ضرورت بازگشت به الگوهاى مصرف اسلامى

استفاده صحیح از نعمت هاى الاهى از بزرگترین دغدغه هاى پیشوایان دین بوده است . از این رو ست که سیره مصرفى اهل بیت(ع) مشاهده مى شود که ایشان «دورى از اسراف» و «قناعت در مصرف» از اصول مورد تاکید ایشان بوده است . این در حالى است که پیروان ایشان در کشورى اسلامى چون ایران امروزه گرفتار اسراف و تبذیر و مصرف گرایى شده اند. ما را چه شده است که امروزه ایران و ایرانیان را در شمار مصرف گرا ترین مردمان محسوب مى کنند؟!

با نگاهى به آمار مقایسه اى مصرف ایران با دیگر کشورها؛ به ویژه کشورهاى پیرو مکاتب مادى گرا و دنیا طلبى چون فرانسه ،چین، ژاپن و آمریکا و...؛ ضرورت بازگشت به اصول مصرفى اسلام و پیروى از الگوهاى مصرف اسلامى رخ مى نماید .

بر اساس گزارش موسسه «مارکت اوراکل»، ایران از نظر ارائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختى به این کالا نخستین کشور در میان کشورهاى جهان است و بیش از 36 درصد کل مصرف بنزین خاورمیانه در سال 2007 در ایران مصرف گردیده است. متوسط مصرف سوخت خودروهاى بنزینى در کشورمان حدود 11 لیتر در روز است، در حالى که متوسط مصرف سوخت در کشورهاى دیگر نظیر آلمان و ژاپن 5/2، در انگلیس 5/3، در فرانسه 9/1، در کانادا 5/6 و در کشور آمریکا 3/7 لیتر در روز است. هر 10 سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران 2 برابر مى شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانى یک تا 2 درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفى جهان در حدود هر 50 سال یک بار 2 برابر مى شود. یعنى ایران در مقایسه با میانگین جهانى 4 تا 5 برابر بیشتر سوخت مصرف مى کند. هم اکنون 9 درصد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف مى شود. و هر ساله بیش از 38درصد از بودجه سالانه دولت ایران به یارانه بنزین اختصاص مى یابد. در حالى که در صورت مصرف استاندارد، ایران مى تواند یکى از صادر کنندگان بنزین باشد.

سرانه مصرف نان در ایران به گفته معاون وزیر بازرگانى، حدود 160 کیلوگرم در سال است که نسبت به کشورهاى اروپایى نظیر فرانسه که 56 کیلوگرم و در آلمان 70 کیلوگرم در

سال است، بیش از 2 تا 3 برابر است. به اذعان رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس یارانه نان طى پنج سال اخیر به طور متوسط سالانه بیش از 30 درصد رشد داشته است و در سال جارى این رقم بالغ بر 26 هزار میلیارد ریال است و ادامه این روند طى 10 سال آینده با رشد متوسط 15 درصد بدون در نظر گرفتن افزایش یارانه قیمت نان، میزان یارانه پرداختى به 600 هزار میلیارد ریال خواهد رسید.

براساس گزارش صندوق بین المللى پول، ایران دومین کشور جهان از نظر پرداخت یارانه انرژى با رقم 37 میلیارد دلار مى باشد . مصرف سرانه انرژى در ایران به ازاى هر نفر بیش از 5 برابر مصرف سرانه کشورى مانند اندونزى با 225 میلیون نفر جمعیت، 2 برابر چین با یک میلیارد و 300 میلیون نفر جمعیت و 4 برابر کشور هند با یک میلیارد و 122 میلیون نفر جمعیت است که با مقایسه شاخص شدت مصرف انرژى در ایران با بسیارى از کشورهاى جهان، شاهد وضعیت ناهنجار بهره بردارى انرژى هستیم .

در بخش ساختمان و مسکن ایران براساس آمار و ارقام منتشره، متوسط مصرف انرژى به ازاى هر مترمربع در ایران 6/2 برابر متوسط مصرف در کشورهاى صنعتى است که در بعضى از شهرهاى کشورمان، این رقم به حدود 4 برابر مى رسد.

