استاد مطهري
در زمان تحصيل و همچنين فعاليتهاي پس از آن الگويي از همت و كار است كه ميتوان
شاخصههاي آن را در موارد ذيل جستجو كرد:
1-
شدت كار و تلاش در تحصيل علم :
به نقل از
همسر ايشان آمده است: \ "برخي مواقع در اثر شدت كار و فشار تلاشهاي فكري، اعتراف
ميكرد كه خستهام و سرم گيج ميرود. \ "(اداره فرهنگي ستادمشترك سپاه، 1380،
ص21)
ايشان براي
درك و فهم عميق و دقيق دروس تمام همت. توان خويش را بكار ميگرفت. در اين رابطه به
تقل از شهيد قدوسي آمده است: \ "پشتكار و كثرت مطالعهي آقاي مطهري در مدرسه فيضيه
همهي ما را به اعجاب مي آورد و تاكيد ميكرد كه استاد مطهري وقتي اصول فقه را
خوانده بود مدعي بود كه جزوه و اثري نيست كه در اين زمينه باشد و من آن را نديده
باشم. \ "(همان، ص30)
2-
اهتمام و تلاش در عرصهي سياسي :
در حالي كه
شهيد مطهري به عنوان يك چهرهي علمي و فرهنگي شهرت داشت و دغدغههاي علمي بخشي از
اوقات ايشان را به خود اختصاص ميداد، اما ايشان در راه نيل به اهداف سياسي بلندش و
در رأس آن برپايي حكومت اسلامي از عضويت در هيأتهاي مؤتلفه تا برگزاري جلسات درس
شناخت در كانون توحيد براي حل مشكلات فكري و جلوگيري از انحراف بيشتر
منافقين(سازمان مجاهدين) فروگذار نبود.
3-
كار و همت در عرصه فرهنگي و اجتماعي :
در عين حال
كه استاد در عرصه ي علمي و سياسي تلاش و پشتكار فراوان داشت، اما مانعي از كارو همت
در عرصهي فرهنگي و اجتماعي نبود.
براي هدايت
و راهنمايي بشر دو راه است؛ يكي راه گفتن و نوشتن، ديگر راه پيشقدم شدن و هرگز گفتن
به قدر پيشقدم شدن اثر ندارد. بزرگان گفتند: دو صد گفته چون نيم كردار نيست.
(مجموعه آثار، ج32، ص181)
جايگاه و اهميت كار و همت در انديشه شهيد
مطهري
مهمترين
شاخصهها و مؤلفههايي كه شهيد مطهري به عنوان اهميت به كار و تلاش در اسلام مورد
اشاره قرار ميدهد، عبارتند از:
1- مقدس
شمردن كار و تلاش: شهيد مطهري معتقد است در اسلام كار به عنوان يك امر مقدس شناخته
شده
2- همسويي و
انطباق كار با عبادت و خداپرستي: بر خلاف وجود نگاه دنيا گريز و رهبانيت پسند در
برخي از اديان و مكاتب ديگر و همچنين تلقي منافات بين دين و عمل در نگاه ماركسيستي،
شهيد مطهري بين كار و خداپرستي منافاتي نميبيند. (همان، ج25، ص457)
3-طرد
بيكاري و بيگاري: اسلام دشمن بيكاري، بيگاري است. انسان به حكم اينكه از جامعه بهره
مي گيرد و بهره مي برد و به حكم اينكه كار بهترين عامل سازندهي خود و اجتماع و
بيكاري بزرگترين عامل فساد است، بايد كار مفيد انجام دهد. اسلام انگل بودن و كل
برجامعه بودن را در هر شكل، موردلعنت قرار داده است. (همان، ج2، ص457)
زمينهها و لوازم كار و تلاش
1ـ هدفمندي
و معنيدار بودن كار: شهيد مطهري معتقد است، \ "انسان مادامي كه غايتي را تصور
نكند، وجود ذهني برايش حل نشود، ارادهي انجام كاري برايش پيدا نميشود، همين كه
غايت و فايدهي كار در ذهنش منقش شد، آن وقت است كه ميل و ارادهاش منبعث ميگردد و
فعل از وي صادر ميشود\ ". (همان، ج2، ص422)
2ـ
استعداديابي براي كار: طبيعي است استعدادها و علايق انسآنها براي انجام كارها و
فعاليتها متفاوت است و لذا \ "هركسي بايد كاري را انتخاب كند كه در آن استعداد
دارد، تا آن كار علاقهي او را به خود جذب كند. اگر كار مطابق استعداد و مورد علاقه
انسان نباشد و انسان آن را فقط به خاطر درآمد و مزد انجام دهد، اين اثر تربيتي را
ندارد و شايد فاسدكنندهي روح هم باشد. انسان وقتي كاري را انتخاب ميكند، بايد
استعداديابي هم شده باشد\ ". (همان، ج22، ص792)
3ـ حاكميت
عدالت و نفي تبعيض: از نگاه شهيد مطهري در جامعهي اسلامي بايد شرايط عادلانهي
شكوفايي استعدادها فراهم آيد. \ "جامعهي اسلامي جامعهي طبيعي است، نه جامعهي
تبعيض و نه جامعهي تساوي منفي. تز اسلام، كار، پرورش استعداد و استحقاق به
اندازهي كار است\ ". (همان، ج2، ص113)
4ـ فراهم
بودن فضاي رقابت مثبت: شهيد مطهري به وجود ميدان رقابت سالم براي واداشتن افراد به
كار و تلاش بيشتر، اعتقاد دارد و نبود رقابت را در خمودگي فكري جامعه مؤثر ميداند.
