الگوهای ضد هنجاری در مصرف
بی گمان ارایه الگوهای هنجاری به معنای ارایه راهکارهایی است که انسان را در مسیر کمالی قرار می دهد تا از هر چیزی به مقدار توان و ظرفیت خویش به اندازه نیاز بهره گرفته و آن را مورد استفاده قرار دهد. هنگامی که در آموزه های عقلانی و عقلایی و یا شرعی از اموری پرهیز داده می شود و افعال اختیاری انسان در آن تحلیل می شود و از وی خواسته می شود که افعال خاصی را در پیش گیرد ، در حقیقت از وی خواسته می شود تا کمالاتی را به دست آورد و نواقص و کاستی هایی را از خود دور سازد. اصولا تاکید بر هنجارها واخلاق در علوم مختلف از آن روست که انسان به کمال فردی و جمعی لایق و شایسته خویش دست یابد.
بسیاری از چیزهایی که عقل و عقلا و شریعت آن را به عنوان امور خوب و پسندیده معرفی می کند و خواستار تحقق صفاتی خاص در انسان از طریق تکرار می شود، در حقیقت همان امور اخلاقی و هنجاری است.
یکی از زیر مجموعه های اخلاق ، اخلاق کاربردی است که در حقیقت خود زیر مجموعه اخلاق هنجاری است. با این تفاوت که اخلاق کاربردی ناظر به حوزه خاصی از زندگی فردی و اجتماعی بشر است. از جمله اخلاق کاربردی می توان به اخلاق زیستی و یا اخلاق سیاسی و اخلاق جنسی اشاره کرد.
اخلاق کاربردی و یا کاربستی بیانگر اصول و ارزش ها و آرمان های اخلاقی است که شخص می بایست در محیط اجتماعی آن را رعایت کند. در اخلاق کاربردی به انسان آموخته می شود که چگونه می بایست زیست کند. از این رو می توان آن را ا خلاق زیستن دانست. در این شیوه به انسان این معنا آموخته می شود که چه چیزی ارزشی است و چگونه می توان بهره مندی از خوبی ها را تجربه کرد و زشتی ها گریخت. بنابراین افزون بر تحلیل و بررسی ریشه ای و بنیادین فضایل و راذیل اخلاقی ، راه تشخیص تکالیف اخلاقی و شیوه های تحقق آن ها در قلمروهای خاصی از زندگی تبیین می شود.
اخلاق مصرف نیز یکی از بخش های مهم زندگی بشر است که آموزه های اخلاق کاربردی ناظر به آن است. هر چند که این بخش خود زیر مجموعه بخش کلی تر و عمومی تری به نام اخلاق معیشت است ولی از آن جایی که شیوه درست مصرف تاثیر شگفت و شگرفی در کلیت زندگی بشر به جا می گذارد ، توجه خاصی به این بخش مبذول می شود.
قرآن به مساله مصرف به عنوان یکی از مهم ترین کلیدهای دست یابی به اخلاق کامل زیستی در کنار اخلاق معیشت توجه داشته است. ازاین رو الگوهای درست و نادرست در این حوزه را به شکل آموزه های اخلاقی و یا حقوقی و بلکه فقهی بیان کرده است تا مومنان بلکه انسان ها از آن بهره مند شده و در مسیر کمالی خویش از آن سود جویند.
بخش عمده ای از مباحثی که قرآن در این حوزه بدان پرداخته است ، مربوط و یا مرتبط به حوزه الگوهای ضد کمالی مصرف است. به این معنا که قرآن خواسته با معرفی روش های نادرست مصرف که آدمی را از کمال دور می سازد ، الگوهای درست مصرف را تبیین نماید. در ادامه این بحث ، برخی از این روش ها و شیوه های نابهنجار در مصرف مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد.
http://somamus.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1154&Itemid=114

