اصول فراموش‌شده خرید شب عید
 
روزهای پایانی سال، شهر رنگ و بوی دیگری می‌گیرد. شوق دیدار بهار و ملاقات با نوروز در لبخند کودکان و همهمه و شلوغی کوچک و بزرگ در کوچه، پس‌کوچه‌ها خبر از پیوستن خاطرات تلخ و شیرین یک سال دیگر به آلبوم تاریخ زندگی می‌دهد.به گزارش ایران،‌ یکی از سنت‌های به جا مانده از دیرباز تاکنون، خرید شب عید است که با شلوغی بازار و خیابان‌ها با نزدیک شدن به آغاز سال نو، اهمیت این سنت در میان مردم به وضوح آشکار می‌شود.
تغییر در الگوی مصرف
شیوه مصرف و پیروی از الگوهای تأمین نیازهای روزانه از دیرباز تاکنون دستخوش تغییرات زیادی شده است به طوری‌که هزاران سال قبل خرید کردن به شکل امروزی در میان جوامع مختلف وجود نداشت و تبادلات کالا، تنها به منظور تأمین نیازهای روزانه و اساسی افراد جامعه انجام می‌گرفت.
دکتر سعید معدنی، جامعه‌شناس در خصوص تغییرات ایجاد شده در فرهنگ مصرف افراد جامعه و پدیده خرید در میان آنها از گذشته تاکنون می‌گوید: در زمان‌های پیشین، تمایل به خرید و الگوهای مصرف، فقط به تأمین حداقل نیازهای اساسی مانند خوراک و پوشاک محدود می‌شد، در حالی‌که در جوامع امروزی خرید و مصرف پدیده‌هایی هستند که نیازمند معرفی الگوهای مشخص و تابع فرهنگ‌سازی معین هستند.
این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: الگوهای خرید کردن در فرهنگ کشورها و حتی شهرها و روستاهای مختلف در یک کشور متفاوت بوده و وابسته به پدیده‌های روانشناختی و جامعه‌شناختی است.
وی می‌افزاید: در اکثر جوامع شهری گرایشات فردی در تأمین نیازهای ثانویه کمرنگ شده و افراد بیشتر تمایل به خرید کالاهایی را دارند که مطابق با فرهنگ جامعه و الگوهای موجود باشد. این متخصص اضافه می‌کند: با ظهور پدیده مد، خریدار با گرایشات جدید جامعه همسو می‌شود و این مسئله در روزهای پایانی سال شدت پیدا کرده و ممکن است شیوه‌های صحیح مصرف دستخوش آسیب شود.
روانشناسی خرید
کارشناسان حوزه علوم اجتماعی، خرید کردن را یکی از ابزار ضروری در تأمین نیازهای اولیه مانند خوراک و پوشاک و ارضای نیازهای روانی مانند تنوع‌طلبی، جلب توجه اطرافیان، افزایش اعتماد به نفس یا کاهش اضطراب معرفی می‌کنند و توجه به الگوهای صحیح‌ خرید و مصرف را یکی از مهمترین معیارهای برخورداری از بهداشت روانی و زندگی سالم می‌دانند.
دکتر عزت‌الله کردمیرزا، روانشناس، خرید کردن را یکی از ابزارهای اجتناب‌ناپذیر و مهم در برقراری روابط اجتماعی دانسته و معتقد است مقوله خرید کردن دارای اثرات روانشناختی متعددی بوده و پیروی از الگوهای صحیح این پدیده در افزایش دستیابی به سلامت روان و نزدیک شدن به معیارهای خانواده سالم مؤثر است.
این روانشناس اضافه می‌کند: خرید دسته‌جمعی اعضای خانواده یکی از اثرات مثبت این پدیده است. برای نمونه هنگامی که اعضای خانواده با یکدیگر به خرید می‌روند افراد بیشتر به سلایق یکدیگر پی برده و مهرورزی و همدلی میان آنها افزایش پیدا می‌کند.
دکتر کرد میرزا در ادامه می‌افزاید: از طرف دیگر توجه به نظریات دیگران، خطاها کاهش پیدا کرده و علاوه بر برآورده شدن نیازهای جمعی، آرامش روانی برقرار می‌شود. با توجه به ازدحام جمعیت در اواخر سال در اماکن خرید توجه به این مسئله بیشتر احساس می‌شود.
دکتر سعید معدنی، جامعه‌شناس با تأکید اثرات مثبت خرید کردن در جنبه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی می‌گوید: در اندیشه‌های نظام سرمایه‌داری خرید کردن یکی از روش‌های افزایش موقعیت‌های شغلی، تولید کالای بیشتر و دستیابی به اقتصاد بهتر است.
اما توجه به فرهنگ صحیح خرید کردن و کاهش درصد خرید کالاهای وارداتی اهمیت داشته و تشویق به خرید کالا نباید به جنبه‌های بیمارگونه مثل خرید برای جبران کمبودها و نقصان‌ها، افزایش اعتماد به نفس و احساس حقارت در سرپرست خانواده به دلیل ناتوانی در خریداری اجناس و کالاهای مورد نیاز دیگر اعضا تبدیل شود.
این جامعه‌شناس اضافه می‌کند: یکی از مشکلات جامعه امروز تبلیغ و تشویق به خرید کالاهای متنوع و گرانقیمت در رسانه‌های مختلف است در حالی که در کنار چنین تبلیغاتی ارائه فرهنگ خرید مناسب و الگوهای صحیح مصرف است و باید توجه داشت تسخیر ذهن افراد با تبلیغات متعدد و متقاعد کردن آنها برای خرید‌های غیرضروری در طولانی‌مدت تبعات مختلفی را در پی خواهد داشت که به نفع سلامت روان و اقتصاد جامعه نخواهد بود.
