‌خوب و بد هدفمند سازي يارانه ها

خبرگزاري فارس: پيش از اجراي طرح هدفمند سازي يارانه‌ها، اين باور بين تودههاي مختلف مردم شكل بگيرد كه هدف از حذف يارانه‌ها، كسب درآمد براي دولت نيست، بلكه انگيزه قوي اجراي اين طرح، توزيع عادلانه درآمد و كمكي به اقشار كم درآمد جامعه مي‌باشد.

يارانه‌هاي انرژي
به طور معمول، يارانه به پرداخت‌هايي گفته مي‌شود كه از طرف دولت در راستاي حمايت از اقشار كم درآمد و به منظور بهبود توزيع درآمد، به صورت نقدي و يا جنسي به مصرف كنندگان (خانوارها) و توليدكنندگان كالاها صورت مي‌پذيرد. اين پرداخت‌ها مي‌تنوانند به صورت مستقيم و نقدي و يا به صورت كالابرگ به خانواده‌هاي كم درآمد (خانوار هدف) پرداخت شوند و يا به صورت غيرمستقيم، با تعيين قيمت يك كالا به ميزاني پايين‌تر از قيمت واقعي جامعه توزيع شوند.
بر اين اساس دو نكته در بحث يارانهها حايز اهميت است: اول اين كه يارانه‌ها بايد در جهت حل مشكل اقشار كم درآمد جامعه ارايه شوند و نكته ديگر اين كه اين يارانه‌ها مي بايستبه اصلاح توزيع درآمد، مي‌توان به بحث هدفمندسازي يارانه‌هاي انرژي در كشور پرداخت. در وهله اول توجه به اين مساله ضروري است كه حتي اگر توزيع انرژي و فراورده‌هاي نفتي به قيمت تمام شده در كشور عرضه شوند و دولت هيچ گونه يارانه مستقيمي را در اين رابطه پرداخت نكند، از اين جت كه كشورمان يك كشور توليد كننده نفت و گاز است و مصرف آن نيز به قيمت تمام شده است، در نتيجه، باعث كاهش درآمدهاي‌ دولت مي‌شود، لذا به صورت غير مستقيم، انرژي در زمره كالاهاي يارانه اي قرار ميگيرد. حال اگر در برخي از موارد، دولت كاليي همچون بنزين و گازوئيل را به قيمت گران‌تر تهيه نموده و با قيمت پايين‌تر توزيع كند، يارانه‌اي بودن كالاي مزبور بيشتر متجلي خواهد شد. در اين راستا بايد اشاره كرد كه روش هدفمند كردن يارانه كالاهاي اساسي با روش هدفمند‌سازي يارانه‌هاي انرژي متفاوت است.
يارانه‌هاي انرژي، از نظر توليد درآمد و كمك به اقشار كم درآمد، مانند يارانه‌هاي كالاهاي اساسي نمي‌باشند و به طور معمول، شامل مصرف‌كنندگاني مي‌شوند كه از امكانات بيشتر- مثلاً تعداد خودروي بيشتر- برخوردار هستند. البته گفتني است كه يارانه‌ها بخش انرژي تا حدودي به لحاظ كاهش هزينه حمل ونقل و كاهش قيمت تمام شده كالاي داخلي، مي‌توانند به طور غيرمستقيم، تا حدي به نفع اقشار كم درآمد هم باشند، اما سهم آنها نسبت به اقشار پر درآمد بسيار ناچيز خواهد بود. بنابراين هدفمند كردن يارانه‌ها- به ويژه در بخش انرژي- ضرورتي است كه هر چه بيشتر به تعويق افتد، اجراي آن سخت‌تر و موانع پيش روي آن در زمان اجرا بيشتر خواهد شد.
هدفمندسازي يارانه‌ها، مزيت‌هايي دارند كه با اجراي آن مي‌توان به اين مزيت‌ها دست يافت. از مهمترين مزاياي هدفمندسازي يارانه‌هاي انرژي، ايجاد بستري مناسب براي جذب سرمايه‌گذاري در بخش توليد انرژي مي‌باشد. همچنين علاوه بر آن، كاهش ميزان مصرف و ضريب شدت انرژي، از ديگر مزاياي هدفمندسازي يارانه‌ها مي‌باشد.
در حال حاضر، توليد انرژي كشور، توسط دولت انجام ميشود و بخش خصوصي فقط در بخشي از توليدات برق- آن هم به صورت حق‌العمل‌كاري- حضور دارد. بدون حذف يارانه‌هاي بخش انرژي، نمي‌توان انتظار بيشتري از بخش خصوصي داشت.