و نيز در آيه ۹ سوره انبيا مى فرمايد: پس (از آن كه اشرار امت گفتار رسولان حق را انكار و در مقام آزارشان برآمدند) ما به وعده اى كه به آن ها داديم وفا كرديم و هر كه را خواستيم از شّر دشمنان نجات داديم و مفسدان و مسرفان ظالم را هلاك گردانيديم.
از آيات قرآن كريم به خوبى فهميده مى شود كه، اسراف و تبذير نقطه مقابل بخل و خست و هر دو بد و نامناسب و زشت هستند.
والذين اذا انفقوا لم يسرفوا و لم يفتروا و كان بين ذالك قواماً: كسانى كه به هنگام انفاق نه اسراف مى كنند و نه سختگيرى و بخل مى ورزند، بلكه در ميان اين دو (كار زشت) حد اعتدال و ميانه(كه سخاوت و بخشش) است را مى گيرند.
حضرت على(ع) در اين باره فرموده اند:
آگاه باشيد مال را در غير مورد استحقاق صرف كردن، تبذير و اسراف است. ممكن است اين عمل انسان را (به ظاهر) در دنيا بلند مرتبه كند اما مسلماً در آخرت پست و حقير خواهد بود. در نظر توده مردم (عوام) ممكن است سبب اكرام شود، اما در پيشگاه خداوند موجب سقوط مقام انسان مى شود.
از پيامبر اسلام(ص) درباره لزوم دورى از اسراف روايت شده است كه فرموده اند:
شكمبارگى اسباب نافرمانى خداوند است. كم خورى از پاكدامنى و پرخورى از اسراف است.
امام على(ع) نيز فرموده اند: «از پرخورى دورى كنيد كه موجب قساوت قلب، تنبلى در نماز و سبب تباهى بدن است.»
«از پرخورى بپرهيز كه هر كس پيوسته پرخورى كند دردهايش فراوان شود و خواب هاى پريشان ببيند.» البته همه مى دانيم كه پرخورى يكى از مصاديق اسراف است.
در تفسير نمونه درباره لزوم دورى از اسراف ذيل اين آيه آمده است:
جمله «كلوا و اشربوا و لا تسرفوا»: بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد كه در آيه فوق آمده است، گرچه بسيار ساده به نظر مى رسد، اما امروز ثابت شده است كه يكى از مهم ترين دستورات بهداشتى همين است. زيرا تحقيقات دانشمندان به اين نتيجه رسيده است كه سرچشمه بسيارى از بيمارى ها- غذاهاى اضافى است كه به صورت جذب نشده در بدن باقى مى ماند. اين مواد اضافى هم بار سنگينى است براى قلب و ساير دستگاه هاى بدن و هم منبع آماده اى است براى انواع عفونت ها و بيمارى ها. لذا براى درمان بسيارى از بيمارى هاى نخستين گام اين است كه اين مواد مزاحم كه در حقيقت زباله هاى تن انسان هستند، سوخته شوند و پاكسازى جسم عمل گردد.
عامل اصلى تشكيل اين مواد مزاحم، اسراف و زياده روى در تغذيه و به اصطلاح «پرخورى» است و راهى براى جلوگيرى از آن جز رعايت اعتدال در غذا نيست. در عصر و زمان ما كه بيمارى هاى گوناگونى مانند بيمارى قند، چربى خون، تصلب شرائين، نارسايى هاى كبد و انواع سكته ها، فراوان شده، افراط در تغذيه يا توجه به عدم تحرك جسمانى كافى، يكى از عوامل اصلى محسوب مى شود و براى از بين بردن اين گونه بيمارى ها راهى جز حركت كافى و ميانه روى در تغذيه نيست.
مفسر بزرگ ما، مرحوم «طبرسى» در «مجمع البيان» مطلب جالبى نقل مى كند كه هارون الرشيد طبيبى مسيحى داشت كه مهارت او در طب معروف بود: روزى اين طبيب به يكى از دانشمندان اسلامى گفت: من در كتاب آسمانى چيزى از طب نمى يابم. در حالى كه دانش مفيد بر دو گونه است: علم اديان و علم ابدان، او در پاسخش چنين گفت: خداوند همه دستورات طبى را در نصف آيه از كتاب خويش آورده است: «كلوا و اشربوا و لاتسرفوا: بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد» و پيامبر ما نيز طب را در اين دستور خويش خلاصه كرده است: المعده بيت الادواء و الحميه راس كل دواء و اعط كل بدن ما عودته: «معده خانه همه بيمارى هاست و امساك سرآمد همه داروهاست و به آن چه بدنت را عادت داده اى(از عادات درست) آن را از او دريغ ندار.
طبيب مسيحى هنگامى كه اين سخن را شنيد، گفت: قرآن شما و پيامبرتان براى جالينوس(طبيب معروف) طبى باقى نگذارده اند. كسانى كه اين دستور را ساده فكر مى كنند، خوب است در زندگى خود آن را بيازمايند تا با اهميت و عمق آن آشنا شوند و معجزه رعايت اين دستور را در سلامت جسم و تن خود ببينند.
متاسفانه مصاديق اسراف در جامعه زياد است: مصرف بالاى نان و ضايعات موجود، مصرف زياد آب و هدر روى فراوان اين نعمت الهى، باقى مانده غذاهايى كه به زباله دانى ريخته مى شود، نيم خوره ميوه جات و ... همه و همه از مصاديق اسراف در جامعه ما هستند.
از امام باقر(ع) نقل است كه، پدرم به شدت از اسراف دورى مى كرد. هنگام غذا اگر خرده هاى نان در سفره بود، مى خورد و مى فرمود: خداوند امت هاى گذشته را به خاطر اسراف عذاب فرمود.