الگوهای مناسب
به عقیده محققان پیروی از الگوهای مختلف در خرید کردن یکی از روش‌های شناخت درصد سلامت روان افراد است.
به طوری که تحقیقات نشان می‌دهد چگونگی شیوه خرید کردن افراد یکی از روش‌های تشخیص اختلاف روانی بوده و پیروی از الگوهای مختلف خرید به وضعیت اقتصادی و تحصیلی افراد ارتباط مستقیم دارد.
دکتر عزت‌الله کردمیرزا، روانشناس می‌گوید: در برخی افراد خرید کردن راهکاری برای خودنمایی است، این افراد تصور می‌کنند خرید اجناس غیرضروری و ولخرجی خودکمی‌بینی و کاهش اعتماد به نفس را در آنها برطرف می‌کند.
وی اضافه می‌کند: این در حالی است که صرف بخشی از درآمد ماهانه به خریدهای غیرضروری نه تنها مشکل اینگونه افراد را حل نخواهد کرد، بلکه با به وجود آوردن احساس یأس و ندامت از خرید این مشکلات تشدید خواهد شد.
دکتر امان قرایی مقدم، آسیب‌شناس اجتماعی می‌گوید: تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که از تحصیلات و موقعیت‌های اجتماعی بالایی برخوردار بوده و از سلامت روان بهره‌مند هستند در خرید مناسب موفق‌تر هستند و اجناسی را با بهترین کیفیت و نازل‌ترین قیمت انتخاب می‌کنند.
این کارشناس ادامه می‌دهد: طبق تئوری اقتصاد‌دانان، زنانی که از تحصیلات بالایی برخوردار بوده الگوهای صحیح مصرف و شیوه‌های انتخاب مناسب را هنگام خرید دانسته و مطابق با وضعیت اقتصادی و اولویت‌بندی وسایل مورد نیاز اقدام به خرید احتیاجات خانواده می‌کنند.
این در حالی است که درخانواده‌هایی که افراد آن از سلامت روان بهره‌مند نبوده و ابتلا به اختلالاتی مانند خودشیفتگی، اضطراب اجتماعی وجود داشته یا افراد بدون منطق و تصمیم‌گیری درست اقدام به خرید کالا می‌کنند، اقتصاد خانواده دستخوش آسیب‌های فراوان شده و رضایت مطلوب از خرید حاصل نمی‌شود.
دکتر عزت‌الله کردمیرزا، بهره‌مندی از قدرت انتخاب و تصمیم‌گیری درست را شرط ضروری برای یک خرید مناسب معرفی می‌کند و معتقد است: افرادی‌که از استقلال کافی برخوردار نبوده و قدرت تصمیم‌گیری پائینی دارند، در انتخاب کالا دچار مشکل شده و مدت زمان زیادی را هنگام خرید تلف می‌کنند و نتیجه دلخواه را کسب نمی‌کنند.
به گفته این کارشناس این در حالی است که خرید صحیح نیازمند کسب مهارت‌های اجتماعی است و یادگیری آن در گروه‌های نخستین مانند خانواده و گروه همسالان و پس از آن مستلزم فرهنگ‌سازی و الگوهای مناسب در رسانه جمعی مانند تلویزیون و آموزش و پرورش است.
این روانشناس اضافه می‌کند: روزهای پایانی سال، بهترین فرصت برای ترویج فرهنگ صحیح خرید کردن و آموزش صحیح به فرزندان به منظور افزایش قدرت انتخاب و درست مصرف کردن است.
باید توجه داشت با ارائه مرزهای مشخص مانند میزان بودجه اختصاصی برای خرید کالا و مشخصات کالای مورد نظر باید به فرزندان فرصت داد تا بهترین انتخاب را انجام داده و به استقلال لازم در این زمینه دست پیدا کنند.
به عقیده دکتر کرد میرزا، سنین قبل از بلوغ، بهترین زمان برای ارائه الگوهای صحیح مصرف از طریق خانواده، رسانه جمعی و آموزش و پرورش است.
وی می‌افزاید: این مسئله یکی از روش‌های مؤثر در کاهش وابستگی و افزایش قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب صحیح در سال‌های آینده است.
این متخصص اضافه می‌کند: از همین دوران کودکی آموزش مهارت‌های اصلی زندگی که انتخاب صحیح در خرید یکی از آنها است باید پایه‌گذاری شود تا این پدیده در مسیر صحیح قرار بگیرد، نه این‌که به عنوان وسیله‌ای برای ابراز وجود یا کاهش مشکلاتی مانند کمبود اعتماد به نفس و اضطراب تبدیل شود.
دکتر امان قرایی مقدم نیز، ارائه الگوهای مناسب و تبلیغات در مطبوعات، رسانه، تلویزیون و ... را بویژه در روزهای پایانی سال، عامل مؤثری در کاهش خریدهای غیرضروری و تجمل‌گرایی معرفی می‌کند.
به عقیده کارشناسان نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی فرهنگ عمومی مصرف و ارائه الگوهای صحیح پول خرج‌کردن و خرید، عامل مهمی در رونق اقتصاد جامعه و استحکام خانواده بوده و باتوجه به تغییرات شیوه خریدکردن در دنیای مدرن امروزی توجه به این مسئله ضروری است.