تبریزى مدیرعامل سابق شرکت ملى پالایش و پخش فرآورده هاى نفتى در خصوص میزان مصرف گاز ایران گفته است: ایران بعد از کشورهاى امریکا و روسیه در رتبه سوم مصرف جهان قرار دارد؛ میزان مصرف گاز طبیعى در ایران از 68 میلیارد متر مکعب در سال 2001 با متوسط رشد سالانه 3/10 درصد به 123 میلیارد متر مکعب در سال 2008 رسیده و پیش بینى مى شود در سال 2012 میلادى میزان مصرف به 277 میلیارد متر مکعب برسد. و با ادامه این روند در سال هاى آینده ایران به یک مصرف کننده بزرگ گاز طبیعى در جهان تبدیل خواهد شد.این در حالى است که دولت در سال گذشته 134هزار میلیارد ریال یارانه گاز به مشترکان بخش خانگى تعلق داده است.

الگوى مصرف آب آشامیدنى بر اساس اعلام بانک جهانى براى یک نفر در سال، یک متر مکعب و براى بهداشت در زندگى به ازاى هر نفر، 100 متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوى جهانى آب مصرف مى شود! از نظر مصرف برق هم، ایران نوزدهمین کشور پرمصرف برق در دنیاست، و دولت سالیانه یارانه 4 هزار میلیارد تومانى براى برق در نظر مى گیرد. دکتر داوودى معاون اول رئیس جمهور در همایش ملى نگاه قدسى به آب گفته است که سرانه مصرف آب ایرانى ها پنج برابر سرانه مصرف جهان است.

سرانه مصرف شکر در ایران 29 کیلو گرم است در حالى که میانگین مصرف شکر در جهان 22 کیلو گرم مى باشد، و نیز تحقیقات کارشناسان نشان مى دهد ایرانى ها 30 درصد بیشتر از میانگین جهانى روغن مصرف مى کنند، و همچنین مصرف میوه در ایران 4 برابر استاندارد جهانى است.

همانطور که مشاهده مى کنیم مقایسه میزان مصرف در بخش هاى مختلف با سایر کشورها، نشان دهنده وضعیت بسیار نامطلوب مصرف در همه زمینه ها است. و جالب تر اینجاست که سالیانه نزدیک به 12/2 هزار میلیارد تومان یارانه واقعى و 78 هزار میلیارد تومان یارانه پنهان پرداخت مى کنیم. که در مجموع مبلغ کل یارانه آشکار و پنهان دولت چیزى در حدود 90 هزار میلیارد تومان است.

گذشته از آمارهاى فوق، فقدان مدیریت صحیح زمان و صرف بى رویه عمر در صف ها، ترافیک ها ،مسافرت هاى غیر ضرورى، و گذراندن عمر در برنامه هاى غیر مفید براى دنیا و آخرت؛ از دیگر مواردى است که در مقایسه با دیگر ملت ها و کشورها، مصرفى بى رویه داریم. چنان که مشهور است، کار مفید کار گران و کارمندان ایرانى نسبت به برخى کشورها بسیار کم تر است.

در حقیقت صرفه جویى در استفاده از نعمت هاى خداوندى، امرى است که در مکتب اسلام بدان اهتمام بسیار است . این در حالى است که پیروان مکاتب مادى گرا و دنیاپرستى چون مکاتب لیبرالیسم و کمونیسم در کشورهاى چین و فرانسه و آمریکا و ....؛ بیش از پیروان مکتب اسلام به الگوهاى مصرفى اسلام پایبند هستند. از این رو ست که باید به الگوهاى مصرفى اسلامى بازگردیم و پرونده مصرف گرایى خود را مورد تجدیدنظر قرار دهیم . تحقق واقعى فرمایشات مقام معظم رهبرى (دام ظله العالى)، تنها با ورود همه جانبه مردم، دولت و مجلس امکان پذیر است و ورود به این پیکار امروز یک تکلیف شرعى و ملى محسوب مى گردد. لذا باید گام هاى عملى در اصلاح الگوهاى مصرفى خود برداریم، تا خود را به الگوهاى مصرفى اسلامى نزدیک تر کنیم. بدین سان نباید خودمان

را با برگزارى چند سمینار وکنگره در این خصوص، سرگرم کرده؛ از اصل پیام مقام معظم رهبرى غافل شویم.

