مفهوم خواص و عوام 

مردم در جامعه هاي گوناگون به اعتبار قدرت نفوذ و تاثير گذاري بر انديشه ها و رفتار ديگران و همچنين ميزان تاثير پذيري متفاوتند . در هر جامعه تعدادي اندك به دليل موقعيت ويژه اي كه دارند بر رفتار و ارزش هاي ديگران تاثير مي گذارند . اين گروه، با نام هاي: خواص، نخبگان، برگزيدگان ... شناخته مي شوند . گروه ديگر كه اكثريت جامعه را تشكيل مي دهند از آنان به عنوان: توده يا عوام ياد مي شود . 

خواص كساني اند كه بر اساس آگاهي و بصيرت تصميم گيري كرده و حركت مي كنند . در برابر خواص عوام هستند . اين گروه دنبال اين نيستند كه ببينند چه راهي درست است، چه حركتي صحيح است و سپس بر اساس آن حركت كنند بلكه پيرو جو زمان خود هستند; اكثريت به هر راهي رفتند اين ها نيز به همان راه خواهند رفت .
در اين تقسيم و تفسير هيچ گونه معيار اقتصادي، سياسي و فرهنگي لحاظ نشده است . بلكه كسي كه از روي بصيرت و آگاهي تصميم بگيرد و عمل كند هر چند بي سواد باشد جزو خواص به شمار مي آيد و آن كه بدون بصيرت و تشخيص عمل كند هر چند به ظاهر جزو علما باشد «عوام » است .

نقش خواص در رويداد عاشورا 
بحث اساسي و مهم در باب «خواص » نقش آنان به عنوان يكي از عوامل زمينه ساز عاشورا است . خواص طرفدار حق به ويژه كساني كه به حقانيت امام حسين (علیه السّلام) باور داشتند، در عرصه سياسي بايد با آن بزرگوار همراه شده و با دشمنان مي جنگيدند . چه عامل و يا عواملي سبب شد كه اينان از امام حسين (علیه السّلام) حمايت نكردند، بي تفاوت ماندند و يا در برابر آن حضرت ايستادند . تعداد آنان كه امام حسين (علیه السّلام) را به خوبي مي شناختند ولي بر اساس شناخت خود عمل نكردند كم نبودند . بسياري از كساني كه در مدينه يا مكه به آن حضرت نصيحت مي كردند كه به سوي كوفه نرود از همين قبيل بودند . بسياري از كساني كه نماينده امام حسين (علیه السّلام) مسلم بن عقيل را در كوفه تنها گذاشتند از همين ها بودند . تجزيه و تحليل بي تفاوتي اينان و دستيابي به عواملي كه آنان را از انجام وظيفه بازداشت در عرصه رفتار سياسي براي ما درس آموز و عبرت انگيز است . 

اين عوامل بسيارند . از اين روي، پس از اشاره به عناوين پاره اي از آن ها به «دنياگرايي خواص » كه از اهميت بيش تري برخوردار و جنبه محوري دارد خواهيم پرداخت . 
بازگشت به باورها و ارزش هاي جاهلي از جمله قوميت گرايي، عافيت طلبي و تجمل پرستي، افزون طلبي و مقام خواهي، فرصت طلبي و نفاق، ترس و وحشت و بالاخره دنياپرستي خواص از عواملي بودند كه خواص طرفدار حق در حادثه عاشورا به وظيفه و سؤوليت خود عمل نكردند . 
وقتي كه بيش تر خواص طرفدار حق چنان باشند كه دنياي خودشان برايشان از همه چيز مهمتر باشد، بي شك، از ترس جان، از ترس از دست دادن مال و مقام و يا نام و شهرت خود حاكميت باطل را مي پذيرند و در برابر آن نمي ايستند و از حق نيز طرفداري نمي كنند و جانشان را به خطر نمي اندازند . وقتي اين گونه شد اولش با شهادت حسين بن علي (علیه السّلام) آغاز مي شود، آخرش هم به بني اميه و شاخه مرواني و بني عباس وپس از بني عباس، هم به سلسله سلاطين در دنياي اسلام، تا امروز مي رسد
 

دنياگرايي خواص 

هر چند عواملي چون: قوميت گرايي، نفاق و دورويي و غفلت سبب لغزش و انحراف برخي از خواص شد، ولي دنيا و جلوه هاي آن چون مقام خواهي، رفاه طلبي، ثروت، شهرت از مهم ترين و خطرناك ترين عواملي بود كه در لغزش خواص و رويداد عاشورا نقش اساسي داشت . با نگاهي به تاريخ اسلام مي يابيم كه اساس همه انحراف ها، فتنه ها، جنگ هايي كه از سوي خواص صورت گرفته، دنياپرستي آنان بوده است . بر همين اساس پيامبر اسلام فرموده است: 
«حب الدنيا راس كل خطيئة; دوستي دنيا سر و اساس همه گناهان است .» 
علي (علیه السّلام) نيز دنيا دوستي را اساس همه فتنه ها و مشكلات دانسته است: 
«حب الدنيا راس الفتن و اصل المحن » .
امام حسين (علیه السّلام) نيز راز و رمز دگرگوني بسياري از مردم و كناره گيري آنان را از حق، دنياگرايي آنان دانسته است: 
«الناس عبيد الدنيا و الدين لعق علي السنتهم، يحوطونه مادرت معايشهم فاذا محصوا بالبلاء قل الديانون; مردم بنده دنيايند و دين لقلقه زبانشان . حمايت آن ها از دين تا زماني است كه زندگي آن ها در رفاه باشد و آن گاه كه در بوته امتحان قرار گرفتند دينداران كم مي شوند .» 
اين سخنان را امام در چه زماني ايراد كرده است؟ برخي چون طبري بر اين باورند كه امام (علیه السّلام) اين سخنان را در بين راه و در منزل «ذي حسم » ايراد كرده است . برخي ديگر بر آنند كه اين خطبه در دوم محرم و در سرزمين كربلا ايراد شده است . اين سخنان در هر كجا ايراد شده باشد بيانگر ناخرسندي امام (علیه السّلام) از وضعيت جامعه و مردم مسلمان در آن روزگار است . امام (علیه السّلام) پس از آن كه از دگرگوني اوضاع و سستي و بي تفاوتي مردم در برابر خوبي ها و بدي ها شكوه كرده با جمله: «الناس عبيد الدنيا» علت آن را دنيا پرستي آنان دانسته است . وقتي كه دنيا در نگاه انسان مسلمان، هدف و معبود شد بايد منتظر چنين چيزهايي بود . سخنان امام حسين (علیه السّلام) هر چند بيانگر آن است كه دنياگرايي آفتي عمومي و همگاني است لذا با واژه «الناس » از آن ياد كرده است ولي روشن است كه بخشي از مردم كه همان خواص باشند بيش تر در معرض اين آسيب هستند . چرا كه جلوه هاي دنيا بسيار است . بخشي از آن براي همه كس قابل دسترسي نيست . مقام، پول هاي كلان ... را به همه كس نمي دهند . «خواص » با ويژگيهايي كه دارند دسترسي بيش تري به دنيا و جلوه هاي آن دارند . به همه كس ملك ري و كيسه زر نمي دهند . اين ها براي عمر سعدها و شريح قاضي ها ... آماده است .