سؤال اساسی این است که چرا جامعه‌ ما گرایش به مصرف‌گرایی دارد؟ چرا مصرف‌گرایی برای عده‌ای نوعی افتخار محسوب می‌شود؟ آیا میان مصرف‌گرایی و توسعه نیافتگی اقتصادی رابطه‌ای وجود دارد؟ چگونه می‌توان گرایش به مصرف‌گرایی را در سطح جامعه کاهش داد؟ چگونه می‌توان مردم را در مسیر درست مصرف کردن هدایت کرد؟ چه موانعی معضل مصرف گرایی را تشدید می‌کند؟

هنگامی که زیر بنای مناسب تولید و در‌آمدی وجود نداشته باشد و در عین حال بر مصرف تأکید شود، آسیب‌های متعددی در جامعه بروز می‌کند. در شرایط رونق اقتصادی و بالا ‌رفتن قدرت خرید مردم، مصرف‌گرایی رواج می‌یابد ولی عوامل فرهنگی در تعیین حدود آن بسیار موثرند. از جمله عوامل مهم در کنترل مصرف: تشویق مردم به پس‌انداز و سرمایه‌گذاری، ارائه‌ الگوهای صحیح مصرف و ایجاد زمینه‌ مناسب جهت فعالیت اقتصادی است.
در جامعه‌ ایران پس از انقلاب اسلامی به رغم ماهیت و جهت‌گیری معنوی انقلاب اسلامی، به علل مختلف پس از پایان جنگ تحمیلی، از جمله سیاست های نادرست دولت سازندگی، ارزش‌های مادی رواج یافت و ارزش‌های معنوی را تحت الشعاع خود قرار داد.

رفتاری که در جامعه با الگو گیری از برخی مدیران و مسئولان در رقابت دنیوی آغاز شد و برخی از مسئولان نیز با بیان اینکه می بایست امنیت شغلی مدیران شایسته! را به دلیل حرکت در مسیر توسعه تأمین کرد، در مقابل برخی ریخت و پاش هایی که زمینه الگوسازی غلط را در جامعه گسترش می داد سکوت کردند.

رفتاری که در مسیر توسعه اسلامی طراحی نشده بود؛ چرا که صاحبان صنایع در کشورهای صنعتی، انسان را به عنوان یک ماشین مصرف کننده مدنظر قرار دادند تا از این رهگذر به اهداف اقتصادی که همانا افزایش مداوم سود است نائل شوند. بنابراین مصرف‌گرایی، ضامن چیزی جز نیاز‌های کاذبی نیست که در خدمت صنایع و کشورهای صنعتی قرار گیرد.

البته انسان نیز خود از لحاظ روانی آمادگی برای راحت‌طلبی، تجمل‌پرستی و حتی متمایز کردن خویش از افراد دیگر با در اختیار گرفتن کالاها و خدمات بیشتر دارد تا بدین وسیله شکاف بین خود و سایر گروه‌های جامعه به وجود آورد و از این شکاف برای تثبیت وضعیت اجتماعی خود استفاده کند. از آنجا که مصرف‌گرایی، برداشت بیش از اندازه‌ هر فرد از منابع نادر و کمیاب خانواده است، لاجرم این موضوع باعث فشارهای متعددی بر خانواده خواهد شد.

مصرف‌گرایی، سدی در مقابل توسعه است، زیرا مانع از سرمایه‌گذاری جهت طرح و اجرای زیر‌ساخت‌های توسعه می‌شود. هر اندازه که در درون جامعه تبلیغات ناسالم در سطح بالا و سطح فرهنگ عمومی در حد پایین باشد به همان اندازه نیز امکان پذیرش روحیه‌ راحت‌طلبی و تجمل پرستی بیشتر است. انسان‌هایی که کمتر اعتماد به نفس داشته و کمتر در مورد نقش‌شان در درون جامعه تفکر می‌کنند، سهل‌تر پذیرای روحیه‌ مصرف‌گرایی در جامعه هستند.

