زهرِ تلخ حق!

آن‎ها چرا انکارِ حق کردند؟ چون تلخ بود. تطمیع و تهدید شدند. یک عدّه را با پول خریدند و یک عدّه را ترساندند.

صبر و استقامت در تنهایی

وقتی این روایت را می‎خواندم، می‎خواستم بدانم حسین(علیه‎السّلام) در چه موقعیتی بوده باشد؟ وقتی روز عاشورا امام زین‎العابدین می‎گوید: پدرم من را در لحظات پایانی زندگی به سینه‎اش چسبانده، «حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ»؛ موقعی باید باشد که یک نفر از اصحاب هم باقی نمانده باشد. ببینید به حسین(علیه‎السّلام) چه گذشت؟ یک نفر از بنی هاشم نبود و حسین تنها شده بود. در عین حال آمده و به فرزندش می‎گوید: صبر و استقامت داشته باش!

حسین، تنها ایستاده است

این شاید همان موقع بود که، می‎نویسند: «وَ نَظَرَ يَمِيناً وَ شِمَالاً»؛ نگاهی به سمت راست کرد، نگاهی به سمت چپ کرد، «فَلَم یَر مِن أصحَابِهِ أحَداً»؛ احدی از اصحابش را ندید. «فَنَادي یَا مُسلمَ بنَ عَقیل یا هَانِیَ بنَ عُروَة یا بُرَیرُ یا زُهَیرُ... قُومُوا عَن نَومَتِکُم أیُّهَا الکِرَام»، بلند شوید؛ از این خواب بیدار شوید. برای چه؟ «وَ ادفَعُوا عَن حَرَمِ الرَّسُولِ»؛ مگر نمی‎بینید که دشمن می‎خواهد به خیمه‎ها حمله کند؟ از خاندان پیغمبر دفاع کنید. اینجا بود که می‎نویسند: بی‎بی‎ها از خیام حرم بیرون آمدند...

--------------------

مرحوم آیت الله آقا مجتبی تهرانی(ره)

سخنان سکینه، نازدانۀ حسین(علیه‎السّلام)

مي‏خواهم توسل پيدا كنم. برويم در خانه‏ي حسين(عليه‎السّلام). در مقاتل مي‏نويسند: امام حسين(عليه‎السّلام) در روز عاشورا وقتي ديد از اصحاب و بني‎هاشم كس ديگری باقي نمانده، آمد و طفل شيرخوار را برد و آن جريان پيش آمد. بعد از آن تصميم گرفت كه خودش به ميدان برود. مي‏گويند: اينجا بود كه با صداي بلند: «نَادَى يَا سُكَيْنَةُ يَا فَاطِمَةُ يَا زَيْنَبُ يَا أُمَّ كُلْثُومٍ عَلَيْكُنَ‏ مِنِّي‏ السَّلَامُ‏». مي‏دانيد که عرب در موقع خداحافظي، سلام مي‏كند. خداحافظِ شما! من هم رفتم! مي‏نويسند: بي‏بي‏ها و كودكان از خيمه‏ها بيرون ريختند، اطراف حسين(عليه‎السّلام) را گرفتند و هر كدام مطلبي دارد. در اين ميان نازدانه، سكينه، دختر حسين است. امام حسين خيلي علاقمند به اين دختر است. رو كرد به پدر و گفت: «يَا أَبَهْ اسْتَسْلَمْتَ لِلْمَوْتِ؟»؛ اي پدر! تو تن به مرگ دادي؟ جوابي كه امام حسين داد، اين بود؛گفت: دخترم! «كَيْفَ لَا يَسْتَسْلِمُ مَنْ لَا نَاصِرَ لَهُ وَ لَا مُعِينَ»؛ چگونه شخص، تن به مرگ ندهد و حال اينكه يار و ياوري ندارد؟ اين دختر تعبيري دارد كه دل آدم را خيلي مي‏سوزاند، گفت: «يَا أَبَهْ رُدَّنَا إِلَى حَرَمِ جَدِّنَا»؛ حالا كه مي‏خواهي به ميدان بروي اوّل ما را ببر و مدينه بگذار و خودت تنها به ميدان برو. امام حسين شروع كرد به گريه كردن. گفت: دخترم ديگر راه برگشت براي پدرت نيست. اينجا بود كه سكينه هاي هاي شروع كرد به گريه كردن.

