بسم الله الرحمن الرحیم

قال الله تبارک و تعالی: هُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ.(1)

خلوص نیت

نیت،رکن عبادت است و رکن نیت، اخلاص است. آن چه مهم است آن است که انسان هنگام عبادت نیت خود را خالص گرداند و عمل خویش را از هر گونه اغراض غیر الهی پاک سازد.

بدون تردید اخلاص، درعمل تحقق پیدا نمی‎کند مگر انسان دارای معرفت بشود. میان معرفت و اخلاص رابطه‎ی مستقیم وجود دارد. کسی که از معرفت عمیق برخوردار باشد عمل خویش را خالصاً لوجه الله انجام می دهد و کسی که از معرفت لازم برخوردار نباشد، اعمالش آلوده به اغراض مادی و غیرالهی خواهد شد.

چنان که در روایت دارد: کسی که معرفتش به بالاترین درجه رسیده، و به مقام یقین نائل شده باشد، او می‎تواند عمل خود را برای خدا خالص گرداند. اخلاص ثمره‎ی یقین است و یقین عالی ترین مرتبه معرفت است.(2)

والاترین جلوه‎ی ایمان، اخلاص است(3)؛ بنابراین اخلاص تحقق نمی‎یابد مگر ایمان در قلب جای گرفته باشد و به مقام یقین رسیده باشد.

در هر حال اگر عبادت می تواند بر روح و روان او تأثیر مثبت بگذارد؛ ولی اگر آن چه به عنوان عبادت انجام می شود فاقد خلوص باشد، اثری بر آن مُتَرَتِب نخواهد شد.

پیش از این گفتیم نیت عبارت است از انگیزه‎ی عمل، و این که شما عمل را برای چه هدفی انجام می‎دهید. بر این اساس عمل انسان دارای درجات گوناگونی است. به طور کلی می توان افراد را به لحاظ انگیزه‎ها به سه دسته تقسیم نمود:

دسته‎ اول (عوام):

 بسیاری از مردم خدا را از بیم آتش دوزخ و به امید نعمات بهشت عبادت می‎کنند. چنان چه خداوند متعال (جل جلاله) می فرمایند: يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا ـ گروهی پروردگار خود را می خوانند و آفریدگار خود را به خاطر خوف از عقاب و طمع به ثواب پرستش می کنند.( 4)

دسته‎ دوم (خواص):

 گروهی خداوند متعال (جل جلاله) را بر اساس هیبت و عظمت ذات حق پرستش می‎کنند.

و در این باره پیامبر(ص) می فرمایند: خدا را پرستش کن، چنان که او را می‎بینی و اگر تو او را نبینی او تو را می‎بیند.(5)

بدیهی است کسانی که با این انگیزه به پرستش می‎پردازند، در مرتبه‎ی بالاتری قرار دارند. آنان خود را موجودی ناتوان و ناچیز در برابرعظمت حق تعالی احساس می‎کنند و بر این اساس او را به قصد تعظیم و تکریم مورد ستایش و پرستش قرار می‎دهند.

دسته‎ سوم (خاص الخواص):

 انگیزه‎ی این گروه از آن دو دسته قوی‎تر و بالاتر است؛ آن ها کسانی هستند که بر اساس شوق و محبت پروردگار را می‎پرستند؛ و در برابر او به نماز می‎ایستند. همان طور که آمده است:

برترین انسان‎ها کسی است که با عشق و محبت، شوق و رغبت، خدای خویش را پرستش کند.(6)

بنابراین کسانی که عبادت را این گونه می‎بینند و خدا را محبوب خویش می‎گیرند، عبادت را براساس محبت انجام می‎دهند، این‎ها در مرتبه‎ای بالاتر قرار دارند.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) بندگان خدا (جل جلاله) را از این جهت به سه گروه تقسیم فرموده اند:

گروهی خدا را به امید ثواب می‎پرستند، این عبادت بازگانان است؛ گروهی خدا را از بیم ثواب می‎پرستند، این عبادت بردگان است؛ گروهی خدا را به خاطر این که شایسته پرستش است عبادت می‎کنند، این عبادت آزادگان است.(7) و (8)

1. غافر/65.

2. تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، تصحیح سید مهدی رجائی، قم، دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوم، 1410ھ.ق ، ص49، فصل الاول، حکمت 903، اَلاِخلاصُ ثَمَرَةُ الیَقینِ.

3. همان، حکمت 910، الْإِخْلَاصُ أَعْلَى الْإِيمَان‏.

4. سجده/16.

5. جعفربن محمد(ع)، مصباح الشريعة، بیروت، نشر اعلمی، بیروت، 1400 ھ.ق ، قَالَ النَّبِيُّ (ص): اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ‏ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاك‏... .

6. كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق،الكافي، تصحیح غفارى على اكبر و محمد آخوندى، 8جلد، تهران‏‏، دار الكتب الإسلامية، چهارم، 1407ھ.ق، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص):‏ أَفْضَلُ‏ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ‏ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِه ... .‏

7. شريفالرضى،محمدبنحسين‏، نهج البلاغه، تصحیح صالح صبحي، قم، هجرت، اول، 1414ھ.ق، ‏قَالَ امیرالمؤمین (ع)‏ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَار.

8. اقتباس از کتاب: جلوه نماز، نوشته‎ی سید محمد امین، دفتر نشر طیب ، چاپ اول 1384، با اندکی تلخیص.