اگر بتوانیم آگاهی و سطح فرهنگ عام را افزایش دهیم قادر خواهیم بود هم بهره‌وری تولید را افزایش داده و هم از مصرف‌گرایی جلوگیری کرده و لاجرم از اتلاف منابع ممانعت به عمل آورده و همین امر، منابع را به حد وفور برای گسترش ظرفیت‌های تولیدی در اختیار خواهد گذاشت.

همان‌طور که بیان شد، مصرف‌گرایی سبب شکاف بین طبقات مختلف مردم است. این شکاف طبقاتی که دقیقاً در مقابل بحث عدالتخواهی قرار دارد، منجر به افزایش تمایز اجتماعی شده و افزایش نفوذ فرهنگ بیگانگان را نیز به همراه خواهد داشت.

در این میان هر اندازه توزیع ثروت و در‌آمد در درون جامعه نامتوازن باشد روحیه‌ مصرف‌گرایی رواج و گسترش سریع‌تری در درون جامعه خواهد داشت، به علاوه منبع کسب در‌آمد، عامل اساسی برای روحیه‌ مصرف‌گرایی خواهد بود. بدین صورت در‌آمدهای کلان که از طریق کسب رانت‌های مختلف حاصل شده باشد به خاطر این که از طریق تولید حاصل نمی‌شود، روحیه‌ مصرف گرایی را نیز سریع‌تر رواج می‌دهد.

بنابراین هر گاه دگرگونی‌های اقتصادی، حقوقی، اجتماعی، کمتر باشد امکان ایجاد این رانت کمتر بوده و در نتیجه کسب ثروت‌های بی‌حساب و با‌دآورده مشکل‌تر شده و لاجرم از تجملات و لوکس‌گرایی کاسته خواهد شد.
از طرفی تکنولوژی جدید نیازهای جدید خلق کرده است، نظام لیبرال سرمایه‌داری بدون مصرف گرایی قادر به ادامه‌ حیات نخواهد بود، لذا جستجوی بازارهای مصرف در کشورهای دیگر را در دستور کار قرار داده است و دقیقاً این مسئله در دوران بحران اقتصادی غرب بیش از گذشته در دستور کار قرار خواهد گرفت.

متأسفانه در شرایط فعلی بخش عمده ای از وابستگی کشور به واردات در نتیجه اسراف و مصرف گرایی است و این خود دلیلی بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف در کشور و ساماندهی در تئوری های دانشگاهی و اقتصاد کشور است، در غیر این صورت با مصرف لجام گسیخته مواجه خواهیم شد.

در شرایطی که کشور با مشکل بیکاری مواجه است، تبلیغ کالاهای لوکس که همگی وارداتی بوده و لطمات فراوانی بر پیکره تولید کشور وارد می کند مصداق بارز مصرف گرایی و اسراف است.

نیاز به مصرف بیشتر و تغییر نوع زندگی مردم به سمت مصرف گرایی اقتصاد ما را بیش از پیش وابسته می کند به طوری که سال گذشته ۵۰ میلیارد دلار در آمد نفت صرف ورود کالاهای مصرفی شد.

با توجه به تهدید تحریم ها علیه جمهوری اسلامی ایران، این امر (واردات بی رویه کالا به داخل) می تواند ضربه پذیری اقتصاد ایران را دو چندان کند، چرا که وقتی کالاهای مصرفی به ما فروخته نشود، با وجودی که جامعه عادت به مصرف آن دارد اقتصاد دچار از هم گسیختگی می شود. در حالی که اگر واردات بر اساس پیش بینی ها انجام شود این ضربه پذیری اتفاق نخواهد افتاد.

امروز استراتژی دشمنان در استفاده از حربه تحریم، تکیه بر نحوه مصرف در کشور است. آنها با مطالعه و بررسی بیشترین اقلام مصرفی سعی می کنند ایران را در بخش هایی که بیشتر مصرف می کند در تنگنا قرار دهند.
مصرف گرایی، ریشه در ساختار اجتماعی دارد و نمی‌توان صرفاً یکی از نهادهای اجتماعی نظیر خانواده، سیاست، اقتصاد و یا فرهنگ را مسئول چنین وضعیتی تلقی کرد. بنابراین اگر خانواده در ابداع الگوی مصرف جمع در جامعه باز می‌ماند به معنی آن است که نظام تولیدی مناسبی وجود ندارد که خانواده بتواند متناسب با آن به جامعه‌پذیری نقش‌های مصرفی در بین اعضای خود بپردازد.

از طرفی اگر پدران و مادران در نسل گذشته نسبت به فراگیری الگوهای مصرف، توفیقی نداشتند چگونه می‌توان انتظار داشت که بتوانند نسل آینده را از این فرآیند مطلع کنند و به شکل منطقی موجبات اصلاح الگوهای مصرف را فراهم آورند.