در آینده گریه‎ها در پیش داری...

امام حسين سوار بر مركب بود. بنا بر نقلي از مركب پياده شد. دخترش را در آغوش گرفت و در دامن نشاند. گفت:

«سَيَطُولُ‏بَعْدِي‏يَاسُكَيْنَةُفَاعْلَمِي

مِنْكِ الْبُكَاءُ إِذَا الْحَـمَامُ دَهَـانِي»

دخترم در آينده گريه‏ها در پيش داري، «لَا تُحْرِقِي قَلْبِي بِدَمْعِكِ حَسْرَةً‏»؛ با اين اشك‏هايت دل حسين را آتش نزن، «مِنْكِ الْبُكَاءُ إِذَا الْحَـمَامُ دَهَـانِي»؛ شروع كرد اشك‏هاي دختر را پاك كردن...

مرحوم آیت الله مجتبی تهرانی

سلام بر ملّت رسول خدا

مي‌‌نويسند حسين(عليه‌‌السّلام) به ميدان رفت. و معمولاً امام حسين در روز عاشورا حمله‌‌اي مي‌‌كرد و بعد مي‌‌آمد و در يك بلندي مي‌‌ايستاد و صدايش بلند مي‌‌شد به تكبير گفتن: «اَلله‌‌اَكبَر»؛ يا گاهي مي‌‌گفت، «لااِله‌‌الّاالله»؛ و گاهي مي‌‌گفت: «لَا حَوْلَ‌‌ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ». مي‌‌گويند اين ذكرها را براي اين مي‌‌گفت كه صدايش به خيام حرم برسد تا اين بي‌‌بي‌‌ها و بچّه‌‌ها دلشان آرام بگيرد و بدانند كه هنوز آقا زنده است. حسين(عليه‌‌السّلام) خسته شد. «فَوَقَفَ‌‌ سَاعَةً لِيَسْتَرِيح‌‌»؛ مقداري ايستاد كه استراحت كند، «إذْ أَتَاهُ حَجَراً فَوَقَعَ فِى جَبْهَتِه‌‌»؛ سنگي آمد و به پيشاني حسين(عليه‌‌السّلام) اصابت كرد. خون از پيشاني سرازير شد و جلوي ديدگان حسين(عليه‌‌السّلام) را گرفت، «فَأخَذَ قَميصَهُ لِيَمْسَحَ الدَّمَ عَنْ وَجْهِه‌‌»؛ دست برد و دامن پيراهن را بالا آورد، تا خون را از چهرة خود پاك كند، «إذْ أتَاهُ سَهْمٌ مَسمُومٌ لَهُ ثَلاثُ شُعَب»؛ تير مسموم سه شعبه آمد، «فَوَقَعَ فِى صَدْرِهِ أو فِى قَلْبِه»؛ به سينه يا قلب حسين(عليه‌‌السّلام) اصابت كرد، «فَانقَلَبَ عَن فَرَسِه»؛ حسين(عليه‌‌السّلام)، هرچه كرد نتوانست خود را بر روي مركب نگاه دارد؛ واژگون به‌‌سوي زمين شد، «وَ قال بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّه»...

