● مقدمه:

از آنجایی که بررسی این موضوع نیازمند انجام تحقیقات گسترده و محدود کردن موضوع به مواردی چون صنعت، آموزش، تجارت، فنون و... است که مستلزم صرف وقت بسیار و دانش کافی برای تحلیل این حوزه‌ها است. لذا در این گزارش تنها به ذکر کاربردهایی چند از فناوری‌های نوین در کاهش هزینه‌¬‌های مازاد و رفع کاستی‌هایی که در صورت تحقق پیدا کردن به اشکال پیشین هزینه‌های هنگفتی را به جامعه تحمیل می‌دارد اشاره گردیده است.

در این جا لازم است با توجه به عنوان گزارش تعریفی از مفهوم اصلاح الگوی مصرف ارائه داد؛ از این رو تعریفی با توجه به شرح واژه های این عبارت ارائه می‌نمایم.

از روز نخست سال نو که لوگوی شبکه های تلویزیونی به نامگذاری سال اصلاح الگوی مصرف توسط رهبر معظم انقلاب اختصاص یافته بود، تا پایان سال برنامه های گوناگونی حول این موضوع شکل خواهد گرفت: از برنامه های شعاری صداوسیما و طرحهای تحقیقاتی بودجه سوز و سمینارهای صوری گرفته تا برخی اقدامات فرهنگی و اجرایی موثر و مفید. در این میان و پیش از هر چیز یک ایضاح مفهومی شایسته تذکر است:
۱) در زبان اقتصادخوانده ها، مصرف مقوله ایست عمدتا ناظر به رفتار خانوارها (و البته دولت) که در مقابل رفتار تولیدی و سرمایه گذاری قرار می گیرد. بر این اساس الگوی مصرف به معنای شیوه تخصیص بودجه خانواده به نیازهای جاری خویش و مصرف کالاها و خدمات مختلف است: از خوراک و پوشاک و دارو گرفته تا آب و برق و وسایل منزل و مسافرت. البته در سطح کتابهای اقتصاد خرد، مصرف کننده سرور و فرمانروای مطلق است. به بیان دیگر هیچ معیاری بالاتر از لذت و خوشایندی و هیچ مرجعی فراتر از تشخیص فردی حاکم نیست و احدی حق ارشاد و تحمیل ندارد. از این رو در کیسه اقتصاددانان تجویزی جز متدهای عقلایی رسیدن به بیشترین مطلوبیت یافت نمی شود. لکن در سطوح اقتصاد کلان و توسعه، شاخصهایی برای الگوی مصرف - پس انداز - سرمایه گذاری جهت دستیابی به مراحل بالاتر رشد اقتصادی یا خروج از چرخه های توسعه نیافتگی ذکر می شود. جالب اینکه برخلاف تئوری های خنثی، در سیاست واقعی کشورهای غربی هم برنامه های فرهنگ ساز و هم مشوقها و جریمه های قاطعی برای هدایت به سمت الگوی مصرف بهینه وجود دارد که اکنون مجال بحث ما نیست.
۲) علیرغم آنچه گفته شد، اشاراتی در بیانات رهبری در حرم مطهر امام رضا (علیه السلام) به چشم می خورد که نشان می دهد منظور ایشان، تبادر عرفی واژه مصرف و فراتر از مفهوم اقتصادی آن است. معادلهایی که ایشان در بیانات خود برای اصلاح الگوی مصرف به کار بردند، در زبان اقتصاددانان مترادف کارایی فنی )Efficiency( و اصلاح شیوه تخصیص منابع )Resource allocation( است. این معنا نه تنها شامل چگونگی مصرف کالاها (مانند نان، برق خانگی، گاز خانگی و آب شرب) می شود بلکه طیف وسیعی از نهاده های تولید (مانند انواع انرژی در مراکز صنعتی، کشاورزی و خدماتی و سرمایه های فیزیکی) را نیز در بر می گیرد. بدین ترتیب اصلاح الگوی مصرف مترادف اصلاح روش استفاده و بهره برداری است چه برای خانواده چه برای بنگاه و دولت.
۳) حال این توسعه مفهومی چه فایده ای دارد؟ گرچه رفتار مصرفی ما خانوارهای ایرانی در قبال کالاها و انرژی بسیار مسرفانه و دور از حد بهینه است اما مفهوم وسیع پیام رهبری موجب میشود:
▪ اولا- اصلاح الگوی مصرف شامل اصلاح ناکارآمدیهای تولید نیز بشود و در نتیجه هم خانه و هم محل کار مخاطب پیام رهبری خواهند بود. توجه کنید که سهم بخشهای تولیدی در استفاده و عدم بهره وری بخشی از انرژیها و کالاها بالاتر از خانوارهاست.
▪ ثانیا- در معنای جدید تمام توجهات، توقعات و تراکم بار بر دوش مردم نخواهد افتاد بلکه بزرگترین بنگاه مصرف کننده یعنی دولت، نخستین مسئول اصلاح رفتار خود خواهد بود.