بنابراین نقطه‌ عزیمت در اصلاح رفتارهای مصرفی، هیچ‌ یک از نهادها به طور مستقل نیستند، بلکه نتیجه‌ همگامی ساختار و ‌کارکرد‌های اجتماعی است که به شرط تمایل به سمت عقلانیت، خواهند توانست گره از معضل مصرف‌گرایی باز کنند

گردشگری و الگوی مصرف

باید در گردشگری و ابراز شادی و نشاط ، زیاده روی نکرد به گونه ای که به تکبر و سرکشی منتهی شود و سر از غرور و خود پسندی و به تعبیر قرآن«مرح» در آورد که آن مورد نکوهش است .چنان که خداوند در وصف شادمانی دسته ای از زیان کاران می فرماید: این بدان سبب است که در زمین بی جهت و به ناحق به شادی پرداختید و دچار غرور و تکبر شدید.» [10].

ابن منظور می نویسد: مرح، شادمانی شدید و نشاط زیاد است به گونه ای که از حد خود بگذرد.[11] نیز در قرآن می فرماید: در زمین، با تکبر و خود پسندی راه مرو.[12]در تفسیر قمی به نقل از امام باقر (ع) آمده است : شادمانی بیش از حد و غرور آمیز و تکبر و تبختر، همه در زمره شرک و گناه کاری بر روی زمین است.[13]

می توان براساس آنچه گذشت حداکثر میزان گردشگری و شادی را تعیین نمود و آن را تا حدی معقول و مجاز دانست که به خود فراموشی و غرور وسرکشی وتکبر منتهی نشود. و اما حداقل آن نیز براساس برخی دیگر از رهنمودهای پیشوایان دین (ع) قابل تبیین است در کلامی از امام علی (ع) آمده است: وقت انسان با ایمان، سه بخش است بخشی را به مناجات با پروردگار و عبادت اختصاص می دهد وبخشی از آن را به منظور مرمت واصلاح معاش، در نظر می گیرد و قسمتی دیگر را برای لذت جویی در چهار چوب امور حلال ومباح مصرف می کند[14].

از آنجا که بحث و مقاله ما در مورد الگوی مصرف گردشگری است تا حدودی به بحث در این مقوله  می پردازیم :

صنعت گردشگری به عنوان يکي از مهم ترين   پديده هاي هزاره سوم، طی نيم قرن گذشته با رشد تصاعد گونه خود تاثير به سزايي در رشد و پويايي اقتصادي، تبادلات فرهنگي کشورها داشته است؛ به طوری که بسياري از صاحب نظران، قرن حاضر را قرن گردشگري نام نهاده اند. توسعه گردشگری همانند توسعه جهانی توجهی به عناصر و بسترهای ايجاد کننده اين صنعت نداشته وبا هدف سودآوری و افزايش رفاه اجتماعی اثرات مخربی را به همراه داشته به همين جهت در اين ميان تصوير نادرست و نامناسبی از رابطه گردشگری و محيط به جا گذاشته است.در نخستين ماههای سال 1997، کنفرانس وزراء جهانگردی کشورهای آسيايي حوزه اقيانوس آرام درباره جهانگردی و محيط، وابسته به سازمان جهانی جهانگردی در جمهوری مالديو تشکيل شد. بيانيه ماله که بيانگر روندی جهانی است با محوريت جهانگردی پایدار ماحصل کنفرانس مذکور می باشد. پس از بیانیه ماله سازمانهای جهانگردی سعی در ارایه راهکارها و سیاستهایی بودند که موجب پايداری اين صنعت گردد.

گردشگری پايدار ريشه در توسعه پايدار دارد. بطور‌کلی اين تلاش ها نشان ازآن دارد که گردشگری قادر است در پردازش توسعه پايدار راهکاری عملی را شکل دهد.از اين رو هدف اصلی در بسط معنايی گردشگری پايدار پيرامون ارائه روش های منطقی در بهره گيری از منابع طبيعی و انسانی و ممانعت از به کارگيری غير علمی اين منابع می باشد. توسعه پايدار گردشگری دارای دو جنبه حفاظت از محيط زيست، منابع وميراث فرهنگی جوامع است. از اين روگردشگری پايدار بايد با سياست مشخص و مدونی به اجرا در آيد تا بتواند حرکت اميد بخشی را در توسعه همه جانبه فضاهای جغرافيايی تضمين کند. گردشگری پايدار برای کارايی بالاتر در اين زمينه دارای اصولی می باشد که هماهنگ کننده اهداف و راهکارهای عملی می باشد. محيط ارزش ذاتی دارد و اين ارزش مهم تر از آن است که دارايي صنعت گردشگری محسوب شود. نبايد منافع بلند مدت و حفاظت از محيط را فدای ملاحظات کوتاه مدت کرد. همانطوری که در اصل 3 بيانيه ريو آمده است " حق‌ توسعه‌ بايد به‌ نحوي‌ اعمال‌ شود كه‌ متساوياً نيازهاي‌ نسل‌ كنوني‌ و نسلهاي‌ آينده‌ را در زمينه توسعه‌ و حفظ‌ محيط‌ زيست‌ برآورده‌ سازد." گردشگری بايد عامل مثبت با توانمندیهای مفيد برای جامعه و نيز گردشگران شناخته شود. روابط بين محيط و گردشگری بايد به گونهای مديريت شود که پايداری محيط در بلند مدت حفظ شود. فعاليت های گردشگری نبايد به محيط آسيب برساند ويا آثار نامطلوبی ايجاد کند. فعاليت های گردشگری و توسعه بايد با توجه به ويژگي های محيط و طبيعت منطقه مورد نظر   طرح ريزی شود. در هر منطقه ای بايد بين نيازهای ملاقات کنندگان، محل مورد بازديد و جامعه ميزبان هماهنگی وجود داشته باشد. دردنيای پويا، برخی تغييرات اجتناب ناپذيرند و تغييرات ممکن است مفيد باشد. انطباق با تغييرات نبايد باعث خدشه دار شدن هيچ يک از اصول شود. صنعت گردشگری، نهادهای محلی و سازمانهای محيطی، همه بايد با توجه به اين اصول در جهت کسب اهداف تلاش کنند.[15]