(همان، ج15، ص108)
5ـ ترويج
فضاي توكل و اعتماد به خدا: شهيد مطهري با نگاه به ويژگيهاي جهانبيني ديني در يك
كل مرتبط با هم ميگويد: \ "اعتقاد درست به قضا و قدر الهي، يك نفر باايمان را در
عمل و فعاليت صحيح مطمئنتر و به نتيجهي كار اميدوارتر ميكند\ ". (همان، ج 1،
ص413) با چنين نگاهي يأس و ترديد رنگ باخته و در عوض نشاط و اميد به نفع كار تقويت
ميشود.
آثار تربيتي كار
شهيد مطهري
ميگويد: \ "بعد از ديانت، مدرسهاي براي تربيت انسان، بهتر از مدرسهي كار ساخته
نشده است\ "(همان، ج22، ص 799). اثرات و تبعات تربيتي كار را كه استاد مستقيم مورد
اشاره قرار داده عبارتند از:
1ـ افزايش
احساس عزت و شخصيت: با توجه به آثار تربيتي كار، شهيد مطهري براين باور است كه \
"نتيجهي كار تنها خلاصي از فقر و گرسنگي نيست، بلكه چندين چيز ديگر هم به دنبال
دارد، از آنجمله اين كه كار بر عزت و شخصيت انسان ميافزايد و او را در نظر خودش
محترم مينمايد. يعني حس احترام به ذات و اعتماد به شخصيت در او ايجاد ميكند و
بديهي است كه هر چيزي كه باعث و سبب محترم شدن شخصيت انسان در نظر خودش و نظر
ديگران باشد، او خودش محترم و شايستهي تكريم و تعظيم است\ ". (همان،
ص163)
2ـ تمركز
خيال: بيكاري و تنهايي را اسلام از آن رو منع ميكند كه ميتواند تالي فساد شده و
آثار منفي به دنبال داشته باشد. شهيد مطهري در تفسير اين كلام حضرت علي(ع) كه
فرموده: \ " يعني اگر تو نفس را به كار مشغول نكني او تو را به خودش مشغول ميكند\
" ميگويد وقتي كه انسان يك كار و يك شغل دارد، آن كار و شغل او را به سوي خود
ميكشد و جذب ميكند. به او مجال براي فكر و خيال باطل نميدهد\ ". (همان، ج22،
ص788)
از سوي ديگر
شهيد مطهري تمركز خيال را موجب انضباط فكري و توفيقهاي ناشي از آن نيز ميداند كه
در واقع ناشي از كار و كنده شدن از افكار پراكنده و بيهوده است.
3ـ آزادگي و
شرافت: احساس بينيازي از ديگران و شرافت مرتبط با آن در گرو كار و تلاش
است.
همت، نشانه بزرگي و نشاط
شهيد مطهري
با ذكر اين جملهي حضرت اميرالمؤمنين علي(ع) كه فرمودهاند: قدرالرجل علي قدر همته،
يعني قدر و اندازهي هر كس همان قدر و اندازهي همتش است، اهميت و استحكام اين سخن
را اين گونه ميرساند كه \ "جملههاي خيلي عجيب و پرمعنايي است\ ".