http://www.aviny.com/Occasion/Melli/EslaheOlgo/88/VijeName.aspx

در نام گذاري امسال يك پيام مخفي وجود دارد و آن اين است كه روال مملكت ما زياد مورد رضايت نيست . سال هاي قبل به نام هاي پيامبر (ص) ، اميرالمؤمنين (ع) و ... ناميده مي شدند . امّا امسال از كلاس بالاي معنويت به كلاس پايين ترك يك گناه كبيره افول كرده ايم : سال اصلاح الگوي مصرف ! يك دفعه كلاس نام گذاري سال ها افت شديدي پيدا كرد . اگر همين طور پيش برود ، سال ديگر مي شود اصلاح مصرف گاز ، سال بعدش مي شود سال ترك شهوات ، سال بعد سال درس خواندن و ... .

از آن جايي كه امسال 8/8/88 با ميلاد امام رضا (ع) و جمعه مصادف شده ، انتظار مي رفت كه سال امام رضا (ع) ناميده شود . امّا پيام مخفي نامگذاري امسال به اين نام ( اصلاح الگوي مصرف ) ، اين است كه در سطوح پايين عمل و اخلاق هنوز مردم ما مشكل دارند ، بنابراين نام گذاري سال ها در سطوح بالا افت مي كند .

اين بحث 3 محور دارد . محور اوّل : بررسي پيام ، محور دوم : بررسي كلمه اسراف و تبذير به عنوان يك گناه كبيره  و محور سوم : بررسي راه حل .

اوّل نگاهي به بعضي از جملات پيام مي كنيم : « ما دچار اسراف هستيم ، بسياري از منابع كشور ما دچار اسراف گري هاي ماست و اين امر منتهي به شكاف بين فقرا و اغنيا مي شود . » بحث عدالت از منظر اقتصادي ! يعني اوّلاً ما دچار اسراف هستيم و داريم اسراف مي كنيم و اسراف كردن علاوه بر اين كه براي آخرت ما مشكل مشكل ايجاد مي كند ، مشكل دنيايي نيز براي ما به وجود مي آورد و آن مشكل اقتصادي براي جامعه است ؛ شكاف بين اغنيا و فقرا دائم عريض تر مي شود . فاصله‌ي بين فقر و غنا بيشتر مي شود .

پس از اين ، به اسراف هاي شخصي ، عمومي و در كلان بالاتر ، به اسراف هاي دولتي ، اجرايي و ... اشاره كردند .