از آنجایی که امسال به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف نامیده شده است در زمینه گردشگری نیز باید متولیان امر نهایت صرفه جویی در زمینه های مختلف گردشگری را داشته باشند در زیر به بعضی از خصوصیات اصلاح الگوی مصرف گردشگری می پردازیم:

  حفظ منابع به صورت پايدار

حفظ و استفاده از منابع (طبيعی، اجتماعی و فرهنگی) بسيار حائز اهميت است وبه معنای تجارت دراز مدت می باشد به عبارت ديگر تامين نيازهای کنونی جامعه و حفظ و نگهداری از سرمايه و منابع نسلهای آتی. به این معنی که هریک از هموطنان وشهروندان ما که به امر گردشگری می پردازند باید با استفاده صحیح از منابع موجود در طبیعت سعی کنند آن را برای دیگر هموطنان  و به ویژه برای نسل ها ی آینده حفظ کنند. زیرا منابع طبیعی یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری می باشد.

بازاريابي و تبليغات مناسب

تبليغات و بازاريابی نقش موثری در شناسايي اهداف و مزايای گردشگری پايدار به عهده دارد. از اين طريق اطلاعات بسيار کامل و جامعی در اختيار گردشگران قرار مي گيرد و درپي آن شناخت و توسعه و استقبال مردم از گردشگري پايدار، سبب افزايش احترام نسبت به محيط فرهنگی، اجتماعی وطبيعی نواحی ديدنی می شود، و رضايت مشتری را نيز افزايش می دهد. اما متأسفانه دیده شده است که  افراد یا سازمانهایی با ایجاد بروشورها و تبلیغات فراوانی که از مال و اموال عمومی ملی است استفاده می کنند و چه بسا ولخرجی ها و تبلیغات گزافی که هیچ ربطی به آن سازمان ومکان را ندارد را انجام می دهند بسیاری از سازمانها با سرمایه گذاری عظیم که فقط در پی سودجویی خود هستند با مبالغ هنگفتی سعی می کنند که از این اموال و سرمایه های عمومی به نفع شخصی خود استفاده کنند که در صورتی این منابع همه متعلق به ملت است.[16]

كاهش بيش از حد مصرف و اتلاف -    منابع

توسعه گردشگری، افزايش توليد منابع طبيعی به خصوص آب و زمين را در پی دارد. ترويج الگوی صحيح مصرف مخصوصا در مورد جهانگردان و گردشگران جلوی هزينه های بازسازی، زيانهای دراز مدت را گرفته وبه کيفيت گردشگری کمک می کند.( اصل‌ 8 بيانيه ريو "جهت‌ نيل‌ به‌ توسعه پايدار و كيفيت‌ بالاتر زندگي‌ براي‌ همگان‌، دولت‌ها بايد الگوهاي‌ توليد و مصرف‌ غيرپايدار را كاهش‌ داده‌ و رها نمايند و سياست‌هاي‌ جمعيتي‌ متناسب‌ اتخاذ نمايند. ")

 استراتژيك بودن در   برنامه‌ريزي

برنامه ريزی عمل توسعه هر فرآيندی است وبرنامه ريزی، اهداف کوتاه مدت و بلند مدت را مشخص  می کند و تمامی عوامل را برای دستيابی به هدف مذکور هماهنگ می سازد .با برنامه ريزی در گردشگری دستيابی به اهداف اقتصادی (افزايش درآمد و ايجاد شغل، و اهداف غير اقتصادی (حفظ محيط زيست، محيط اقتصادی، محيط فرهنگی ومحيط اجتماعي) ) کاری سهل و آسان خواهد بود.

