دوشنبه 12 بهمن 1388 ساعت 10:42 AM
بهینه سازی و بهره وری در قرآن و روایات
بسم الله الرحمن الرحیم
بسم الله الرحمن الرحیم
در قرآن کریم، آیه های بسیاری درباره لزوم استفاده درست از فرصت عمر و منابع طبیعی وجود دارد. از آیات شریفه قرآن چنین برمی آید که ایمان، آگاهی و توانایی نیروی انسانی و حاکم شدن اصولی مانند عقل، عدل، شکر، عمل صالح و انگیزه های درونی، بهره وری را افزایش خواهد داد. قرآن کریم، انسان را فناپذیر و خلقت هستی را مبتنی بر هدف می داند. «رَبَّنَا مَا خَلَقتَ هذَا بَاطِلاً». (1) خداوند در قرآن کریم آشکارا بیان می کند که همه چیز برای انسان خلق شده و در مقابل از انسان خواسته شده است که در رسیدن به کمال نامتناهی بکوشد. انسان در دنیا نتیجه کوشش خود را می بیند: «اُن لّیسَ لِلإِنسَانِ إِلاّ مَا سَعَی». (2) در آخرت نیز ثمره تلاش بشر را به او نشان خواهند داد: «یَومَ یَتَذَکّرُ الانسَانُ مَا سَعَی». (3) از این رو، اهل ایمان چون دنیا را مزرعه آخرت می دانند، بر این باورند کسی که ساعتی از عمرش را به بیهودگی بگذراند، سزاوار حسرت طولانی در روز واپسین است. بنابراین، انسان باید در اوج بهره وری از نعمت های الهی بکوشد در دنیا و آخرت زیان نبیند.
«وَکُلُوا وَاشرَبُوا وَلاَ تُسرِفُوا؛ و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید». (اعراف: 31)
خداوند در این آیه انسان ها را به پرهیز از اسراف فرامی خواند که اسراف در خوردن و آشامیدن یک نمونه آن است. باید گفت تنها با رعایت فرهنگ مصرف بهینه و بهره وری در خوردن و آشامیدن می توان در این دو مورد حساس صرفه جویی کرد.
إِنّ الانسَانَ لَفِی خُسرٍ إِلاّ الّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ تَواصَوا بِالَحقّ وَ تَوَاصَوا بِالصّبرِ. (عصر: 2 و 3)
آدمی در زیان مندی است، جز آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند و یکدیگر را به راستی پند داده و همدیگر را به شکیبایی اندرز داده اند.
بدترین زیان انسان آن است که اصلِ سرمایه اش که عمر اوست، بی هیچ بهره ای از بین برود. این آیه ها، لزوم بهره وری و استفاده بهینه از فرصت و زمان را که خداوند در اختیار انسان قرار داده است یادآور می شود. هم چنین تأکید می کند که تنها نیکوکاران، مؤمنان و سفارش کنندگان به نیکی، راستی و شکیبایی از خسران در امانند. روشن است که بهره وری از لوازم عمل صالح و نیک است؛ عملی که بتواند از امکانات و داشته ها، بهترین استفاده را بکند و انسان و جامعه را در مسیر رشد و تکامل الهی قرار دهد.
«فَمَا حَصَدتَم فَذَرُوهُ فِی سُنبُلِهِ؛ آنچه را که درو می کنید با خوشه ای کنار بگذارید». (یوسف: 47)
حضرت یوسف به مصریان چنین گفت: «برای این که از پی آمدهای وخیم خشک سالی برهید، به جز مقدار مورد نیاز، باقی مانده محصول خود را در انبار ذخیره کنید». درباره شیوه ذخیره سازی نیز گفت که دانه ها را از خوشه های آن بیرون نیاورید و بگذارید در خوشه ها بمانند. این آیه می آموزد که آگاهی، تخصص و مهارت، استفاده از عقل در بهره وری بسیار مؤثر است.
«وَکُلُوا وَاشرَبُوا وَلاَ تُسرِفُوا؛ و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید». (اعراف: 31)
خداوند در این آیه انسان ها را به پرهیز از اسراف فرامی خواند که اسراف در خوردن و آشامیدن یک نمونه آن است. باید گفت تنها با رعایت فرهنگ مصرف بهینه و بهره وری در خوردن و آشامیدن می توان در این دو مورد حساس صرفه جویی کرد.
إِنّ الانسَانَ لَفِی خُسرٍ إِلاّ الّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ تَواصَوا بِالَحقّ وَ تَوَاصَوا بِالصّبرِ. (عصر: 2 و 3)
آدمی در زیان مندی است، جز آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند و یکدیگر را به راستی پند داده و همدیگر را به شکیبایی اندرز داده اند.