مرحوم آیت الله مجتبی تهرانی

آيا پدرم تشنه شهيد شد؟

مي‌‌نويسند: حسين(عليه‌‌السّلام) در روز عاشوا بعد از آنكه جنگيد به زمين آمد. مركب حسين(عليه‌‌السّلام) تا توانست از آقا، مولا و راكبش حمايت كرد. حمله مي‌‌كردند كه جلو بيايند، امّا او هم به آن‌‌ها هجوم مي‌‌برد. مدّتي بين مركب حسين(عليه‌‌السّلام) با آن خبيث‌‌ها درگيري بود. بالاخره مركب حسين سرش به خون حسين(عليه‌‌السّلام) را آغشته كرد و راه خيام حرم را در پيش گرفت. صيحه مي‌‌زند، شيهه مي‌‌كشد، شيون مي‌‌كند و به سمت خيام حرم مي‌‌آيد. بي‌‌بي‌‌ها، به سفارش حسين(عليه‌‌السّلام) كه فرموده بود از خيمه‌‌ها بيرون نياييد، در خيمه‌‌ها مانده بودند و از بيرون خبري نداشتند. يك وقت ديدند صداي مركب مي‌‌آيد. خوشحال شدند و از اين خيمه‌‌ها بيرون ريختند. بي‌‌بي‌‌ها و بچّه‌‌ها، با مركبي مواجه شدند كه راكب ندارد، سرش به خون آغشته و زينش واژگون شده است. اطراف مركب را گرفتند. هر كسي چيزي مي‌‌گويد، در اين ميان نازدانه، دختر حسين(عليه‌‌السّلام) است. جلو آمد و يك سؤال كرد، گفت: «يا جَوادَ ابى هَلْ سُقِىَ‌‌ ابى‌‌ امْ قُتِلَ عَطْشاناً؟»؛ گفت: به من بگو، پدرم را آب دادند يا با لب تشنه شهيد شد؟...

اعظم بلاها، بلای سید الشهداء علیه السلام استمُصِيبَةً مَا أَعْظَمَهَا وَ أَعْظَمَ رَزِيَّتَهَا فِي الْإِسْلَامِ[1] اگر انسانِ سالک، به بلای سید الشهداء علیه السلام رسید، راحت این منازل را پشت سر می گذارد. این همان چیزی است که وعده اش را در زیارت عاشورا به ما داده اند که اگرکسی مراحل قبلی را طی کرده باشد، می تواند به این مرحله برسدوَ أَسْأَلُ اللَّهَ بِحَقِّكُمْ وَ بِالشَّأْنِ الَّذِي لَكُمْ عِنْدَهُ أَنْ يُعْطِيَنِي بِمُصَابِي بِكُمْ أَفْضَلَ مَا يُعْطِي مُصَاباً بِمُصِيبَتِهِ[2]انسان می تواند مبتلا به بلای سیدالشهداءشود و با این بلا حرکت کند. بالاترین چیزی که به اهل بلا می دهند، به او نیز می دهند. حتی بالاتر از چیزی که به حضرت ابراهیم (علیه السلام) در ذبح اسماعیل (علیه السلام) می دهند، در مصیبت بهبلای سیدالشهداء (علیه السلام) نیز می دهند.اگر انسان بخواهد از این منزل بگذرد و به منزل یقین برسد، خوف مرگ از جانش برداشته شود، یکی از آسان ترین راهها، ابتلا به بلای سیدالشهداء (علیه السلام) است. باید به آن بلاها مبتلا شد. اگر انسان مبتلا به بلا شد و آن بلا در جان انسان بار انداخت، این انسان مبتلا به بلای سید الشهداء، همه آن مراحل را طی می کند. در زیارت عاشورا می خوانیم:اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَحْيَايَ مَحْيَا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ مَمَاتِي مَمَاتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ[3]از کسی فرزند و مالش را می گیرند و او به بلای سیدالشهداء (علیه السلام) مبتلا می شود. اگر انسان مبتلا به بلا شد، معنای حیات و زندگی عوض می شود. انسان وارد مرز دیگری از حیات و زندگی می شود. یک جور دیگری زندگی و مرگ را می فهمد. به تعبیر قرآن انسان یک حیات در دنیا داردوَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ[4]این حیات دنیاست. انسان می تواند یک حیات دیگری نیز داشته باشد. نوع حیات و زندگی دنیا فرق می کند. در آن حیات که خوف از مرگ نیست و اشتیاق به مرگ است، بی قراری برای مرگ است. انسان از مرگ گریزان نیست. اصحاب سیدالشهداء (علیه السلام) از مرگ و از حیات دنیا بالاتر رفتند. این راه را می شود طی کرد.عاشورا، کانون رشد است. هرکس بعد از عاشورا به جایی می رسد، باید از عاشورا برسد. اگر کسی با عاشورا ارتباط نداشت، ارتباط با هیچ یک از ائمه (علیهم السلام) نمی تواند برقرار کند. برعکس اگر ارتباطش با عاشورا قوی بود، راهش برای الحاق به سیدالشهداء (علیه السلام) و ائمه (علیهم السلام) ، امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) باز است. در زیارت امام حسن عسکری (علیه السلام) می خوانیم:فَلَأُنْدِبَنَّكَ صَباحاً وَ مَساءً، وَ لَابْكينَّ لَكَ بَدلَ الدُّموعِ دَماً[5]امام معصوم (علیهم السلام) صبح و شب ندبه می کند. نگاهش را از عاشورا برنمی دارد. ندبه گریه عادی نیست. وقتی انسان حالت بکاء پیدا می کند، غصه بر او مسلط می شود که فوران اشک و عاطفه است. به این ندبه می گویند. عوض اشک، خون گریه می کنم.