مصرف بى رویه چیست؟

مصرف به معناى استفاده از آن چه در اختیار انسان است، بوده و مصرف بى رویه را مى توان استفاده نا به جا و نامناسب تعریف کرد. تعبیر مصرف بى رویه در برابر تعبیر مصرف بهینه است . معیار مناسب و بهینه بودن مصرف را مى توان بر اساس اصول مصرفى اسلام و شرایط زمانى و مکانى تبیین نمود. گفتنى است، الگوى مصرف در کشورهاى مختلف بسته به فرهنگ ها و سنت هاى مردمان آن زادبوم، متفاوت است. الگوى مصرف در جامعه ما از دیرباز مترادف با اصول مصرفى اسلامى چون قناعت، خوددارى از اسراف بوده است. بدون تردید اصلاح الگوى مصرف در کشور ما به معناى ترویج و جامعه پذیرى الگوى مصرف ایرانى-اسلامى است.

از سوى دیگر، کشور ما امروز نیازمند تولید ثروت است و تحقق این مهم در گام اول مستلزم اصلاح الگوى مصرف در کشور است. خط کش مدرج توسعه یافتگى واقعى، نشان مى دهد که بین مصرف گرایى و تولید ثروت در یک جامعه رابطه عکس وجود دارد. اگر امروز بازارهاى جهانى در چنبره مصنوعات چینى و ژاپنى قرار دارد، به خاطر مصرف گرا نبودن مردمان این کشورهاست. پرهیز از مصرف گرایى در کشورهایى مثل چین، ژاپن و برخى از کشورهاى بزرگ اروپایى که اقتصادهاى بزرگى دارند کاملا مشهود است. انقلاب اسلامى به مردم ما یاد داد که با فرهنگ صرفه جویى و قناعت مى توان بر تمام مشکلات فائق آمد. اما مع الاسف، به واسطه سیاست هاى غلط اقتصادى و فرهنگى سال هاى پس از جنگ تحمیلى و به تبع آن تغییر ذائقه مردم؛ و همچنین رویکردهاى جدید دشمن در مقابله نرم افزارى با انقلاب اسلامى به یک باره تمام دستاوردهاى ده سال اول انقلاب فراموش شد و بار دیگر تجمل گرایى، مصرف گرایى و اسراف در کشور ترویج شد. این در حالى است که عمده پیشرفت هاى کشورهایى مثل ژاپن، کره جنوبى و... بر شالوده تجربیات جنگ و فرهنگ قناعت مردم جنگ دیده صورت گرفت. در واقع باید اذعان کنیم ما پس از جنگ به دلیل سیاست هاى غلط یک فرصت تاریخى را از دست دادیم. اما امروز به واسطه عزم جدى مسئولان کشور و یک صدایى دولتمردان در ضرورت تحول اقتصادى در تمام زمینه ها؛ بار دیگر این فرصت احیا شده است که، فرهنگ صرفه جویى و قناعت ترویج و ترمیم گردد. رمز تولید ثروت در یک کشور پرهیز از مصرف گرایى است و کشورهایى به دام تجمل و اسراف مى افتند که تولید در فرهنگ عمومى آنها جایگاهى ندارد. امروز به ضرس قاطع باید تاکید کرد راه پیشرفت کشور همان گونه که مقام معظم رهبرى فرمودند، پرهیز از اسراف و ترویج الگوى مصرف بومى و اسلامى است.

در حقیقت مصرف بى رویه خود مانع بزرگى در برابر رسیدن به اهداف چشم انداز جمهورى اسلامى است. دست یابى به پیشرفت، صرفا با ساخت صنایع بیشتر و امکانات، امکان پذیر نیست . در حال حاضر وضع به گونه اى است که، گویا قرار است ایران با رسیدن به درجات بالاى پیشرفت، به درجه اول مصرف گرایى نیز برسد. در واقع، به لحاظ فرهنگى نیز، نیاز به توسعه آموزه هاى فرهنگ اسلامى در میان نیروى انسانى پیشرفت ساز است. در حقیقت بایست آموزه ها و اصول مصرفى اسلام را بازخوانى کرده، بار دیگر مردم را بدان توجه داد. از این رو به بررسى اصول مصرفى از دیدگاه اسلامى مى پردازیم.