با برنامه ریزی می توان جلوی بسیاری از اسراف ها و زیاده روی های که بعضی از جهانگردان و توریست هایی که از کشورهای مختلف به کشور ما می آیند و آن را با خود می آورند جلوگیری کردهمچنین با برنامه ریزی صحیح واصلاح الگوی مصرف می توان فرهنگ اسلامی بودن مصرف به اندازه را به این توریسها و جهانگردان انتقال داد تا آنان با رفتن به کشور خود از این پدیده اصلاح الگوی مصرف به عنوان تبلیغات  استفاده کنند و جلوی بسیاری از تهمتها والقائاتی که به کشور ما وارد می شود را گرفت.[17]

راهکارهایی برای اصلاح الگوی مصرف گردشگری

آنچه بر اصلاح الگوي مصرف و دستيابي به فرهنگ بهينه مصرف در كشور داراي اهميت مي باشد اين است كه اصلاح الگوي مصرف نيازمند تبيين استراتژي و تعيين خط مشي است كه طي آن، اين اصل به يك شعار تغيير ماهيت ندهد؛ در واقع لازمه دستيابي به اين مهم در كشور، خيزش و حركتي عميق از سوي مسئولان و همه آحاد جامعه مي باشد؛ لذا مي بايست همگي اين اصل را يك ضرورت دانسته و فعاليت هاي خود را در راستاي رسيدن به اين اصل مهم برنامه ريزي نمايند و براي دستيابي به اين امر فرهنگ ساز اقدام نمايند. آنچه كه رهبر فرزانه انقلاب بر آن تاكيد مي ورزند اين است كه «همه ما به خصوص مسئولان قواي سه گانه، شخصيت هاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي يعني اصلاح الگوي مصرف در همه زمينه ها، برنامه ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين      حال ها، ظهور و بروز يابد.". بنابراين تاكيد رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوي مصرف نشان دهنده اين موضوع به عنوان بستري مناسب براي شكوفايي و دستيابي به اقتدار ملي است. لذا پرهيز از شعارزدگي وحفظ صيانت اصل موضوع به عنوان مهمترين عامل در مسير راصلاح الگوهاي مصرفي و همچنين تبيين و تحقق آن وظيفه اصلي همه مردم و مسئولين به شمار مي رود.

فرهنگ سازي

1) يكي از پيش نيازهاي اين مسير براي رسيدن به نتيجه مطلوب گردشگری، زمينه سازي ذهني و فرهنگي براي اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردي از اعضاي جامعه بايد بداند كه در فعاليتهاي خود بايد به بهينه مصرف كردن منابع مادي اقدام نمايد تا كشور به اهداف تعريف شده در سند چشم انداز بيست ساله نظام برسد و شكوفايي در همه ابعاد ملي تحقق يابد. لذا بدون ايجاد فرهنگ اين كار و طراحي و تامين بايسته هاي آن به طور قطع راه به جايي نخواهيم برد. چرا كه اصلاح الگوهاي مصرف در كشوريك شب و به طور ناگهاني و با صدور يك دستورالعمل و بخش نامه عملي نمي شود. لذا فرهنگ سازي پايدار بستر اصلي نهضت اصلاح الگوي مصرف در زمینه گردشگری  مي باشد.

مديريت قوي

2) داشتن مديريت مدبرانه و عاقلانه مصرف كه مورد تاكيد مقام معظم رهبري نيز مي باشد يكي ديگر از ضروريات اوليه اين امر به حساب مي آيد. مسئولان و متوليان امر با پرهيز از شعار زدگي نبايد به برگزاري چند همايش، سخنراني و چاپ مقاله در زمینه گردشگری و جهانگردی و كارهايي از اين قبيل خود را گرم كنند. لذا وجود مديريت صحيح و عاقلانه در سطح كلان در جهت هدايت و تدوين و انتخاب يك استراتژي راهبري، طبق نقشه راهي كه مقام معظم رهبري ترسيم نمودند، زمينه تحقق اين طرح ملي و آينده ساز كه حقيقتاً پيشرفت كشور و توسعه عدالت در گرو آن است از ضروريات اجتناب ناپذير       مي باشد؟

 

طراحي ساز وكار

3) يكي ديگر از پيش نيازهاي اصلي در مسير اصلاح الگوي مصرف گردشگری، ترسيم اهداف، ابعاد و راهكارهاي رسيدن به موضوع و تعيين شاخص هايي براي سنجش و ارزيابي روند و چگونگي پيشرفت امور است. بايد براي جلوگيري از مصرف گرايي و اتلاف منابع و فرصت ها و هزينه ها در تمامي     حوزه ها به ویژه گردشگری، سند و نقشه راهبردي تهيه و ابلاغ شود. يعني با تهيه اين سند، مديران، مسئولان و فرماندهان سازمان هاي مختلف مي توانند با اجرا و به كارگيري روش ها و شيوه هاي مدون، خود را در مسير تحقق اين اصل مهم قرار دهند.

