سازمان یونسکو در سال 1999 برای حفاظت از شاهکارهای شفاهی و معنوی بشر اعلام کرد هر کشوری می تواند برای ثبت شاهکارهای مربوط به خود در فهرست یونسکو اقدام کند. یکی از پرونده هایی که ایران برای ثبت جهانی آن اقدام کرده، تعزیه است. فرایند این پرونده از آغاز تاکنون و وضعیت فعلی آن را از محمدحسین ناصربخت، مدیر دفتر نمایش های آیینی و سنتی جویا شدیم.

ثبت جهانی تعزیه از چه سالی به جریان افتاد؟

تابستان سال 83، ثبت جهانی تعزیه در مرکز هنرهای نمایشی مطرح شد و کمیته ای متشکل از خانم فراهانی، نماینده کمیته ملی یونسکو در ایران، خانم لاله تقیان، مسئول وقت انتشارات نمایش، آقای داوود فتحعلی بیگی، از پژوهشگران تعزیه و مسئول کانون نمایش های آیینی و سنتی و آقای میرشکرایی و من به عنوان پژوهشگران تعزیه تشکیل شد و ضوابطی را که یونسکو برای ثبت میراث معنوی ناملموس تعیین کرده بود، با توجه به بررسی نمونه های شبیه به تعزیه مثل شش مقام تاجیکستان بررسی کرد. در این خصوص باید توضیحاتی پیرامون تعزیه به شکل شناسنامه تعزیه با معرفی ویژگی های تعزیه که به کمک این کمیته نوشته شد.

همچنین لازم بود یک فیلم 10 دقیقه ای نیز تهیه شود که ما برای ساخت آن از آقای ناصر تقوایی دعوت کردیم و این فیلم در یکی از تکایای قدیمی زواره با استفاده از برجسته ترین تعزیه خوان های تهران ساخته شد.

یک فیلم دیگر را هم واحد تلویزیونی مرکز هنرهای نمایشی تهیه کرد که یک تعزیه کامل بود به شکلی که در سطح کشور اجرا می شود و در وضعیت کنونی تعزیه در کشور با استفاده از صحبت های کارشناسان تعزیه بررسی شده بود. این فیلم به شکل ویدئویی ساخته شد که جزء بخش اصلی پرونده نبود، ولی به عنوان سند بیشتر آماده شد.

همچنین ما تعدادی عکس تعزیه همراه با نگاتیوهایش آماده کردیم که در نهایت همه اینها ظرف مدت بسیار کوتاهی آماده شد و همه این مدارک، پایان تابستان 83 برای نمایندگی ایران در یونسکو ارسال شد، اما آن سال کنوانسیونی برای ثبت میراث معنوی ایرانیان برگزار نشد و یکی از دلایلش هم گویا این بود که ایران هنوز به طور رسمی در کنوانسیون یونسکو عضو نشده است. با این وجود کارشناسان یونسکو پس از بررسی پرونده به ما گفتند برای اینکه پرونده بتواند در اجلاس بعدی یونسکو مطرح شود، باید بخشی از اطلاعات پرونده کامل تر شود. این جوابیه سال 85 به ما ابلاغ شد.

در زمستان سال 85 اجلاسی در ایران برای پرونده ثبت...

۱۳۸۹

عاشورا نبوده است که در یک نصف روز در سال ۶۱ هجری قمری پدید آمده باشد و ارتباطی با ماقبل و مابعد خود نداشته باشد. این واقعه عظیم هم ریشه در حوادث و وقایع پیش از خود و وضعیت اجتماعی، سیاسی پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) تا آن زمان دارد و هم تاثیرات شگرف در عمل و تفکر و آداب و رسوم مسلمانان داشته است که تاکنون ادامه یافته است و الی یوم القیامه ادامه خواهد یافت.

گرچه با همه بهره برداریهای مختلف اعم از عاطفی، حماسی، مبارزاتی، تربیتی، معنوی و عرفانی که تاکنون از حماسه سید الشهداء (ع) شده است فی الواقع باید گفت غنای محتوای این حادثه شگرف و این قیام الهی و تاثیرات خیلی بیشتر از این ها می تواند باشد که مطرح بوده است. بایستی از کوثر الهی و این چشمه جوشان همیشگی همه اهل ایمان و ارادتمندان به آن سیراب شوند و تشنگان این چشمه زلال بهره مند گردند. بنابراین با همه کارهای خوب و نیکی که در جهت شناساندن و آگاهاندن این حماسه جاویدان و این واقعه عظیم تحقق یافته است در این رابطه با بهره مندی های مطلوب و بهتر و استفاده های خیلی بزرگتر فرهنگی، اجتماعی که می شود بهتر از گذشته نمود ناچیز است.

واقعیت این است که در هر عصر و زمانی می توان با برداشتی نو و قالبی جدید درسهایی را آموخت که بهره مندی از آن صد چندان خواهد بودتا همه انسان ها ی حق طلب و حقیقت جو را مجذوب و مبهوت نموده و بهره مند گردند. در این میان تعزیه و شبیه خوانی از آنجائیکه به صورت زنده و هم سمعی و بصری اجرا می شود از دیر زمان دارای تاثیرات فراوان بوده است.

شاید در بین هنرهای اسلامی کمتر هنری به قدمت تعزیه در میان جوامع

از دور صدای حزن انگیز قطعاتی از متن های تعزیه در دستگاه همایون با پیش درآمدی از گوشه های بیات ترك و كرد بیات شنیده می شود و در نهایت این اوج صدا در گوشه شور و گوشه شوشتری و خرم آبادی فرود می آید.

مردم در ادوار گذشته تاریخ برای زنده نگهداشتن آرمانهای عاشورای حسینی از ابزار و هنرهای مختلفی بهره می گرفتند كه هنر تعزیه یا شبیه خوانی یكی از این ابزارها بوده است.

هنر تعزیه یا شبیه خوانی به دلیل بهره گیری فاصله های هنری همانند، فاصله گذاری هنرهای دراماتیك، در پرداخت به واقع عاشورا همواره در بین مردم جایگاه مهمی داشته و هدف از اجرای آن نیز بازگو كردن واقعه عاشورا می باشد.

استفاده از رنگها در تعزیه و شبیه خوانی همواره مورد توجه تعزیه گردانان و مجریان این هنر آیینی بوده به گونه ای كه رنگهای تند مانند قرمز و بنفش و زرد و رنگهای ارام مانند سبز چمنی و آبی آسمانی و فیروزه ای به عنوان دو جریان روان شناختی رنگها در مقابل هم قرار گرفته اند.

رنگهای مورد استفاده آیین تعزیه ...