نگاهى به اصول مصرفى اسلام

1. پرهیز از اسراف

اسراف چیست؟

اسراف در لغت به معناى ولخرجى، بى اعتدالى و تجاوز از حد است(1). و در اصطلاح عملى است خارج از حدود و موازین مشروع و معقول باشد . از این رو مصرف زمان و عمر، مال و... در مسیر نادرست اسراف نامیده مى شود. امام على (ع) در روایتى بد ترین نوع مصرف را اسراف مى دانند(2) و در روایت دیگرى مى فرمایند: « واى بر اسرافکار، که( با اسراف) خود چقدر از صلاح خویش دور شد»(3) مى توان مصادیق اسراف را چنین بر شمرد:

1. استفاده نامناسب از اموال شخصى

استفاده نامناسب از اموال را مى توان در چندین صورت اسراف تلقى کرد.

الف- ضایع کردن مال و بیهوده تلف کردن آن، اگر چه کم باشد از بارزترین مصادیق اسراف است مانند بیرون ریختن آب باقیمانده در لیوان، پوشیدن لباس قیمتى مخصوص مهمانى در محیط کار، دور ریختن غذا و میوه به بهانه استفاده از آن . نقل شده است که

امام صادق (ع) روزى نگاهش به میوه اى که بطور کامل خورده نشده، و از خانه آن حضرت به بیرون پرتاب شده بود، افتاد. ایشان با دیدن میوه نیم خورده خشمگین شده و (با عتاب) فرمودند: این چیست؟ اگر شما سیر شده اید، بسیارى از مردم سیر نشده اند (و گرسنه هستند) آن را به کسى بدهید که نیازمند آن است.(4)

چرا غذا را بیش از نیاز پخت مى کنیم؟ چرا در مصرف آب و برق صرفه جویى نمى کنیم؟ چرا در استفاده از کاغذ، لوازم التحریر، دستمال کاغذى زیاده روى مى کنیم؟ چرا از میوه ها درست استفاده نمى کنیم؟ چرا در پخت نان و شیوه نگهدارى آن اصول لازم را به کار نمى بندیم؟ چرا عده اى مرفه و بى درد ثروت عمومى جامعه را ولو با درآمدهاى خود با استفاده از ابزار و لوازم لوکس ضایع مى کنند؟ چرا الگوهایى که در برخى رسانه هاى جمعى و نیز عملکرد بعضى مدیران مشهود است جامعه را به سوى یک زندگى تجملى و اسراف گرایانه مى کشد؟ و ده ها چراى دیگر که همه روزه با آن برخورد داریم. امام صادق(ع) مى فرماید: «میانه روى در زندگى چیزى است که خداوند آن را دوست دارد و اسراف را دشمن دارد، حتى اگر این اسراف با بیرون انداختن هسته خرمایى باشد، چرا که آن هسته به کار مى آید. یا با بیرون ریختن آب باقیمانده (در لیوان) باشد».(5)

در روایتى امام موسى کاظم (ع) در پاسخ به این سئوال که» آیا اگر کسى ده پیراهن داشته باشد اسراف کرده است ؟»، پاسخ منفى داده مى فرمایند: «لا، و لکن ابقى لثیابه و لکن السرف ان تلبس ثوب صونک فى المکان القذر»(6)؛ اسراف آن است که لباس فاخر خود را در مکان آلوده و کثیف بپوشى. آرى ! استفاده نا بجا از امکانات زندگى مانند لباس، غذا و ... نیز اسراف است .

