امام خمينی(ره) با بينش وسيع خود مسائل فقهی را با ديگر مسائل سياسی، اجتماعی و غيره با شيوه مناسب تلفيق كرد و در زندگی روزمره مورد استفاده قرار داد و سيره عملی ايشان نمونه بارز اصلاح الگوی مصرف در جامعه است.

حجت‌الاسلام «سيد حسين طباطبايی»، محقق علوم اسلامی در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مركزی، گفت: بيانات مقام معظم رهبری مبنی بر اصلاح الگوی مصرف در جامعه از بهترين مباحثی بود كه در آغاز سال برای مردم بيان شد و اجرای اين امر باعث می‌شود بسياری از تشريفات در جلسات و نشست‌های ادارات و دستگاه‌های دولتی حذف شود.

وی سيره عملی امام خمينی(ره) را در عصر حاضر نمونه شاخص الگوی مصرف صحيح دانست و افزود: امام خمينی(ره) با بينش وسيع خود مسائل فقهی را با ديگر مسائل سياسی، اجتماعی و غيره با شيوه مناسب تلفيق و در زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌داد كه ما می‌توانيم از اين شيوه‌های صحيح مصرف در حال حاضر سود ببريم.

حجت‌الاسلام طباطبايی با اشاره به نقش صدا و سيما در اين امر و نيز آموزش‌های سمعی ـ بصری و تأثيرپذيری آسان‌تر آنها در اذهان، گفت: ترويج فرهنگ نحوه صحيح مصرف به عهده اين سازمان است كه در فيلم‌های تلويزيونی و برنامه‌های ديگر با شيوه‌های گوناگون اين موضوع مورد بيان قرار گيرد.

اين محقق علوم اسلامی در پايان داشتن برنامه صحيح را يك نوع الگوی صحيح مصرف دانست و اظهار كرد: برنامه‌ريزی عامل نظم بخشيدن در كارهاست و موجب جلوگيری از اسراف در وقت و منابع می‌شود كه اين خود از راه‌های اجرای الگوی صحيح مصرف است.

- میانه روی لشگر عقل ؛
« امام کاظم (ع) : در وصیت نامه ای به هشام یکی از لشگریان عقل را میانه روی از لشگریان جهل زیاده روی است.»4

2- بخشش وترحم اسراف کار هم مذموم است :
« حضرت امیر (ع) : زیاده روی و اسراف مکن زیرا بخشش ( اسراف کار مورد ستایش نیست و تنگدستی او هم مورد ترحم واقع نمی شود»

3- میانه روی باعث پایداری نعمت می شود :
» امام موسی بن جعفر (ع) : به کسی که در زندگی میانه روی و قناعت کند نعمت او باقی می ماند و آنکه با تبذیر و اسراف زندگی کند ، نعمتش از بین می رود »6

4- زیاده از حد اسراف است :
« امیرالمؤ منین (ع) : هر چیزی بیشتر از اقتصاد ( میانه روی ) اسراف است »7
علاوه بر این در سخنان گوهر بار ائمه و ائلیاء الهی (ع) اسراف و زیاده روی به عنوان عوامل تباهی مال و ثروت و از بین رفتن برکت و مقدمه و زمینه فقر و تنگدستی یاد شده است.

قناعت فضیلت بزرگان :
در کنار بحث اسراف که همواره در اسلام مورد مذمت قرار گرفته مسئله قناعت از جمله ی خصلت ها و ویژگی های ارزشمند برای یک مسلمان بشمار می رود، و همواره مورد توجه اسلام و اولیاء دین قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامی صفت قناعت از جمله صفات فاضله و اخلاق حسنه و از آن بعنوان وسیله ای که سعادت ابدی آدمی را به دنبال داشته است بی تردید جای گرفتن قناعت در فرهنگ اسلامی و ترویج آن توسط بزرگان اهل فن صرف نظر از جایگاه علمی و تأثیرات شگرفی که در زندگی آدم ها دارد موضوعی کاملاً تثبیت یافته ی تجربی است که آدمی همواره عدم رعایت آن را از دست دادن فرصت ها و داشته های خویش به تلخی تجربه نموده است.
این تجربه آن زمانی تلختر و کشنده است که آسیب زدگی اجتماع و زندگی مردمان بعلت قناعت ناپذیری و گرایش به اسراف و تبذیر باشد.