انَّ يَوْمَ الحسين علیه السلام اقْرَحَ جُفونَنا و أسْبَلَ دُموعَنا.[6]

حجةالاسلام و المسلمین میرباقری

[1].علامه مجلسی،بحارالأنوار، ج 98، ص293، باب 24، كيفية زيارته صلوات الله علیه ...، ص 292

[2]. همان

[3]. همان

[4].سوره كهف، آیه 45

[5].پژوهشى در مقتل هاى فارسى، جمعی از نویسندگان، ص33، روايات منقول از امامان معصوم درباره شهادت امام حسين (علیه السلام) ، ص31

[6].همان

امروز بياييد فقط به امام حسين‏(ع) نگاه كنيم و فقط محو جمال او باشيم. به مناجات كردن او نگاه كنيم و لذت ببريم مثل وقتى كه زيارت آل ياسين مى‏ خوانيم و سلام به اركان عبادت امام زمان (عج) مى‏ دهيم السلام عليك حينَ تُصَلّى و تقنُتُ السلامُ عليك حينَ تَركَعُ و تَسجُد. ... (1) امروز هم به اركان مناجات او خيره شويم و سلام دهيم؛ سلام به آن لب و دندان قشنگت حسين‏ (ع)! چقدر زيبا دعا مى‏خوانى و مناجات مى‏كنى! چقدر زيبا با خدا حرف مى‏زنى!... نمى‏ دانم آن نامرد چطور دلش آمد، با چوب خيزران به اين لب و دندان بكوبد؟ لب و دندانى كه قرآن تلاوت مى‏كند، بوسيدنى است، يزيد! چطور به اين لب و دندان اهانت مى‏كنى؟ ظالما بر قلب من آذر مزن چون كين بر اين لب انور مزن گر زنى پنهان بزن اى بى حيا پيش چشم نازنين دختر مزن رحم كن بر حال زار مادرش بر دل زهرا دگر نشتر مزن بوسه كرده فاطمه بر اين لبان آتش كين بر دل مادر مزن شرم كن از روى جدّش مصطفى آتش اندر قلب پيغمبر مزن باب زارش كرده بوسه اين لبان آتش كين بر دل حيدر مزن

........................

. پی نوشت: 1- دعای آل یاسین.

حضرت زینب سلام الله علیها از برادر دل نمی کند، به دست و پای برادر افتاده بود و می بوسید. سایر بانوان حرم، آن حضرت را محاصره کرده و دست و پای او را می بوسیدند و گریه می کردند. امام آنها را آرام کرد و به خیمه برگرداند. سپس خواهرش را به تنهایی طلبید و او را دلداری داد. سرانجام امام حسین علیه السلام دستش را بر سینه خواهرش زینب سلام الله علیها کشید، زینب آرام گرفت و دیگر بی قراری نکرد. بعضی نقل کرده اند: چون امام حسین علیه السلام چند قدمی از خیمه ها دور شد، حضرت زینب سلام الله علیها از خیمه ها بیرون آمد و صدا زد: برادرم لحظه ای درنگ کن تا وصیت مادرم را نسبت به تو بجا آورم. امام توقف کرد و فرمود آن وصیت چیست؟ زینب عرض مرد: مادرم به من وصیت فرمود،‌هنگامی که نور چشمم حسین علیه السلام را روانه میدان جنگ با دشمن کردی، عوض من گلوی او را ببوس.1 آنگاه زینب سلام الله علیها مشاهده نمود که برادرش به طرف میدان حرکت کرد. صدای کهلا مهلای زینب بلند شد. امام حسین علیه السلام برگشت، دید خواهرش زینب صدا می زند برادر! آهسته تر حرکت کن، می خواهم وصیت مادرم زهرا سلام الله علیها را بجا آورم. آمد گلوی نازنین برادرش را بوسید و او را روانه ی میدان کرد. ای مهربان برادرم ای مهربانِ خواهرم آهسته رو، آهسته رو صبری نما تا خواهرت قرآن بگیرد بر سرت در وقت میدان رفتنت آهسته رو، آهسته رو صبری نما تا خواهرت تا من ببوسم حنجرت در وقت میدان رفتنت آهسته رو، آهسته رو آهسته رو، آهسته رو اما دل هل بسوزد برای غریبی زینب سلام الله علیها یکبار دیگر آمد گلوی حسینش را ببوسد، میدانید کجا بود؟ کنار گودال قتلگاه ، ای کاش نمی آمد و این صحنه را مشاهده نمی کرد. وقتی زینب آمد کنار گودال قتلگاه خم شد تا کلوی برادرش حسین را ببوسد دید برادرش یر در بدن ندارد. لب ها آورد کنار رگ های بریده صدا و ناله زینب بلند شد. آیا تو برادر من حسینی یا نه؟‌ یا رسول الله لب های حسینت را که بوسه می زدی الان در میان گودال قتلگاه افتاده. علی لعنة الله علی القوم الظالمین... ..........................................................