یکى از ویژگى هاى عالى فرهنگ اسلام این است که در مصرف و استفاده از بعضى امکانات « شان و موقعیت» افراد را مد نظر قرار داده؛ ملاک اسراف و عدم اسراف را با اوضاع و احوال زمانى و موقعیت اقتصادى و اجتماعى فرد گره زده است. به عنوان مثال در مسئله نفقه همسر، منزل و لباس و زیور آلات را در شان و جایگاه همسر منوط کرده است. البته باید توجه داشت که وسعت و سادگى چیزى است، و تجمل پرستى چیز دیگر. از دیدگاه اسلام اولى ممدوح و دومى مذموم است. مسئله اى که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد این است که بهره بردارى از نعمت هاى الهى، چنان چه از حد طبیعى فرد منزلت اجتماعى او بگذرد، اسراف است. استفاده از امکانات در حد اعتدال پسندیده است و چه بسا کمتر از این حد در مورد بعضى افراد، مصداق بخل باشد. حضرت على (علیه السلام) درباره نشانه مسرف مى فرماید: «للمسرف ثلاث علامات: یاکل مالیس له و یلبس مالیس له و یشترى مالیس له»؛ اسراف کار سه ویژگى دارد: مافوق شان خود مى خورد، بیش از شأن خود مى پوشد و بیش از منزلت خود خریدکند.

در این بحث نباید غافل بود که برخى براى توجیه ولخرجى ها و چشم و هم چشمى هاى خویش، شان و منزلتى ساختگى براى خویش مى سازند . لذا باید از تقلید کور کورانه از دیگران پرهیز نمود. در تعابیر اسلامى حدى را که براى مسکن معین کرده اند این است که به اندازه «کفایت» و «کفاف» آدمى باشد و این مقدار نسبت به افراد، خانواده ها، زمان ها و مناطق متفاوت است. در عین حال این امر باید به گونه اى باشد که از حد اعتدال زمان و منطقه آن فرد تجاوز نکند. حضرت على(علیه السلام) در بیان حد لباس انسان هاى باتقوا مى فرماید: «ملبسهم الاقتصاد» لباس پوشیدن متقین در حد اعتدال و میانه روى است. نه لباس هاى قیمتى مى پوشند و نه لباس هاى ژولیده و پست. بلکه در پرتو لباس معمولى، ظاهرى آراسته، پاکیزه و متین دارند.(7)

ب- صرف مال در آنچه به بدن ضرر مى رساند. مثل خوردن پس از سیرى، در صورتى که مضر باشد.

امام صادق (علیه السلام)مى فرماید: «انما الاسراف فیما اتلف المال و اضرّ بالبدن»(8) اسراف در چیزى است که موجب اتلاف مال و اضرار به بدن شود. استفاده از اموال خود در جهت آسیب رساندن به بدن را مى توان در مواردى چون استعمال دخانیات، نوشیدنى ها و تنقلات مضر، جراحى هایى مانند جراحى هاى زیبایى و مانند آن صادق دانست .

البته مواردى مانند جایى که درمان بیمارى و سلامتى آدمى به هزینه زیاد نیاز دارد، باید هزینه کرد و به یقین اسراف نخواهد بود.

ج- صرف مال در مصارفى که شرعا حرام است. مانند خرید شراب و ابزار و ادوات حرام.

استفاده اموال در مسیر حرام ناسپاسى بزرگى است که نعمت پرروده اى چون انسان به نعمت رسانى چون رازق هستى، دارد. «لئن کفرتم ان عذابى لشدید»(9). بزرگ ترین اسراف نعمت استفاده از آن در حرام است.

2. استفاده نا مناسب از زمان و عمر

نوع دیگرى از اسراف، اتلاف بیهوده عمر است. امروزه عمر بسیارى از مردم به سبب دور

شدن فاصله ها، به ویژه فاصله محل کار تا محل سکونت، موجب شده است که عمر بسیارى از مردم در طى این فاصله ها به هدر رود. در این میان ترافیک، نیز عمر بسیارى از مردم را به خود اختصاص مى دهد. برخى از شهروندان تهرانى 3 الى 4 ساعت از وقت خود را در خیابان ها مى گذرانند.

3. استفاده نا مناسب از امکانات اجتماعى

امکانات اجتماعى، اعم از آب ،برق، گاز، بنزین، تلفن، نان ارزان و ... از نعمت هاى بزرگى است که در کشور اسلامى ما مورد استفاده همگان است. اما متأسفانه با استفاده نامناسب از آنها اغلب مردم گرفتار اسراف در این زمینه ها هستند. چنان که در آمار ذکر شد، بسیارى از کشورهاى غیر مسلمان در صرفه جویى و خوددارى از اسراف در آن ها، بیش از مردم مسلمان ما موفق بوده اند. در حدیثى از رسول اکرم(ص) آمده است که « لا خیر فى السرف» خیرى در اسراف نیست. امام موسى کاظم(ع) مى فرمایند: «هر آن کس که مال دارد، از نابود کردن آن برحذر باشد. به درستى که مصرف مال در راه نا مناسب تبذیر و اسراف است»(10) امام صادق علیه السلام مى فرماید: «ان مع الاسراف قلة البرکة»(11) بدرستى که اسراف موجب کاهش و کمبود برکت است.