امام باقر (ع) می فرماید :
« هر که قناعت کند به آنچه که خدا به او می دهد، غنی ترین مردم است ».
در بسیاری از کتب اخلاقی خو گیری نفس انسان با صفات برجسته اخلاقی نقطه آغاز حرکت انسانی به سمت کمال حقیقی آسمانی بشمار می آید.
از جمله این صفات برجسته، قناعت پذیری و قانع بودن به موهبت های خداوند ی است. در حقیقت علمای اخلاق در کنار بیان فضیلت های قناعت ، روش های تحصیل این صفت پسندیده مورد بحث و بررسی دقیق قرار داده اند و به صورت مفصل به این امر پرداخته اند.
بر این اساس در می یابیم که در آموزه های دینی ما علاوه بر اینکه مسئله قناعت و صرفه جویی یک مسئله تأثیر گذار در جامعه به حساب می آید به ابعاد اجتماعی آن نیز پرداخته شده و بعنوان یک فضیلت همواره مورد تشویق قرار گرفته است.
به هم پیوستگی اجتماع و اثر پذیری تغیرات زندگی مردم بر یکدیگر و ضرورت ، گریز از آسیب های طبیعی و غیر طبیعی و نیز در نظر گرفتن نیاز های روز مره و آینده زندگی نیاز آدمی را به رعایت فرهنگ قناعت صد چندان می کند.
صرفه جویی و قناعت در ابیات و هنر ایرانی :
ادباء ، شعرا، هنرمندان ایرانی در طول تاریخ به لحاظ دغدغه های فراوان از پیامد های اسراف سخنان فراوانی را در این زمینه به یادگار گذاشته اند. سعدی شاعر شیرین سخن ایران در کتاب بوستان سعدی از بدی اسراف و تشویق به صرفه جویی چنین آورده است.
چو کم خوردن طبیعت را .

راه های مبارزه با اسراف :
الف ) استفاده از ظرفیت های دینی عمومی :
مردم ایران بعلت پیوند با دین و مظاهر مقدس دینی که دارند بخوبی سنت های نهادینه شده را می پذیرند و بر آن می گمارند.
بیان و آیات قرآن کریم و احادیث نورانی معصومین علیه السلام در مذهب اسراف و ترغیب به صرفه جویی بهترین راه کارعمومی سازی و نهادینه سازی فرهنگ صرفه جویی و پرهیز از اسراف است .
ب ) باز نگری وقایع تاریخی و رخدادهای طبیعی :
به تصویر کشیدن سرانجام اسراف کاران در همه طبقات اجتماعی و پیوند آنها با اتفاقات طبیعی از جمله عوامل باز دارنده اسراف گرایی و سوق دادن جامعه به سمت و سوی قناعت و صرفه جویست بی گمان در این قسمت بیشترین نقش را رسانه های جمعی بویژه رادیو و تلویزیون می تواند ایفا نماید.
ج ) ارتباط بخشی بلایای طبیعی به موضوع اسراف :
به نظر می رسد مسائلی نظیر کم آبی ، خشکسالی و ................ بهترین دلایل اثبات بدی اسراف و مفید بودن قناعت در زندگی روزمره است. برای مبارزه با اسراف و ترویج مصرف صحیح، به ریشه ها باید استناد در این میان خود خشکسالی و کم آبی و .......................
دلیل بسیار خوبی برای وادار نمودن جامعه به اهتمام در قناعت و صرفه جویی است. البته غافل نمائیم ناهماهنگی عملکرد برخی دستگاه های فرهنگی خاصه صدا و سیما با گفتار ها و تذکرات دلسوزان خود عامل مهم در بی توجهی به مصرف درست و گرایش به اسراف و ریخت و پاش های غیر ضروری می باشد. به عنوان مثال با وجود این همه تبلیغ از مد گرایی و تجمل گرایی با صرفه جویی و نهادینه ساختن فرهنگ آن در جامعه بهیچ عنوان سازگاری ندارد و اسراف از پائین ترین مرتبه شروع .

