قرآن كریم ابلیس را دشمن آشكار انسان شناسانده(52) از همین‌رو، ابلیس پس از
گرفتن مهلت از خداوند، سوگند یاد كرد كه همه‌ی بنی‌آدم به جز مخلصان را
گمراه كند:

«قالَ فَبِعِزَتِكَ لَأغْوِیَنَّهُمْ أَجّْمَعین* إلّا عِبادَكَ مِنْهُمُ
الْمُخلَصینَ» (ص، آیات 82 و 83) و در نخستین گام به وسوسه آدم و حوا
پرداخت: «فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیطانُ» (اعراف، آیه20) خداوند نیز هدف
ابلیس را در گمراهی كشاندن انسان‌ها : «وَ یُریدُ الشَیطانُ أنْ یُضِلَهُمْ
ضَلالاً بَعیِداً» (نساء، آیه 60) و نیز جهنمی كردن آنها به روشنی بیان
می‌كند: «أوَ لَوْ كانَ الشَّیطانُ یَدعُوهُمْ إلی عَذابِ السَّعیِرِ»
(لقمان، 21) «إِنَّما یَدعُوا حِزبَهُ لِیَكوُنوا مِنْ أصحابِ الْسَّعیِر»
(فاطر، آیه6) ابلیس، هم در حوزه‌ی اندیشه و هم در حوزه‌ی عمل، فعالیت دارد و
می‌كوشد در ارتباط‌های فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آدمیان اخلال كند.
او برای تحقق مهم‌ترین هدف خود كه انحطاط انسان و انحراف او از صراط مستقیم
است.(53) اهداف میانی و راه‌كارهایی دارد كه قرآن، سخنان تهدید‌آمیز وی بر
ضد انسان را پس از مهلت یابی بدین شرح باز گفته است:

الف-تهاجم همه جانبه:

ابلیس به خداوند گفت: چون مرا گمراه ساختی، من هم برای فریفتن آدمیان
بر سر راه راست تو خواهم نشست و از پیش رو و پشت سر و طرف راست و چپشان بر
آنها می‌تازم؛ به گونه‌ای كه بیشتر آنان را شكرگزار نخواهی یافت: «قالَ
فَبِما أغْوَیْتَنی لَأقعُدنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمٌستَقیمَ * ثُمَّ
لاتِیَّنَهُمْ وَ مِنْ بَیْنِ أَیدیِهمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ
إیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أكْثَرَهُمْ شاكِرِینَ»
(اعراف، آیات 16و17)

ب- لگام زدن و سلطه‌ی كامل:

ابلیس گفت: اگر تا روز قیامت مهلتم دهی، به طور قطع بر بیشتر فرزندان
آدم، لگام خواهم زد و آنان را ریشه‌كن خواهم ساخت: «قالَ أرَأیْتَكَ هذا
الَّذی كَرَمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إلی یَوْمِ القِیامَه
لأختَنِكَنَّ ذُرِّیَّتَهٌ إلّا قَلیلاً» (اسراء، آیه 62)

ج- ایجاد دشمنی:

«إنّما یُریدُ الشَّیطانُ أنْ یُوقِعَ بَیْنَكُمُ العَداوَهَ
وَالبَغضاءَ فِی الْخَمرِ وَ المَیْسِرِ وَ یَصُدُكَمْ عَنْ ذِكْرِاللهِ وَ
عَنِ الصَّلاهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهونَ» (مائده، آیه 91)

د- ایجاد حزن و افسردگی در جامعه‌ی اسلامی و به هراس افكندن مؤمنان:

نجوا از القائات شیطان است تا در كسانی كه ایمان آورده‌اند، دل‌تنگی
پدید آورد: «إنّما النَّجوی مِنَ‌ الشَّیطانِ لِیَحزُنَ الَّذینَ آمَنُوا»
(مجادله، آیه 10)

ه- دعوت به كفر:

«كَمَثَلَ الْشَّیطانِ إذْ قالَ الإنْسانِ اكَفَرَ فَلّما كَفَرَ قالَ إنّی بَرِیءٌ مِنْكَ»