در یک بررسى کوتاه مى توان به کارهاى اسراف گونه بسیارى از مردم در جامعه ایرانى پى برد. گفته مى شود از هر ده میلیون قرص نان تولید شده روزانه در تهران، حدود3 میلیون «دور ریز» مى شود. اگر وزن متوسط انواع نانهاى سنگین و سبک متفاوت را 150 گرم فرض کنیم، در این صورت در تهران با فرض ده میلیون نان تولید شده در روز، در حدود چهارصد وپنجاه تن نان خواهیم داشت که از کانال مصرف خانوار خارج مى گردد و به عنوان ضایعات، صرف مصارف دست دوم و سوم مثل خوراک دام و طیور مى رسد ،(که آن هم براى دام بدون اشکال بهداشتى نیست). با این مبالغ هنگفت مى توان سالانه هزاران مدرسه ساخت، هزاران درمانگاه تجهیز نمود و بیماران بسیارى را درمان کرد. و یا گرسنگان بسیارى را در سطح جهان سیر کرد.

این روند در مصرف آب، برق، گاز، بنزین و دیگر امکانات اجتماعى جارى است . آیا این قدر استفاده بى رویه و مصرف نادرست امکانات اسراف نیست؟

2. صرفه جویى و میانه روى

از دیگر اصول مصرفى در اسلام صرفه جویى و اعتدال در مصرف است . این اصل در برابر اسراف و مصرف بى رویه قرار دارد. امام کاظم علیه السلام مى فرماید:» من اقتصد و قنع بقیت علیه النعمه و من بذر و اسرف زالت عنه النعمه» (هرکس که در زندگى اعتدال و قناعت را پیشه کند، نعمت بر او باقى مى ماند و هر کس که تبذیر و اسراف کند، نعمت از او گرفته مى شود (و فقیر مى گردد) . آن گاه که نعمت ها کاهش یابند و روحیه خودکفایى و قناعت و صرفه جویى از جامعه رخت بر بندد، فقر به آدمى روى آورد. به ناچار براى رفع نیازمندى هاى خود به دیگران وابسته خواهد شد و استقلال و شخصیت خویش را از دست خواهد داد. در حدیثى از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «کسى که اقتصاد و اعتدال داشته باشد فقیر نمى شود»(12) باید برحذر بود از روزى که اسراف و مصرف بى رویه امکانات زندگى موجب نیازمندى مردم مسلمان ایران به کفار گردد که آن گاه به تعبیر روایت دعاى ما مستجاب نخواهد شد . امام صادق (علیه السّلام) مى فرمایند: « چهار گروه هستند که دعاى آنها مستجاب نمى شود ... 3. کسى که داراى ثروتى باشد و آن را تباه نماید و بگوید خدایا بمن رزق و روزى بده که خداوندمى فرماید: مگر من به تو دستور ندادم که در زندگى اقتصاد و اعتدال و شایستگى داشته باشى؟ سپس حضرت این آیه 67 را قرائت فرمودند که خداوند متعال در سوره فرقان فرماید: «وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً». بندگان خدا کسانى هستند که به هنگام انفاق نه اسراف مى کنند و نه کم روى و میان این دو حالتى متوسط و معتدل دارند»(13).

بنابراین از مهم ترین اصول مصرفى دین مبین اسلام میانه روى در مصرف و رعایت اعتدال است. بر این اساس لازم است که مصرف معتدل و مناسب ترین الگوهاى مصرف در هر چیزى معرفى گردد و مردم به رعایت این الگوهاى ترغیب و تشویق شوند. ضمن این که از اسراف کاران و کسانى که بیش از الگوى مصرف، مصرف مى کنند؛ نباید حمایت نمود. از این رو حذف یا کاهش یارانه اسراف کاران راه حلى منطقى به نظر مى رسد.

