از اين حد در مورد بعضي افراد، مصداق بخل باشد. حضرت علي (عليه السلام) درباره نشانه مسرف مي فرمايد: «للمسرف ثلاث علامات: ياکل ماليس له و يلبس ماليس له و يشتري ماليس له»؛ اسراف کار سه ويژگي دارد: مافوق شان خود مي خورد، بيش از شأن خود مي پوشد و بيش از منزلت خود خريدکند.
در اين بحث نبايد غافل بود که برخي براي توجيه ولخرجي ها و چشم و هم چشمي هاي خويش، شان و منزلتي ساختگي براي خويش مي سازند . لذا بايد از تقليد کور کورانه از ديگران پرهيز نمود. در تعابير اسلامي حدي را که براي مسکن معين کرده اند اين است که به اندازه «کفايت» و «کفاف» آدمي باشد و اين مقدار نسبت به افراد، خانواده ها، زمان ها و مناطق متفاوت است. در عين حال اين امر بايد به گونه اي باشد که از حد اعتدال زمان و منطقه آن فرد تجاوز نکند. حضرت علي(عليه السلام) در بيان حد لباس انسان هاي باتقوا مي فرمايد: «ملبسهم الاقتصاد» لباس پوشيدن متقين در حد اعتدال و ميانه روي است. نه لباس هاي قيمتي مي پوشند و نه لباس هاي ژوليده و پست. بلکه در پرتو لباس معمولي، ظاهري آراسته، پاکيزه و متين دارند.[8]
ب- صرف مال در آنچه به بدن ضرر مي رساند. مثل خوردن پس از سيري، در صورتي که مضر باشد.
امام صادق (عليه السلام)مي فرمايد: «انما الاسراف فيما اتلف المال و اضرّ بالبدن»[9] اسراف در چيزي است که موجب اتلاف مال و اضرار به بدن شود. استفاده از اموال خود در جهت آسيب رساندن به بدن را مي توان در مواردي چون استعمال دخانيات، نوشيدني ها و تنقلات مضر، جراحي هايي مانند جراحي هاي زيبايي و مانند آن صادق دانست .
البته مواردي مانند جايي که درمان بيماري و سلامتي آدمي به هزينه زياد نياز دارد، بايد هزينه کرد و به يقين اسراف نخواهد بود.
ج- صرف مال در مصارفي که شرعا حرام است. مانند خريد شراب و ابزار و ادوات حرام.
استفاده اموال در مسير حرام ناسپاسي بزرگي است که نعمت پرروده اي چون انسان به نعمت رساني چون رازق هستي، دارد. «لئن کفرتم ان عذابي لشديد»[10]. بزرگ ترين اسراف نعمت استفاده از آن در حرام است.