توقّع مقام معظم رهبري در اين پيام برنامه ريزي و حركت است . نه اين كه بگوييم پيام مقام معظم رهبري اين بوده كه اسراف نكنيم و بياييم در و ديوار شهر را پر كنيم از پوستر هايي كه رويشان نوشته شده « اسراف نكنيم ! » و يا اين كه چند تا سمينار چرب در كيش همراه با هتل و همه امكانات برگزار كنيم براي اسراف نكردن .

برنامه ريزي يعني اين كه عقلا ، متفكّرين و من و شما نيز در سطح خودمان به بررسي اسراف بپردازيم ، برنامه ريزي كنيم و سپس حركت كنيم . حتّي اگر شده يك اقدام كوچك انجام دهيم .

براي روشن تر شدن اين فرمايشات ، من چند تا مثال از ميان 200 – 300 مثال انتخاب كردم .

- مثلاً در مورد مصرف شكر در مملكت ما : بالاترين الگوي مصرف جهاني براي شكر 30 كيلوگرم در سال است . كشور ما حدود 3/1 ميليون تن شكر خودش توليد مي كند . اگر بخواهيم به 30 كيلوگرم شكر حساب كنيم ، 2 ميليون تن شكر براي ما كافي است . امّا ما 10 برابر الگوي بالاي مصرف جهاني شكر مصرف مي كنيم . در نتيجه پارسال مجبور شديم 6 ميليون تن شكر وارد كنيم . واردات يعني زمين زدن اقتصاد . ما مي توانستيم با 700000 كيلو سر و ته قضيه را به هم بياوريم ؛ امّا داريم 6 ميليون تن وارد مي كنيم .  در بالاترين الگوي مصرف ماهي يك كيلو شكر بايد مصرف كنيم ؛ ما سرانه داريم نفري ماهي 10 كيلو شكر مصرف مي كنيم .

- مصرف انرژي در كشور : كلّ مصرف انرژي در كشور ما 17 برابر ژاپن ، 5/8 برابر كلّ اروپا ، 1/2 برابر كشور يك ميليارد و پانصد ميليون نفري چين است . يعني ما اندازه يك كشور 750 ميليون نفري انرژي مصرف مي كنيم .

در بعضي جاها رفاه ما كمتر از اروپاست و دليل آن اين است كه در بعضي جاها ما خيلي اسراف مي كنيم . آخه در كجاي جهان اين گونه انرژي مصرف مي شود كه ما مصرف مي كنيم ؟!

البتّه بعضي جاها سياست هاي حكومتي و دولتي نيز مشكلاتي براي مصرف ايجاد مي كند .

- مصرف آب سالم در كشور ما 70 برابر الگوي جهاني است . آب سالم در ساير كشور هاي جهان آبي كه براي استخر ، شستشوي ماشين ، آبياري و شستن دست و صورت به كار مي رود با آبي كه براي آشاميدن است فرق مي كند . امّا در كشور ما آب آشاميدني كه براي آن هزينه شده براي تمام مصارف ما به كار مي رود . البتّه در اين جا نيز بايد به سياست هاي اجرايي دولت توجّه كرد .

 نكته بعدي ، برخي فكر مي كنند كه مقام معظم رهبري تازه به اين مطلب اشاره كرده اند ؛ در حالي كه در اين تاريخ ها به اين موضوع اشاره شده :

11 / 2 / 87 : « ما به مصرف گرايي افراطي دچار هستيم . »

28 / 12 / 70 : « مصرف گرايي هم زيان اجتماعي ، هم زيان اقتصادي و هم زيان رواني و اخلاقي دارد . من مكرّر عرض كرده ام و باز هم مي گويم و خواهش مي كنم مصرف گرايي را رها كنيد . »

25 / 9 / 71 در ديدار با زنان : « من به خانم هاي جوان و خانه دار عرض مي كنم شأن زن مسلمان بالاتر از اين است كه در دوراني كه بسياري از مردم محتاج كمك اند ، بروند پول بدهند طلاي اضافي بخرند ، زينت بخرند ، وسايل رنگارنگ بخرند و ... . »