پی نوشت: 1- تذکرة الشهداء، ملاحبیب کاشانی، ص311.

السلام عليک يا اباعبدالله و علي الارواح التي حلت بفنائک. عليک مني سلام الله ابدا ما بقيت و بقي الليل و النهار و لا جعل الله آخر العهد مني لزيارتکم. السلام علي الحسين و علي علي بن الحسين و علي اولاد الحسين و علي اصحاب الحسين.1 عصر روز عاشورا عمربن سعد سر مقدس امام حسین علیه السلام را به خولی بن یزید داد تا به نزد عبیدالله ببرد. خولی به طرف کوفه حرکت کرد، شب هنگام به کوفه رسید به قصر عبیدالله بن زیاد رفت، در قصر بسته بود. به ناچار به منزل خود بازگشت. خولی دو زن داشت یکی از قبیله حضرمیه به نام نوار دختر مالک بن عقرب و دیگری از قبیله بنی اسد. آن شب به خانه نوار رفت و از ترس او سر مبارک را در طشتی قرار داد و به روایتی سر را داخل تنور قرار داد. زن از او پرسید: کجا بودی؟ خولی گفت: شخصی با یزید مخالفت داشت به جنگ با او رفته بودم. زن غذا آورد، خولی غذا را خورد و خوابید. زن برای خواندن نماز شب و تهجد برخاست اما یک مرتبه دید مطبخ روشن است، گویا خورسید از آنجا طلوع کرده است. نزدیک رفت دید نور از تنور می تابد، با خود گفت: من تنور را روشن نکرده ام! پس این نور برای چیست؟ یک نگاه کرد دید نور از تنور به آسمان می رود! تعجب او بیشتر شد. در همین حال دید چهار نفر از آسمان کنار تنور فرود آمدند، یکی از آ> چهار زن خود را به تنور رسانده دست میان تنور برد، سر بریده ای از تنور بیرون آورد، سر را می بوسید و به سینه می چسباند و گریه می کردو ناله می زد و می گفت: ای شهید مادر ای مظلوم مادر، پروردگارا در قیامت داد مرا از کشندگان تو بستاند و تا داد مرا نستاند دست از قایمه عرش بر نخواهم داشت. زنان دیگر گریه می کردند و در آخر هم دیدم بی بی سر را در تنور گذاشت و همگی از نظر غائب شدند. زن خولی نزدیک تنور آمد و سر بریده را از تنور بیرون آورد، به آ> سر نگاه کرد، چون سر را دیده بود آن را شناخت، فهمید که سر حسین علیه السلام است. ناگاه فریادی زد و بی هوش روی زمین افتاد. در آن بیهوشی شنید که به او می گویند، برخیز پروردگار تو را به خاطر گناه شوهرت مؤاخذه نخواهد کرد. زن خولی پرسید: این چهار زن که بودند؟ جواب شنید آن که سر را می بوسید و بیشتر از همه گریه می کرد مادر حسین، فاطمة الزهرا سلام الله علیها، دیگری خدیجه کبری سلام الله علیها و سومی مریم مادر عیسی علیه السلام و چهارمی آسیه زن فرعون بود. زن خولی به هوش آمد، از جای برخاست، سر بریده را با عطر و گلاب معطر نمود و به آن سر نگاه می کرد.2 زبانحال همسر خولی با سربریده امام حسین علیه السلام ای سر پــر خـون ! ز کجــا آمـدی ؟ ایـن دل شـب ، مـنــزل مــا‌ آمـدی ؟ گلشن روی تو عجب ، با صـفاست ای سر پر خون ! بدنت در کجاست ؟ ای سر پر خون ز چه افسرده ای هست گمانم که جوان مرده ای ای سر بریده دور از وطن منزل مبارک ای شهید غرقه در خون بی کفن منزل مبارک ای سر ببریده آخر روی خاکستر چرایی خوش نمودی روی خاکستر وطن منزل مبارک صاحبان منصب و سرباز و افراد تو چون شد؟ کو جلالت، اف بر این چرخ کهن، منزل مبارک میهمان را هیچکس در کنج مطبخ جا نداده میزبانت روی خاکستر چرا رأست نهاده ..

