خوب یا بد، ارزش یا ضد ارزش، درست یا غلط بودن یک حرکت، منش یا رفتار معمولاً تابع شرع و عرف یک جامعه است..

خوب یا بد، ارزش یا ضد ارزش، درست یا غلط بودن یک حرکت، منش یا رفتار معمولاً تابع شرع و عرف یک جامعه است. یعنی این دو سبب می‌شوند که در جامعه‌ای یک رفتار ارزش باشد یا ضد ارزش؛ که لزوماً بر هم منطبق نیستند کما اینکه در کشور خود ما در بعضی موارد عرف در حال سبقت گرفتن و جلوتر رفتن از دین است و در مواردی هم علی رغم تلاشِ بسیار، هنوز مردان دین نتوانسته‌اند عرف اجتماع را به‌قدر کفایت به دین نزدیک کنند. احتمال پیش و پس بودن عرف نسبت به دین زیاد است و تغییر یک عرف بسیار زمان‌بر اما به‌هرحال درست یا غلط، عرف هر جامعه‌ای اثر خود را بر مردم دارد. البته حکومت، منابع قدرت، افراد ذی‌نفوذ و مسائلی ازاین‌دست می‌توانند بر عملکرد دین و عرف اثرگذار باشند.

خلاصه اینکه دین و عرف نقشی جدی در جریان زندگی و منش و روش افراد بازی می‌کنند. مادامی‌که این دو منطبق هستند علی‌القاعده امور به نیکی پیش می‌رود، اگر هم کسی خارج از شرع و عرف حرکت کند به‌عنوان یک هنجارشکن شناخته می‌شود که سرانجامش طردشدن از جامعه و انگشت‌نماشدن یا بازگشت به روال جامعه است؛ اما اگر این دو از هم زاویه بگیرند یعنی دین و عرف دو حرفت متفاوت بزنند و مقابل همدیگر قرار بگیرند طبیعی است که مردم نیز در هر اجتماعی دودسته می‌شوند و گروهی به تبعیت از عرف مقابل گروه دیگر که مدافع دین است می‌ایستند.

اینجا دیگر پای یک نفر و دو نفر وسط نیست! یک گروه دارند خلاف دین اما مطابق عرف و شاید سلیقه‌ی خودشان پیش می‌روند و شما نمی‌توانید نامشان را هنجارشکن بگذارید چراکه هنجارهای یک اجتماع بسیار تابع عرف آن جامعه است. گاهی هم آن‌قدر فاصله عرف و شرع زیاد می‌شود و مردم به‌قدری به عادات جامعه خود رو می‌آورند که به عاملانِ شرع به چشم هنجارشکن نگاه می‌کنند! گرچه حقیقت این است که شرع هرچه که باشد از جانب خدا می‌آید و عرف ساخته تفکر و تأمل بشری است! البته نه دین و نه هیچ انسان عاقلی انتظار ندارد که مردم بدون تفکر، احکام الهی را بپذیرند اما تن دادن بی‌قیدوشرط به قواعد عرفی نیز اشتباه‌تر از پذیرش جاهلانه‌ی دین است.

حجاب یکی از همان احکامی است که دارد به تقابل مستقیم بین عرف و شرع منجر می‌شود و شاید شده است. موضوع این است که چرا این تقابل پیش‌آمده است؟ کدام قسمت از احکام الهی در باب حجاب با خواسته‌های عرف و تمایلات جامعه مغایرت دارد؟ ای‌کاش همان‌طور که از عاقبت واژه‌ی شرع می‌توانیم عرف را آغاز کنیم، در عمل نیز عرفمان را از شرع‌مان شروع می‌کردیم!