(حشر، آیه16) دعوت ابلیس به كفر، بدان جهت است كه كفر زمینه‌ی دوستی و
ولایت، بلكه سلطه كامل او را فراهم می‌سازد: «إنّا جَعَلنَا الشَّیاطینَ‌
أوْلیاءَ لِلّذینَ لایُؤمِنوُنَ» (اعراف، آیه27)

و- تزیین:

آراستن گناه و زیبانمایی افكار و اعمال باطل در دیدگاه مرتكبان گناه ،
شیوه‌ی دیگر ابلیس است: «قالَ ربِّ بِما أَغْوَیتَنی لأَزینَّن لَهُمْ فِی
الأرْضِ» (حجر، آیه 39) و نیز آیه 48 سوره‌ی انفال؛ آیه 63 سوره‌ی نحل؛ آیه
43 سوره‌ی انعام؛ آیه 24 سوره‌ی نمل؛ آیه 27 و 28 سوره‌ی عنكبوت اشاره به
همین مطلب دارد. قرآن از آراستن نعمت‌های دنیایی و محبوب نمایاندن زنان،
فرزندان، اموال فراوان از زر و سیم، مركب، دام و كشت‌زار، در آیات 212 بقره
و آیه 14 سوره‌ی آل عمران پرده برداشته است.

ز- برانگیختن آرزوهای طولانی:

یكی از شیوه‌های ابلیس برای گمراهی انسان‌ها، برانگیختن آرزوی طول بقا
ودیگر آرزوهای دور و دراز دنیایی است(54): «وَ لَأٌضِلَّنَّهُمْ وَ
لَأُمَینَنهُمْ» (نساء، آیه 119).

ح- فراموشاندن:

یكی از راههای نفوذ ابلیس در حزب خویش، اصلی نمایاندن موضوعات فرعی و
جلب توجه ایشان بدان است تا بدین وسیله، یاد خداوند یا عمل به وظایف خود،
فراموششان گردد:

«اسْتَحْوَذَ عَلَْهِمَ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللهِ أولِئِكَ‌
حِزْبَ الشَّیطانِ ألا إنَّ حِزبَ الشَّیطانِ هُمُ الْخاسِرونَ» (مجادله،
آیه 19)

« وَ ما أنْسانِیَهُ إلا الشَّیْطانُ» (كهف، آیه 63) و نیز سوره‌ی یوسف آیه 42. « فَأنساهُ الشَّیطانُ عَنْ ذِكرِ‌رَبِّه»

ط- ترساندن:

روش دیگر ابلیس، ایجاد ترس در پاره‌ای اوقات چون هنگام رویارویی با دشمن است.(55)

«إِنَّما ذلِكُمُ الشَّیْطانُ یُخَوِّفُ أوْلیاءَهُ فَلا تَخافوُهُمْ وَ خافوُنِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤمِنینَ» (آل عمران، آیه 175)

ی- تسهیل نمودن گناه:

روش دیگر، آسان‌سازی و كوچك‌نمایی گناهان بزرگ و زمینه‌سازی برای
ارتكاب آن از طریق ظاهركردن كار زشت در هیئتی زیبا با تطویل آرزوهای انسان
است(56) : « الْشَّیطانٌ سَوَّلَ لَهُمْ وَ‌ أَمْلی لَهُم» (محمد، آیه25)

ک- گسترش فساد و ترویج فحشا و منكر:

«وَ مَنْ یَتَّبِعُ خُطُواتِ الشَّیطانِ فَإنّهُ یَأمُرُ بِالْفَحشاءِ
وَ الْمُنْكَرِ» (نور، آیه21) شیطان، در ارتكاب انسان به شراب‌خوری و
بت‌پرستی و قماربازی می‌كوشد: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا إِنّمَا
الْخَمْرَ وَ الْمَیْسِرُ وَ‌ الأنْصابُ وَ الأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ
الشَّیطانِ فَاجْتَنِبوُهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحوُنَ» (مائده، آیه90) و نیز
شیاطین به آموختن سحر به مردم همت می‌گماردند:

«وَ لكِنَّ الْشَیاطینَ كَفَروا یُعَلِّموُنَ النّاسَ السِّحْرَ» (بقره، آیه 102)

ل- برانگیختن حسد، ایجاد درگیری و تنازع:

حضرت یوسف (ع) بر هم خوردن ارتباط درست میان خود و برادرانش را به
شیطان نسبت می‌دهد: «أنْ تَرَغَ الْشَّیطانُ بَیْنی وَ بَینَ إخْوَتِی»
(یوسف، آیه100) حضرت موسی (ع) نیز درگیری یكی از دشمنانش را با وی كه به
قتل اوانجامید، محصول تلاش شیطان می‌داند: «قالَ هذا مِنْ عَمَلِ
الْشَّیطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ» (قصص، آیه15) به همین جهت،
به همگان سفارش می‌كند كه با یكدیگر نیكو سخن بگویند تا شیطان نتواند میان
آنان آتش دشمنی برافروزد: «وَ قُلْ لِعِبادی یَقولوُا الّتی هِیَ أَحْسَنُ
إنْ الشَّیطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُم» (اسراء، آیه 53) این كوشش شیطانی از
طریق شراب و قمار نیز پیگیری می‌شود: « إِنّما یُریدُ الشَّیطانُ أَنْ
یُوقِعَ بَیْنَكُمُ الْعَداوَهَ وَ البَغْضاءَ فی الخَمْرِ و المَیْسِر»
(مائده، آیه 91) شیاطین با ایجاد زمینه مجادله نیز می‌كوشند حق‌گویان را به
اطاعت خویش وادارند یا به تشنج دامن زنند: «وَ إِنَ الْشَّیاطِینَ
لَیُوحوُنَ إلی أوْلیائِهِمْ لِیُجادِلوكُمْ وَ‌ إِنْ أَطَعْتُموهُمْ
إنَّكُمْ لَمُشرِكونَ» (انعام، آیه 121 و نیز حج آیه 3)، افزون بر آن ابلاغ
سخنان زیبا و فریبنده به دشمنان انبیاء، در مقابله با تبلیغ حق می‌كوشند.
شیاطین، آدمی را هنگام انتخاب حق بر باطل، به تردید می‌افكنند و در مسیر
حیات معنوی به رهزنی می‌پردازند. آنان از این راه آدمیان را حیران و مذبوب
می‌سازند.(57)

م- داوری بردن نزد طاغوت:

ابلیس و دستیاران وی در جهت تحكیم پایه‌های حكومت طاغوت كه به اجرای
فرمان‌های الهی گردن نمی‌نهند، می‌كوشند و مؤمنان را به داوری بردن نزد
آنان فرا می‌خوانند: «یُریدُونَ أنْ یَتَحاكَموُا إلَی الطّاغُوتِ وَ قَدْ
أمِروُا أنْ یكْفُرُوا بِه وَ یُریدُ الشَّیطانُ أَنْ یُضَلَّهُمْ ضَلالاً
بَعیدا» (نساء ، آیه 60)

ن- توسعه ربا:

شیطان با ایجاد تردید و مشابه دانستن ربا و بیع، قدرت تشخیص درست را از
بین برده،‌ ریا را می‌گستراند(58): «ألَّذینَ یَأكُلوُنَ الرِّبا
لایَقوُمونَ إِلّا كَما یَقُوُم أَلَّذی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیطانُ مَنَ
الْمَسِّ ذلك بأنَّهم قالوا إنّما البیعُ مثلُ الرّیا» (بقره، آیه 268)

س- وعده فقر برای جلوگیری از انفاق:

«الْشَّیطانُ یَعِدُكُمُ الْفَقْرَ» (بقره، آیه 268)

3- گرفتاری بسیاری در دام ابلیس:

 

به رغم محدودیت گستره فعالیت و كوشش ابلیس و یارانش و نداشتن هیچ‌گونه سلطه
بر آدمیان، بسیاری با سوء اختیار خویش، به دام او گرفتار آمده و دچار
گمراهی شده‌اند؛ از این رو خداوند مردم را به اندیشه فرا می‌خواند: «وَ
لَقَدْ أَضًلَّ مَنْكُمْ جِبِلاً كَثیراً أَفَلَمْ تَكوُنوا تَعْقِلونَ»
(یس، آیه 62) برگزیدن امیال انسانی بر تمایلات فطری و دنیا بر آْخرت، گمان
ابلیس را محقق كرد و تهدید او را مبنی بر فریب بسیاری از انسان‌ها جامه‌ی
عمل پوشانید: «وَ لَقَدْ صَدَقَ عَلَیْهِمْ إِبْلیسُ ظَنَّه فَاتَّبَعوُهُ
إلّا فَریقَاً مِنَ الْمُؤْمِنینَ» (سبأ، آیه20)