جلب مشاركت مردم

4) جلب مشاركت مردم و افزايش آگاهي هاي آنان نسبت به مصرف صحيح امكانات و منابع گردشگری از ديگر راهكارها در مسير اصلاح الگوي مصرف مي باشد. حقيقتاً اصلاح الگوي مصرف در جامعه از كارهايي انجام شدني است كه هر يك از اعضاي جامعه با مشاركت و ملزم نمودن خود به درست مصرف كردن از منابع، منافع عظيمي را براي جامعه حاصل مي نمايد.

5) گنجاندن اصلاح مصرف گردشگری در مدارس و بویژه  در نظام آموزشي كشور به گونه اي كه هرچه سطح آموزش بالاتر رود اطلاع و شناخت بيشتري در خصوص درك و ضرورت اصلاح الگوي مصرف در جامعه حاصل شود.

6) استفاده و بهره -گيري از برنامه هاي تلويزيوني و رسانه اي در راستاي اصلاح الگوي مصرف گردشگری و پخش برنامه هایی متناسب با این موضوع .

7) گنجاندن برنامه اصلاح الگو مصرف گردشگری در برنامه توسعه كشور و مصوبه هاي دولت. يعني حركت همه  دستگاه هاي دولتي به طور مستمر و پايدار درجهت تحقق منويات مقام معظم رهبري

8) ارائه الگوي آموزشي مناسب و اصولي به مردم از طريق سازمان ها و نهادهاي ذي ربط. براي مثال سازمان گردشگری می تواند از طريق آموزش مصرف بهينه در بروشورهای که مختص به این امر است  به ارائه الگوهاي مناسب مصرفي در جهت اصلاح مصرف اقدام نمايد.

9) ارايه الگوي مصرفي مناسب عملي اعم از اداري و خصوصي كليه مسئولين گردشگری دراین زمینه.

10) تغيير در فرهنگ مصرف كنوني و ضدارزش نشان دادن مصرف گرايي براساس ارزشها و آموزه هاي ديني و انتقال آن به جهانگردان و گردشگران.

11) مبارزه با تهاجم فرهنگي غرب در ايجاد فرهنگ ناپسند مصرف گرايي و تجمل پرستي با آگاه سازي و تعميق بينش و بصيرت سياسي و اسلامي افراد جامعه و جهانگردانی که از کشورهای مختلف به ایران می آیند.[18]

نتیجه گیری

جهانگردی روندی است که از دیرزمان با اشکال خاص خود در جوامع انسانی وجود داشته و تدریجا طی مراحل تاریخی سیر تکاملی خود را تا عصر حاضر پیموده است . در قرآن و دین اسلام اهمیت بسیاری به این موضوع شده است . به طوری که ائمه معصومین در روایات بی شماری اوقات انسان را به سه دسته تقسیم کرده اند و بخشی را برای صنعت گردشگری و یا همان تفریح قرا رداده اند.

با توجه به این که گردشگری برای خود زمینه ساز بسیاری از توسعه های فرهنگی واقتصادی کشور را در بر می گیرد سعی شد که در این مقاله به بیان مصرف بهینه در صنعت گردشگری در زمینه مصرف منابع و مصارفی که یک توریست یا یک جهانگرد در زمینه گردشگری با آن مواجه است بیان شود. در پایان راهکارهایی را به طور کلی بیان کردیم که امید است هرچند مقاله کمی بود اما مورد استفاده قرار گیرد.

منابع :

• 1. قرآن کریم
• 2. نهج البلاغه ، سید رضی
• 3. آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، چاپ اول، قم ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1366 ش.
• 4. ابن منظور، لسان العرب، چاپ اول، بیروت ، داراحیاء الثرات العربی ، 1416ق.
• 5. الگوي مصرف و تهاجم فرهنگي، عنوان مقاله ای در روزنامه کیهان ، 1388، انتشارات بی تا
• 6. بروجردی، سیدحسین، البدر الزهرا فی صلاه الجمعه و المسافر ( تقریرات به قلم حسینعلی منتظری) چاپ سوم، قم، چاپخانه نگین، 1416ق.
• 7. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، چاپ دوم، قم ، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق.
• 8. جدیدی، محمد علی ، عبد صالح، چاپ اول، قم ، انتشارات طاوس بهشت، 1379 ش.
• 9. داس ويل راجر "مديريت جهانگردی مبانی ،راهبرده و آثار "دفتر پژوهش های فرهنگی1384 .
• 10. طبرسی، ابوالفضل، مشکاه الانوار، چاپ دوم، نجف ، کتابخانه حیدریه، 1385ق
• 11. صدوقی ، من لا یحضره الفقیه، قم ، انتشارات جامعه مدرسین، 1413ق.
• 12. قمی ، علی بن ابراهیم ، تفسیر قمی، چاپ سوم، قم ، دارالکتاب ، 1404 ق.
• 13. کلینی ، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه ، 1365 ش.
• 14. کاظمی مهدی "مديريت گردشگری"سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت ) 1385
• 15. مجلسی ، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ سوم ، بیروت ، داراحیاء الثرات العربی ، 1403 ق.
• 16. ولا فرانسوا،بيچريل يونل "گردشگری بين المللی "موسسه انتشارات امير کبير 1384 .