با چنين
نگاهي ايشان همت را نشانهي چند ويژگي مثبت به شرح ذيل بر ميشمارد:
1ـ همت
نشانهي بزرگي روح: وي معتقد است \ "مسلما همت بزرگ نشانهي روح بزرگ است و همت
كوچك نشانهي روح كوچك است\ "
2ـ همت
نشانهي سلامت و نشاط روان: از زاويهاي ديگر، استاد وجود همت و عمل در راستاي آن
را نشانهاي از روح و روان سالم دانسته. (همان، ج22، ص150)
3ـ همت نشان
قدرشناسي از خويش: شهيد مطهري همت را به ميزان قدرشناسي از خويش ارتباط ميدهد كه
اين نگاه، ادامهي همان ديدگاه حضرت امير(ع) به همت است. وي در توضيح اين نظر خويش
ميگويد:
\ "روح بزرگ
يك آرزوي بزرگ است، يك انديشهي بزرگ و وسيع است، يك خواهش و ارادهي بزرگ، يك نعمت
بزرگ است... روح بزرگ به كمي و كوچكي و حقارت تن نميدهد، به كم از قدر خود راضي
نميشود\ ". (همان، ج17، ص660)
آثار همت و اراده
شهيد مطهري
با همطراز شمردن همت با نبوغ و حتي عشق و ايمان، برخورداري از آن را داراي اثرات و
نتايج ويژهاي ميداند كه امكان فائق آمدن بر كمبودها و نواقص و پذيرش سختي و زحمت
را براي انسان و جامعه فراهم ميآورد. (همان، ج2، ص264). استادبردو اثر ويژه كار و
تلاش تاكيدكردهاند:
1ـ توليد
استقامت و پشتكار براي كارهاي بزرگ: استاد انجام كارهاي بزرگ را بدون داشتن همت
متناسب با آن شدني نميداند و معتقد است با همت برخي كارهاي به ظاهر نشدني هم عملي
ميگردد. (همان، ج14، ص436)
2ـ جبران
كمبودها و معايب: غالب اوقات كمبود يا نبود اراده و همت موجب ميشود كارها متوقف و
به بهانهي كمبودها و مشكلات، اين ضعف توجيه شود. (همان، ج18، ص329)
موانع و آفات همت و اراده
همت و
اراده همچون ساير پديدهها و خصايل انساني داراي موانع بازدارنده، كاهشدهنده و
آفاتي است كه از نظر استاد شهيد دور نمانده است. مهمترين آفتها عبارتند
از:
1ـ فضاي
تبعيض و بيعدالتي: از ديدگاه شهيد مطهري نبايد هيچ تبعيض و بيعدالتي در جامعه را
برتافت بلكه \ "بايد اين طور باشد كه روستازادگان با استعداد بتوانند دانشجو بشوند
و بعد از دانشمندي به مقام وزيري برسند و هميشه بايد اين طور باشد كه پسران ناقص
عقل عقب بمانند و سقوط كنند\ ". در اين صورت است كه صاحبان همت انگيزهي بروز آن را
پيدا و براي نيل به كسب بزرگي تلاش خواهند كرد.
2ـ عدم
تشخيص بزرگي و كوچكي: گاهي فرد يا جامعه در تشخيص و مقياس اندازهگيري كارها، اهداف
و آرمانها دچار مشكل ميشود و لذا همت و تلاش خود را به هدر داده و يا از وصول به
اهداف و آرمانهاي بلند و بزرگ باز ميماند. استاد چنين طرز فكر و نگاهي را كه
صرفاً به ظاهر امور نگريسته و نتيجهي مهم و اساسي را ناديده ميگيرد، يك بيماري و
يك انحراف بزرگ از تعليمات عاليه اسلامي\ " بر ميشمارد.
3ـ غفلت از
اهتمام به تمام ابعاد سعادت: از نگاه شهيد مطهري انسان داراي ابعاد روحي و مادي است
كه بايد به طور مناسب تأمين شده و براي تأمين سعادت دنياي و آخرت به كارگيري شود. \
"همت و اراده بايد مصرف تأمين همهي شرايط سعادت گردد و ناچار بايد به نسبت معين
ميان آنها تقسيم شود و اگر جاذبهي يكي از آنها همت و اراده را به سوي خود بكشاند
و ساير شرايط به زمين بماند، بديهي است كه بدبختي رو خواهد آورد\ ".
نتيجهگيري
مروري بر
سيره و انديشهي استاد شهيد مرتضي مطهري و جستجوي موضوع اين مقاله يعني همت و كار،
گوياي اين است كه ايشان براي همت و كار جايگاه و اهميت بالايي قائل بوده و با نگاهي
ديني به موضوع هر دو را سرمايهي تأمين سعادت و نشانگر وجود سلامت روان، بزرگي روح،
آزادگي و شرافت دانسته و خود نيز عامل به آن در زندگي عملي بوده است و در اين نگاه
از علم و تجربهي تاريخي و اجتماعي نيز برخوردار بوده است.
* متفكر
شهيد آيتالله مرتضي مطهري:
- بعد از
ديانت، مدرسهاي براي تربيت انسان، بهتر از مدرسه كار ساخته نشده است.
- نتيجه كار
تنها خلاصي از فقر و گرسنگي نيست، بلكه چندين چيز ديگر هم به دنبال دارد، از آن
جمله اين كه كار بر عزت و شخصيت انسان ميافزايد.
* متفكر
شهيد آيتالله مرتضي مطهري:
- همت بزرگ،
نشانه روح بزرگ است و همت كوچك نشانه روح كوچك است.
- روح بزرگ
يك آرزوي بزرگ است، يك انديشه بزرگ و وسيع است، يك خواهش و اراده بزرگ، يك نعمت
بزرگ است.
نويسنده :
رسول سنايي راد