اتوماسیون یکی از دستاوردهای بزرگ و مهم فناوری بوده که به نوبه خود نقش حائز اهمیتی در پیشرفت فناوری‌های نوین ایفا نموده است. در جهان امروز، اتوماسیون عرصه‌های مختلفی را تحت پوشش قرار می‌دهد. زندگی در خانه‌ها، رفت و آمد، ارتباطات، کار و پیشه و خلاصه بسیاری از بخش‌های زندگی انفرادی و اجتماعی انسان، تحت تأثیر اتوماسیون است. ایمنی، سهولت کار، آسایش و توسعه‌یافتگی نیروی انسانی، از دستاوردهای مفید اتوماسیون بوده‌اند. در دهه‌های اخیر، عرصه محیط‌زیست و منابع تجدید‌ناپذیر نیز از نفوذ اتوماسیون به دور نمانده است. صرفه‌جویی در مصرف انرژی، به عنوان یکی از اهداف مهم و ضروری اتوماسیون تلقی می‌شود. ژان ‌ژاک روسو در اهمیت موضوع گفته است: « صرفه‌جویی خود یک نوع درآمد است».

● نقش انسان در مصرف نامطلوب انرژی

انسان به طور مستقیم و یا غیرمستقیم در مصرف نامطلوب و بی‌رویه انرژی تأثیر دارد. این اثر می‌تواند به طور آگاهانه و یا ناآگاهانه باشد، ولی در هر حال عامل مهمی در این زمینه است. انسان در شرایط مصرف‌گرایی، به استفاده بیش از حد از اشیای پیرامون خود تمایل دارد و گاهی بدون اندیشیدن به سرانجام منابع در اختیار خود و اغلب بدون تفکر در خصوص عواقب استفاده بیش از اندازه، آنها را مصرف می‌کند. انرژی و منابع آن یکی از مواهبی است که از گزند مصرف‌گرایی انسان به دور نبوده است. امروزه منابع انرژی سهل‌الوصول و تجدید‌ناپذیر رو به اتمام گذاشته‌اند. از سوی دیگر، مصرف بی‌رویه آنها زیان‌هایی را متوجه محیط‌زیست ساخته است. به همین دلیل در دهه‌های اخیر، زنگ خطر این مصرف‌گرایی به صدا درآمد تا جایی که بحث انرژی و محیط‌زیست به مهمترین دغدغه بشریت تبدیل شده است.

اما شرایطی نیز وجود دارد که باعث مصرف نامطلوب انرژی به طور ناآگاهانه و غیرمستقیم می‌شود. در واقع، در کنار کنترل عوامل مستقیم و آگاهانه و پیگیری آن، باید تلاش‌هایی نیز در زمینه حذف عوامل ناآگاهانه، به طور جدی انجام گیرد. از یاد نبریم که سرمنشأی تمام این عوامل به خود انسان بر می‌گردد و در واقع، برخی از ضعف‌های انسان باعث بروز چنین عواملی می‌شود.