بدترین زیان انسان آن است که اصلِ سرمایه اش که عمر اوست، بی هیچ بهره ای از بین برود. این آیه ها، لزوم بهره وری و استفاده بهینه از فرصت و زمان را که خداوند در اختیار انسان قرار داده است یادآور می شود. هم چنین تأکید می کند که تنها نیکوکاران، مؤمنان و سفارش کنندگان به نیکی، راستی و شکیبایی از خسران در امانند. روشن است که بهره وری از لوازم عمل صالح و نیک است؛ عملی که بتواند از امکانات و داشته ها، بهترین استفاده را بکند و انسان و جامعه را در مسیر رشد و تکامل الهی قرار دهد.
«فَمَا حَصَدتَم فَذَرُوهُ فِی سُنبُلِهِ؛ آنچه را که درو می کنید با خوشه ای کنار بگذارید». (یوسف: 47)
حضرت یوسف به مصریان چنین گفت: «برای این که از پی آمدهای وخیم خشک سالی برهید، به جز مقدار مورد نیاز، باقی مانده محصول خود را در انبار ذخیره کنید». درباره شیوه ذخیره سازی نیز گفت که دانه ها را از خوشه های آن بیرون نیاورید و بگذارید در خوشه ها بمانند. این آیه می آموزد که آگاهی، تخصص و مهارت، استفاده از عقل در بهره وری بسیار مؤثر است.
روایات:
- امام علی (علیه السلام):
در هر زمان باید عملی و کار و تلاشی صورت گیرد. (4)
- امام صادق (علیه السلام):
کسی که دو روزش (از جهت اعمال) مساوی باشد، زیان کار است و هر کس که روز دومش بهتر باشد، نیک بخت است و هر کس روز دومش بدتر باشد، از رحمت خداوند دور است. هر کس که پیشرفتی در خودش نبیند، نزول کرده است و برای چنین شخصی، مرگ بهتر از زندگانی است. (5)
- امام باقر (علیه السلام):
بلا و مصیبتی چون سبک شمردن گناه و رضایت انسان به وضعیت موجود خود نیست. (6)
- امام علی (علیه السلام):
همانا گذشته گذشت و آینده، نامعلوم است است. پس حال را با کار و تلاش دریاب. (7)
- امام علی (علیه السلام):
در هر روزی، کاری که موجب رشد و پیشرفت است، انجام ده. (8)
- امام علی (علیه السلام):
اشتغال به کار غیر مهم، کارِ با اهمیت تر را ضایع می سازد. (9)
- امام کاظم (علیه السلام):
بکوشید وقت های خود را به چهار بخش تقسیم کنید:
1. بخشی برای راز و نیاز با خدا؛
2. بخشی برای کار و زندگی؛
3. بخشی برای معاشرت با برادران و دوستان مورد اعتمادی که عیب های شما را به شما نشان می دهند، و در باطن به شما ارادت می ورزند؛
4. و بخشی ر برای لذت های مباح خود قرار دهید که با این بخش، توانایی خود را برای انجام دادن سه بخش دیگر می افزایید. (10)
در هر زمان باید عملی و کار و تلاشی صورت گیرد. (4)
- امام صادق (علیه السلام):
کسی که دو روزش (از جهت اعمال) مساوی باشد، زیان کار است و هر کس که روز دومش بهتر باشد، نیک بخت است و هر کس روز دومش بدتر باشد، از رحمت خداوند دور است. هر کس که پیشرفتی در خودش نبیند، نزول کرده است و برای چنین شخصی، مرگ بهتر از زندگانی است. (5)
- امام باقر (علیه السلام):
بلا و مصیبتی چون سبک شمردن گناه و رضایت انسان به وضعیت موجود خود نیست. (6)
- امام علی (علیه السلام):
همانا گذشته گذشت و آینده، نامعلوم است است. پس حال را با کار و تلاش دریاب. (7)
- امام علی (علیه السلام):
در هر روزی، کاری که موجب رشد و پیشرفت است، انجام ده. (8)
- امام علی (علیه السلام):
اشتغال به کار غیر مهم، کارِ با اهمیت تر را ضایع می سازد. (9)
- امام کاظم (علیه السلام):
بکوشید وقت های خود را به چهار بخش تقسیم کنید:
1. بخشی برای راز و نیاز با خدا؛
2. بخشی برای کار و زندگی؛
3. بخشی برای معاشرت با برادران و دوستان مورد اعتمادی که عیب های شما را به شما نشان می دهند، و در باطن به شما ارادت می ورزند؛
4. و بخشی ر برای لذت های مباح خود قرار دهید که با این بخش، توانایی خود را برای انجام دادن سه بخش دیگر می افزایید. (10)
پی نوشت ها:
1. آل عمران: 191.
2. نازعات: 35.
3. نجم: 39.
4. غررالحکم و دررالکلم، ح 6458.
5. وسائل الشیعه، ج 11، ص 376.
6. تحف العقول، ص 208.
2. نازعات: 35.
3. نجم: 39.
4. غررالحکم و دررالکلم، ح 6458.
5. وسائل الشیعه، ج 11، ص 376.
6. تحف العقول، ص 208.