3. قناعت محورى

قناعت اصل دیگرى است که همواره در منابع اسلامى مورد تاکید ویژه قرار گرفته است . قناعت به معناى قانع بودن به داشته ها و چشم طمع بستن به روى نداشته ها است . در ارشاد القلوب آمده است در تفسیرآیه «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً» (او را به زندگى خوش و گوارا

زنده مى گردانیم) مراد از این زندگى، قناعت است که باو مى دهیم . قناعت چنان نعمت حیات بخشى است که سلیمان نبى آن گاه که از خدواند ملک عالمیان را خواست، و فرمود:» رَبِّ اغْفِرْ لِى وَ هَبْ لِى مُلْکاً لا یَنْبَغِى لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِى « بنا به گفته تفاسیر از خداوند قناعت خواست. سلیمان با فقیران مى نشست و مى گفت فقیرى در جرگه ى فقیران نشسته.آرى ! قناعت قدرت و ملک آدمى را افزون مى کند. از این روست که در روایتى از امام صادق (ع) قناعت به گنجى تمام نشدنى تشبیه شده است . در حقیقت قناعت مانع از مصرف بى رویه و بى حساب شده موجب استفاده بهینه از دارایى هاى آدمى است .

اگر مردم کشور اسلامى ما با قناعت خو گرفتند و از تجمل پرستى و زیاده خواهى فاصله گرفتند، روند فزاینده مصرف اصلاح خواهد شد و به جاى استفاده بى رویه از امکانات و نعمت هاى خدا دادى، از آن ها براى پیشرفت اقتصادى بیشتر مدد مى گیرد. براى درک ظرفیت بالاى اصل قناعت در میان اصول مصرفى اسلام توجه به این خبر جالب به جاست . بنا به گزارش واحد مرکزى خبر، در چین به دلیل قناعت بسیار مردم و به ویژه هفتصد میلیون روستایى، مصرف کالاهاى چینى در خود چین بسیار اندک است . از این رو، دولت چین براى فروش کالاهاى خود به شهروندان خود، طرحى را در پیش گرفته است که مصرف گرایى را در این کشور افزایش دهد تا کالاهایش روى دست تولید کنندگان نماند. جالب این است که دولت با تخفیف هاى ویژه سعى دارد که پس اندازهاى ده ها میلیون چینى را با وسوسه ایشان به خرید محصولات، به جیب سرمایه داران و تولید کنندگان بریزد . تا جایى که متقاعد کردن این جمعیت انبوه به خرج کردن پس اندازهایشان به عنوان طرحى سرنوشت ساز براى اقتصاد این کشور شده است. (14)

نکته جالب توجه در این خبر آن است که در این کشور بر خلاف ایران مردم آن قدر، قانع و کم مصرف هستند که سرمایه داران سعى در تبلیغ مصرف گرایى براى از بین بردن الگوهاى مصرف دارند. این در حالى است که در حقیقت یکى از عوامل پیشرفت کشورى پرجمعیت مانند چین پرهیز از مصرف گرایى و رعایت الگوى مصرف صحیح با تکیه بر قناعت است. سعدى به جا گفته است که :

قناعت توانگر کند مرد رخبر کن حریص جهانگرد را

قناعت کن اى نفس بر اندکىکه سلطان و درویش بینى یکى

چو سیراب خواهى شدن ز آب جوى چرا ریزى از بهر برف آبروى

نمونه هایى از الگوهاى مصرفى در روایات

در منابع روایى شیعه در مورد مصرف برخى امکانات توصیه هاى خاصى وارد شده است که نشان از اهتمام اسلام به مصرف صحیح دارد. به نمونه هایى از این موراد اشاره مى شود:

1.مصرف صحیح آب

در مورد سیره مصرفى رسول اکرم (ص) آمده است که ایشان با یک «مد» آب (تقریبا ده سیر) وضو مى گرفت و با یک «صاع» (تقریبا سه کیلوگرم) از آب غسل مى کرد.(15)