قرآن، عوامل و زمینه‌ها و رمز نفوذ ابلیس را چنین بیان كرده است:

الف- پذیرفتن ولایت ابلیس و شرك به خدا:

پذیرفتن ولایت ابلیس و شرك به خداوند موجب سلطه‌ی ابلیس می‌شود: «إنّما
سلطانُهُ عَلَی الّذینَ یَتَوَلَّونَه وَ الّذینَ هُم بِهِ مُشْرَكوُنَ»
(نحل، آیه 100)

ب- روی گرداندن از یاد خدا:

هر كس از یاد خدا دل بگرداند، بر او شیطانی می‌گماریم كه همنشین او
باشد: « وَ مَنْ یَعِشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحمنِ نُقیض لَه شَیطاناً فَهْوَ
لَهُ قَرینٌ» (زخرف، آیه36)

ج- قساوت قلب:

سنگ‌دلی، زمینه‌ی تزیین اعمال ناشایست را پدید می‌آورد: « وَ لكنَّ
قَسْت قُلوبِهِمْ وَ زَیِّنَ لَهُمْ الشَّیطان ما كانوا یَعْمَلون» (انعام،
آیه 43)

د ،ه ، و- جدایی از آیات الهی، دنیاگرایی و هواپرستی:

انسلاخ و جدایی از آیات الهی و دل بستگی به مادیات و به تعبیر قرآن
إخلاد إِلی الارض و پیروی از هوای نفس زمینه فعالیت شیطان را در وجود انسان
فراهم می‌كند: «وَاتلُ عَلیهم نَبَأ الَّذی آتَیناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ
مِنْها فَأَتْبَعَه الشَّیطانَ فَكان مِنَ الغاوین* و لَوْ شِئْنا
لَرَفْعناهُ بِها و لكِنَّه أخْلَد إِلی الأرضِ وَ اتَّبَعَ هواهُ» (اعراف،
آیات 175 و 176)

ز-گناه:

سلطه شیطان بر اثر گناه پدید می‌آید: « إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْاْ
مِنكُمْ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ
الشَّیْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ » (آل عمران، آیه 155)، «هَلْ
أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَن تَنَزَّلُ الشَّیَاطِینُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ
أَفَّاكٍ أَثِیمٍ » (شعراء، آیات 221 و 222)

4- كیفیت فریب و گمراه سازی :

 

قرآن كریم پس از برحذر داشتن انسان از گرفتار آمدن در دام ابلیس، در تبیین
چگونگی فریب او می‌فرماید: همانا او و قبیله‌اش شما را از آنجایی می‌بینند
كه شما آنها را نمی‌بینید:

«إنَّه یَراكُم هُوَ و قبیلَه مِنْ حَیْثُ لا تَروْنَهُمْ» (اعراف، آیه 27)
ابلیس و شیاطین تحت امر او، با بهره‌گیری از ابزار عواطف و احساسات انسان،
در ادراك وی تصرف كرده، اوهام و اندیشه‌های دروغین و باطل را در نفس او
می‌افكنند؛ با این حال، انسان این اوهام را از خود دانسته و در آن تردیدی
ندارد؛ از این رو افكار و اوهام یاد شده، هم به ابلیس و هم به انسان نسبت
داده می‌شود و با استقلال انسان در اندیشه و اراده منافاتی ندارد؛ زیرا
تصرف ابلیس در ادراك انسان، تصرف طولی و در جهت اراده‌ی انسان است و نه در
عرض و برابر آن(59) ؛ به همین جهت، پس از فراخواندن ابلیس به انجام معصیت
یا ترك طاعت، آدمی در خود برای انجام واجبات، احساس سنگینی می‌كند و برای
انجام گناهان میل شدید در خود می‌یابد؛ بدین جهت، در قرآن از این اوهام
القایی ابلیس به وسوسه یاد می‌شود. «فَوَسْوَسَ إلیهِ الشَیطان» (طه، آیه
120)