21 / 7 / 86 : « ما مردم مُصرفي هستيم ، اسراف در آب ، در نان ، در تنقلات ، در بنزين و در ... . »

4 / 1 / 79 در پيام نوروزي ، 26 / 1 / 70 پيام  ،  2 / 9 / 68  ،  29 / 12 / 73 پيام نوروزي  ،  29 / 12 / 75 پيام نوروزي  ،  1 / 1 / 76 پيام نوروزي  ،  1 / 1 / 77 پيام نوروزي  ،  4 / 10 / 78  ،  25 / 9 / 79  ،  5 / 6 / 80  ،  15 / 9 / 81  و  11 / 2 / 87  . 

اين ها همه دقيقاً مثل هم هستند . يعني مقام معظم رهبري در اين دوران حكومتشان قريب به 30 بار در مورد مصرف گرايي ما هشدار داده اند . امّا گوش شنوايي در كار نبوده . به همين دليل است كه سالي كه بايد به نام امام رضا (ع) ناميده شود ، به اين نام ناميده مي شود .

  اسراف و مصرف گرايي

مصرف گرايي به اين معنا نيست كه به اندازه شأن خود مصرف نكنيم . مثلاً كسي در شأن و رتبه متوسط اجتماع قرار دارد ، هيچ اشكالي ندارد كه متوسط مصرف كند . و كسي كه در رتبه بالاي اجتماع قرار دارد ، شأنش ايجاب مي كند بالاتر خرج كند . مثلاً كارگر محترم شهرداري محترم شهرداري وقتي براي عيدي به درِ خانه‌ي يك خانواده اي از قشر متوسط مي رود ، به 200 – 300 تومان راضي مي شود و وقتي به در خانه‌ي يك خانواده اي از قشر بالا مي رود به 1000 – 2000 تومان . مشكل ما اين است كه مصرف ، بد انجام مي شود ؛ اسراف يعني دور ريز . مصرف ما مشكل دارد . مثلاً در شأن كسي كه در طبقه‌ي بالاي اجتماع قرار دارد و ماشين خوب دارد ، اين نيست كه روزي 100 كيلومتر در خيابان الكي با ماشين بگردد . اين مي شود اسراف . ماشين خوب داري ، درست هم استفاده كن . اين طوري نيست كه بگوييم هر كس خانه‌ي خيلي خوب و يا ماشين خيلي خوب دارد ، اسراف كرده . نه ، مصرف غلط است .

در پيام بررسي كرديم و متوجّه شديم كه الگوي مصرف مورد بحث است .

مقدار دور ريز نان مملكت ما طوري است كه مي توان تنها با هزينه‌ي دور ريز نان تهران مشكل ازدواج يك ميليون زوج را ماهانه حل كرد . اين مبلغ بسيار زيادي است . مقدار بسيار زيادي از هزينه هاي مملكت ما در سطل زباله است .

البتّه تصريح مي كنيم كه ما الآن درباره‌ي مشكلات مربوط به مصرف مردمي صحبت مي كنيم . درباره مشكلات دولت نيز كه اسراف هاي بسيار سنگيني است و قابل مقايسه با اسراف هاي كلّ ملّت هم نيست ، هم صحبت مي كنيم . كه دولت بايد آن مشكلات را بررسي كند و حتما هم در حال بررسي است . امّا ما درباره‌ي خودمان داريم صحبت مي كنيم . مشكل اصلي ما اين است كه ما فقط خودمان را مي بينيم و چند نفر دور و برمان را . و مي گوييم اگر چقدر مي شود مثلا مي شود ماهي 2000 – 3000 تومان و فكر نمي كنيم كه اگر ما يك ميليون نفر بشويم ، نفري 2000 تومان چقدر زياد مي شود . اكثريت مطلق مردم در جامعه‌ي ما مبتلاي به اسراف هستند و بد مصرف مي كنند . مشكل ما در تنوع مصرف است .