............................................... پی نوشت: 1- زیارت عاشورا. 2- الوقایع الحوادث، ج3.

فاطمه(ع) می دانست که از پس وداع پدر، دیگر دیداری نیست، یک دختری هم در کربلا وقتی که پدرش می خواست به میدان برود، و او می دانست که دیگر پدر را زنده نخواهد دید، جلو آمد و گفت: «یا ابه استسلمت للموت؟»، «پدر جان! آیا آماده شهادت شده ای؟». امام فرمود: «آخر چگونه تسلیم مرگ نشود کسی که یار و یاور ندارد.» سکینه گفت: «یا ابه ردنا الی حرم بدنا» ؛«حالا که آماده مرگ شده ای پس ما را در این صحرا و در دست دشمن رها مکن، به حرم جدمان برگردان.» امام فرمود: «فرزندم! مرا امان نمی دهند، اگر مرغ قطا را به حال خود گذارند در لانه اش می خوابد.» صدای شیون زنان از این سخن امام بلند شد؛ سکینه که بیش از همه ناراحت بود و ساکت نمی شد، امام حسین (ع) او را به سینه چسبانید و اشکهایش را از صورتش پاک کرد و فرمود: «سکینه جان! بدان که بعد از مرگ من گریه زیادی خواهی داشت، ولی تا جان در بدن دارم با اشک خود قلب مرا آتش مزن.»

1 ............................................. پی نوشت: 1- بحارالانوار، ج 45، ص 47.

السلام عليك يا ابا عبداللّه الحسين(ع) تابستان سال 61 هجرى قمرى است. بيابانى به نام كربلا. روز از نيمه گذشته است. از صبح جنگى نابرابر بين سپاه حق با سپاه باطل در جريان بوده است. ديگر صداى چكاچك شمشيرها به گوش نمى رسد. اما اسبهاى بى صاحب با شيهه سوزناك خود ولوله اى برپا كرده اند. تعدادى از بدنهاى پاره پاره و خون آلود شهيدان در نزديك خيمه گاه رديف شده اند در حالى كه قطعاتى از اعضاى بدن آنها هنوز در ميدان برجاى مانده است. گروهى ديگر هنوز در ميدان و روى خاكهايى كه با سم اسبان شخم زده شده اند، افتاده اند. نه فرصت و مجالى فراهم شده و نه كسى باقى مانده است كه جسد پاره پاره يا نيمه جان ياران اباعبداللّه الحسين(ع) را به خارج از محوطه معركه انتقال دهد. اجسادى نيز به دليل از هم پاشيدگى قابل انتقال نيستند. گاهگاهى صداى خرخر گلوهاى بريده و ناله هاى دردناك از دور و نزديك شنيده مى شود. اما ديگر اللّه اكبرهاى عباس بگوش نمى رسد. از هم آورد طلبيها و رجزخوانيهاى على اكبر خبرى نيست. على اصغر از بى شيرى و تشنگى بى تابى نمى كند. قاسم آرام گرفته است.