برخی مفسران گفته‌اند: وسوسه، صوتی خفیف است كه ابلیس در گوش آدمی
می‌افكند. وسوسه‌ی ابلیسی با ویژگی فراخواندن به گناهان قابل تشخیص و
شناسایی است(60). به تصریح قرآن، ابلیس با تزیین، آراستن و جلوه دادن دنیا
در چشم انسان، او را به سوی گناهان می‌كشاند و از توجه به حقیقت خویش و یاد
خداوند باز می‌دارد؛ بنابراین ابلیس در برابر هوای نفس، استقلال وجودی
دارد؛ اما استقلال عملی نداشته، فقط از رهگذر هوای نفس آدمی عمل
می‌كند.(61) از جمله راههای نفوذ شیطان، شهوت، غضب و هوای نفس دانسته شده
است(62) و برخی با واجب دانستن شناخت راههای نفوذ شیطان؛ مواردی چون حسد،
حرص و تعصب ... را نیز بدان‌ها افزوده‌اند.(63)

5- راههای مقابله با كوشش‌های ابلیس :

 

از آنجا كه گستره‌ی تلاش ابلیس و یارانش، اندیشه و ادراك آدمیان است
می‌توان با بازشناسی چگونگی عملكرد او، خود را از فریب او مصون و محافظ
نگه‌ داشت. ابلیس، لشكر، ذریه و حزبش، بر آدمی سلطه ندارند؛ اما از آنجا كه
همواره می‌كوشد و از طریق هواهای نفسانی عمل می‌كند، در صورتی كه با آنها
مقابله نشود، كامیاب خواهند شد. از محتوای آیات قرآن برمی‌آید كه می‌توان
با راههای ذیل به مقابله با شیطان برخاست:

الف-اخلاص :

ابلیس از همان آغاز، با اعتراف به عدم توانایی خود در فریب مخلصان و
آنان كه از قید خویش رهایی یافته‌اند، یعنی مخلصان، اخلاص را حسن
تسخیرناپذیر شیاطین معرفی كرد:

« وَلأغْوِیَنَّهُمْ أجّمَعین* إِلّا عِبادِكَ مِنْهُم الْمُخْلَصینَ» (حجر، آیات 39 و 40) نیز ص/ 82، 83

ب و ج- ایمان و توكل :

شیطان بر آنان كه در حصن ایمان، سنگر گرفته و بر خدا توكل كرده‌اند،
هیچ‌گونه سلطه‌ای نخواهد داشت: «إنّه لَیْسَ سُلْطانٌ علی الّذین آمُنوا وَ
علی ربّهم یتوكّلون» (نحل، آیه 99)

د- استعاذه :

پناه بردن به خدای یگانه و پناه جستن از وی در برابر دشمن بی‌امان، یكی
از راههای مقابله با ابلیسان است كه قرآن ما را بدان فراخوانده: «و امّا
یَنْزَغنّك مِنَ الشَّیطانِ نزعٌ فاستعذْ بالله إِنّه سمیعٌ علیم» (اعراف،
آیه 200) نیز مؤمنون، آیه 97؛ نحل، آیه 98؛ فصلت، آیه 36؛ آل عمران، آیه
36.

ه- پاكیزگی و طهارت :

پاكیزگی و طهارت، آدمی را از پلیدی شیطان دور می‌سازد: «وَ یُنَزَّلُ
عَلیكُم مَن السَّماءِ ماءً لِیُطَّهِرَكُم بِه و یُذْهِبْ عَنكُم رِجْزَ
الشَّیْطان» (انفال، آیه11) چنانكه تحصیل ملكه تقوا و تحكیم آن، چشمان دل
را بر تماس و وسوسه‌ی ابلیس و یارانش بینا و از فرو افتادن در دام‌های وی
حفظ می‌كند(64): «اِنَّ الذین اتّقوا إِذا مَسَّهَم طائِفٌ مِنَ
الشَّیْطانِ تَذَكَّروا فإِذا هُمْ مُبْصِرُون» (انفال، آیه 201)          
                                                              (راسخون)