«راوى مى گوید: به ابو جعفر باقر(ع) و یا ابو عبد الله صادق(ع) گفتم: براى غسل جنابت چند پارچ آب کافى است، آن حضرت گفت: رسول خدا و همسرش با یک طشت آب، غسل مى کردند که پنج پارچ آب ظرفیت داشت. شرح: رسول خدا صلوات الله و سلامه علیه پارچ آبى داشت که بیش از یک کیلوگرم ظرفیت داشت. آن پارچ را پر آب مى کرد و وضو مى گرفت و مقدار کمى از باقیمانده آن را مى نوشید. طشت آبى داشت که پنج پارچ ظرفیت آن بود، آن طشت را پر آب مى کردند و با همسرش دو نفرى غسل مى کردند. موقعى که رسول خدا به تنهائى غسل مى کرد، فقط چهار پارچ آب در طشت مى ریخت و با آن آب غسل مى نمود».(16)

با توجه به این که وضو و غسل از مهم ترین اعمال عبادى مسلمانان است، محدوده مصرفى آب بسیار ناچیز توصیه شده است . این در حالى است که، متأسفانه، برخى مسلمانان براى مصرف آب بسیار غیر مهم تر آب بسیارى مصرف مى کنند.

2. مصرف صحیح مواد غذایى ونان

مواد غذایى، اعم از نان، غذا ، میوه و سبزیجات است که اسلام نسبت به هر کدام توصیه هاى تغذیه اى دارد . اما آن چه در همه این توصیه ها مشترک است، پرهیز از زیاده روى در مصرف آن ها ست . به عنوان مثال از دور ریختن نان ، میوه و غذا نهى شده است و توصیه به استفاده بهینه و حداکثرى از آن ها شده است . در سیره امام سجاد(ع) آمده است که هر گاه ایشان مى دیدند نانى در خانه اش افتاده، گرچه باندازه دم کش مورچه اى بود، از وعده غذایى خانواده اش به اندازه آن مى کاست.(17) در روایات بر مصرف ریزه هاى نان و غذا توصیه بسیارى شده است . از باقى گذاشتن میوه و استفاده از نیم خورده آن توصیه شده است . از دعوات قطب راوندى نقل شده است که، پیغمبر صلى اللَّه علیه و آله فرمود: «هر که یک لقمه افتاده یافت و آن را خوب پاک کرد و خوب شست و خورد، در درونش

جا نگیرد تا خدایش از دوزخ آزاد کند»(18). در محاسن از امام صادق ( علیه السّلام) نقل شده است: که هر که میوه یا تیکه نان که روى زمین افتاده برگیرد و پاک کند و بخورد در درونش جاگیر نشود، جز این که، بهشت او را بایست گردد».(19)

از سوى دیگر، پر خورى و زیاده روى در مصرف مواد غذایى نهى شده است. چنان که امام باقر(ع) فرموده اند: «هیچ چیز نزد خداوند مبغوض تر از شکم پر نیست»(20). لذا از آداب غذا خوردن دست کشیدن از غذا پیش از سیرى است: امام رضا(ع) در این باره مى فرمایند: «و ارفع یدیک من الطعام و یک الیه بعض القرم و عندک میل فإنه اصلح لمعدتک و بدنک و اذکى لعقلک و اخف على جسمک»(21). در حالى که هنوز گرسنگى باقى و میل و اشتها برقرار است دست از طعام بردار که این چنین غذا خوردن براى معده و بدن اصلح و براى عقل پاکیزه تر و بر جسم و تن بارى سبک تر است.

سخن آخر

با توجه به شرایط فعلى ایران اسلامى، نیاز جدى براى ترویج اصول مصرفى اسلامى احساس مى شود. چرا که با فرهنگ عمومى مردم سازگار تر است . بنابراین بازخوانى و بازگویى آموزه هاى مصرفى اسلام، نقش بسزایى در اصلاح الگوى مصرفى مردم دارد. براى رسیدن به این هدف بایست نهادهاى فرهنگى و رسانه ها، با برنامه ریزى در این زمینه ، اقدام به تولید محصولات و بسته هاى فرهنگى با زبانى نو نمایند. اصلاح الگوى مصرف از طریق تکیه بر اصول مصرفى اسلام ؛چون قناعت، پرهیز از اسراف، میانه روى و اعتدال در مصرف؛ یکى از بزرگ ترین گام هایى است که در مسیر توسعه و پیشرفت پایدار، برداشته خواهد شد.