          

ايشان مسئولان کشور، شخصيت‏هاي اجتماعي و آحاد مردم را به توجه  به اين اصل فرا خواندند و مصرف بي‏رويه را به ضرر کشور دانستند.

رهبري معظم انقلاب اسلامي سپس در سخنان مبسوطي که در نخستين روز سال جديد در حرم مطهر رضوي (ع) ايراد کردند، ابعاد و مسائل مربوط به اصلاح الگوي مصرف را بر شمردند و تحليل نمودند. ما نيز در اين مجال برآنيم سخنان ايشان را بررسي و بازکاوي نماييم.

نکته ديگري که رهبري بدان پرداختند، اسراف در سطوح سازماني و ادارات است: «اسراف در سطح سازمان‏ها هم اتفاق

 مي‏افتد. روساي سازمان‏هاي گوناگون مصرف شخصي نمي‏کنند، ولي مصرف بي‏رويه در مورد سازمان خودشان اتفاق مي‏افتد؛ تجملات اداره، اتاق کار، تزييناتش، سفرهاي بيهوده، مبلمان‏هاي گوناگون؛ بايد با مراقبت و نظارت از اين کارها جلوگيري کرد، هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمان‏ها بايد نگاه عيب‏جويانه به اسراف وجود داشته باشد». ²

اين سخن رهبري، روش عملي مسئولان را مورد توجه قرار مي‏دهد. نگاه مردم به عمل مسئولان است. اصولاً بسياري از خوبي‏ها و زشتي‏ها از امراي جامعه به جامعه تزريق مي‏گردد.

وظيفه ديگري که رهبر فرزانه انقلاب متوجه مسئولان مي‏نمايند، قانون‏گذاري است.

بسياري از مسائل مرتبط با الگوي مصرف مي‏تواند با قانون‏گذاري‏هاي بجا و مناسب در درازمدت تصحيح شود؛ براي نمونه، در زمينه فرهنگ عمومي بايد قانون مناسبي براي موظف کردن صدا و سيما و ديگر رسانه‏ها به ترويج و تبليغ الگوي درست مصرف نگاشته شود. از سوي ديگر، صدا و سيما خود در بسياري از موارد مروج تجمل‏گرايي و مصرف بي‏رويه است که بايد رويکرد خود را با هدف مبارزه با مصرف‏گرايي تغيير دهد. در غير اين صورت، ارائه ميزگردهاي ضد مصرف‏گرايي و آنگاه فيلم‏ها و برنامه‏هاي مملو از تجمل نمي‏تواند مخاطب را اقناع سازد.

بُعد ديگري از قانون‏گذاري بايد در جهت تصحيح مسير يارانه باشد يا به تعبير فني، هدفمند کردن يارانه‏ها که مقام معظم رهبري نيز آن را تأييد نمودند. البته بايد همه جنبه‏ها و ابعاد آن بررسي گردد.

امام علی(ع): دور اندیش كسی است كه از ولخرجی كناره و از اسراف دوری كند.[1]

امام علی(ع): بیچاره اسراف‌كار! چه دور است از اصلاح نفس و جبران كردن كار خود.[2]

امام علی(ع): اندازه نگه‌داشتن معیشت به قدر نیاز، بهتر از زیاده‌روی كردن است.[3]

امام علی(ع): بخشش نكردن صرفه‌جو، بهتر از بخشیدن اسراف‌كار است و امساك كسی‌كه مال خود را حفظ می‌كند، نیكوتر از بخشش كسی است كه مالش را بر باد می‌دهد.[4]

امام علی(ع): هرگاه خداوند خیری را برای بنده‌اش بخواهد، ميانه‌روى و خوش‌تدبيري را به او الهام مي‌كند و او را از تدبير و اسراف دور مي‌سازد.[5]

امام علی(ع): ميانه‌روى و اسراف نكردن، از شخصیت است.[6]

امام علی(ع): شاكرترین مردم قانع‌ترین آنهاست و ناسپاس‌ترین آنان در مقابل نعمت‌ها، حریص‌ترین آنهاست.[7]

امام علی(ع): كسی‌كه به اندك قانع نیست، چگونه می‌تواند خودسازی كند.[8]

امام علی(ع): ای فرزند آدم! اگر از دنيا به قدري كه تو را كفايت كند خواهى، بدان كه كمترين چيز دنيا كفايتت مي‌كند و اگر از دنيا به اندازه‌اي كه تو را كفايت كند نخواهى، بدان كه همه دنیا هم بسنده‌ات نخواهد كرد.[9]

امام علی(ع): میوه قناعت، ميانه‌روى در كسب و كار است و خويشتن‌داري از دست درازكردن به سوي مردم.[10]

امام حسن(ع): بدان كه مردانگيِ قناعت و خرسندى، بیش از جوان‌مردیِ بخشش است.[11]

امام زین‌العابدین(ع): و مرا از زیاده‌روی بازدار و روزی‌ام را از تلف شدن نگاه‌دار و دارایی‌ام را با بركت دادن به آن، افزون گردان و راه مصرف آن را در كارهای خیر به من بنمایان.[12]

امام صادق(ع): به آنچه خداوند قسمت تو كرده قانع باش و به آنچه دیگران دارند چشم مدوز و آنچه را بدان نمی‌رسی آرزو مكن؛ زیرا كسی‌كه قانع باشد، سیر می‌شود و كسی‌كه قانع نباشد، سیر نمی‌شود و بهره آخرتت را دریاب.[13]

امام صادق(ع): در آنچه بدن را سالم نگه می‌دارد اسراف نیست، بلكه اسراف در چیزهایی است كه مال را تلف كند و به بدن زیان رساند.[14]

امام صادق(ع): كسی‌كه به معاش اندك از سوی خدا خرسند باشد، خداوند به عمل نیك او خرسند گردد.[15]

امام رضا(ع): قناعت، سبب خویشتن‌داری و ارجمندی و آسوده شدن از زحمت فزون‌خواهی و بندگی در برابر دنیاپرستان است. راه قناعت را جز دو كس نپیماید: یا عبادت‌پیشه‌ای كه خواهان خرد آخرت است یا بزرگواری كه از مردمان فرومایه دوری كند.[16]

امام حسن عسكری(ع): به درستی‌كه برای جود اندازه‌ای است كه اگر از آن زیاده شود، اسراف است.[17]

نویسنده : سهيلا بهشتى

پي نوشت :

[1]. غررالحكم، ح 1530.

[2]. همان، ح 10092.

[3]. همان، ح 4812.

[4]. همان، ح 3406-3407.

[5]. همان، ح 4127.

[6]. غررالحكم، ح 10053.

[7]. همان، ج 77، ح 422.

[8]. غررالحكم، ح 6979.

[9]. اصول كافى، ج 2، ح 138.

[10]. غررالحكم، ح 4634.

[11]. بحارالانوار، ج 78، ح 111.

[12]. صحیفه سجادیه، دعای 20.

[13]. اصول كافى، ج 8، ح 243.

[14]. بحارالانوار، ج 75، ح 303.

[15]. اصول كافى، ج 2، ح 138.

[16]. همان، ج 78، ح 349.

[17]. درة الباهره، ح 43.