همچنين در شرايط فعلي، به دليل ارزان بودن قيمت انرژي در كشور، مصرف انرژي در ايران، بيش از حد بالا است و در واقع بخش عمدهاي از آن به هدر ميرود. اين موضوع در بخش دولتي نير قابل مشاهده مي‌باشد. در حال حاضر حدود 30 درصد از گاز توليدي و مقدار زيادي گازوئيل و نفت كوره در نيروگاه‌هاي كشور- كه متاسفانه از بازدهي مناسب هم برخوردار نيستند- به مصرف مي‌رسد. همچنين در بسياري از پروژه‌هاي صنعتي بخش خصوصي نيز به دليل پايين بودن قيمت انرژي از دستگاه و تجهيزاتي استفاده مي‌شود كه از بازدهي انرژي مطلوبي برخوردار نمي‌باشد. در صورت افزايش قيمت انرژي، پيش‌بيني مي‌شود كه مصارف انرژي خانوارها نيز بدون آن كه به مطلوبيت آنها لطمه‌اي وارد شود، به ميزان حداقل 10 درصد در كوتاه مدت و به مقادير بيشتري زير ساخت‌هاي معماري و تجهيزات ساختماني- كاهش يابد.
اما در رابطه با آزاد سازي قيمت انرژي در كشور، چندان نگراني عمده وجود دارد. ديدگاه قيمت‌گذاري حامل‌هاي انرژي بر مبناي قيمت‌هاي جهاني و منطق‌هاي در رابطه با عمه حامل‌هاي انرژي موضوعيت ندارد و اين موضوع، فقط در رابطه با نفت خام و فراورده‌هاي خاصي از قبيل بنزين، نفت سفيد و نفت گاز مي‌تواند مصداق داشته باشد.
در رابطه با ساير حامل‌هاي انرژي- به ويژه گاز و برق- تعيين قيمت عمدتاً تابع هزينه‌هاي توليد، مزيت و فرصت‌هاي منطق‌هاي است. به عنوان مثال، قيمت گاز در اخل كشور را نمي‌توان به راحتي بر اساس قيمت موجود در كشورهاي همسايه و يا كشورهاي اروپايي تعيين نمود، بلكه از قيمت آن مي‌تواند تركيبي از هزينه‌هاي تمام شده، هزينه سوختهاي جايگزين، قيمت معادل گاز در مرزهاي وارداتي و صادراتي و فرصت‌هاي مختلفي از جمله تزريق گاز به مخازن نفتي، تبديل به مواد با ارزش افزوده بيشتر و مواردي از ايم قبلي باشد كه پبش روي مصارف قرار دارد.
اگر چه تفاوت فاحش قيمت‌هاي داخلي انرژي با قيمت‌هاي منطق‌هاي و جاني، به افزايش قاچاق منجر شده و عاملي فسادآور در كشور تلقي مي‌شود، اما بايد به اين كته توجه داشت كه آزاد سازي قيمت نيز ميتواند اثرات تورمي زيان باري را در پي داشته باشد. لذت بيم آن ميرودكه قبل از بروز مزاياياين طرح، تحميل فشارهاي ناشي از معايب ان در اقتصاد كشور، قشرهاي آسيب پذير را دچار لطمات جبران ناپذيري نمايد. لذا اجراي اين طرح، دقت فراواني را مي‌طلبد. يكي ديگر از نگراني‌هاي اجراي طرح هدفمندي يارانه‌هاي انرژي، فشاري است كه به صنايع كوچك تحميل خواهد كرد.
بدين ترتيب بيم آن ميرود كه بسياري از كارگاهها و صنايع كوچك كه تا پرداخت افزايش هزينه‌هاي انرژي را ندارند تعطيل شده و توليد خود را متوقف نمايند. در اين رابطه، به مشكلات ناشي از اجراي طرح هدفمندسازي يارانه‌ها غبارتند از:
افزايش‌هاي هزينه‌هاي خانوار ، افزايش هزينه‌ها دولت، تشديد تورم و افزايش وابستگي اقتصاد كشور به نواسانات قيمت نفت.
چنانچه اجراي اين طرح با دقت انجام نپذيرد، اثرات زيان باري كه بر معيشت اقشار مختلف مردم- به ويژه اقشار آسيب پذير- و همچنين صنايع كوچك بر جاي خواهد گذاشت.
در همين راستا و براي پيشگيري از بروز چنين آثار زيان‌باري، روشهاي متعادل‌تر ذيل پيسشنهاد مي‌شود:
افزايش تدريجي قيمتها
يكي از راههاي مهار و كنترل اثرات تورمي حذف يارانه‌ها، افزايش تدريجي قيمت‌ها است. البته در اين رابطه تجربه خوبي در سالهاي گذشته وجود نداشته است و عملاً در رابطه افزايش تدريجي قيمت بنزين به اين گونه عمل شد كه به توجه نرخ تورم كشور، نه تنها قيمت اين روند افزايش نداشت، بلكه حتي قيمت واقعي اين حامل انرژي، هر ساله از سال قبل كمتر نبود. بنابراين در رابطه با افزايش تدريجي قيمت‌ها ميتوان در باز زماني معيني – حداكثر 3 تا 5 سال- انرزي را به قيمت واقعي نزديك كرد
توزيع و هدفمند منابع حذف يارانه‌ها
يكي از راهاي كاهش و تعديل فشار ناشي از افزايش قيمت‌ها و افزايش قيمت‌ها بر اقشار آسيب‌پذير و البته توليد كنندگان، توزيع متناسب كليه درآمدها و منابع حاصل از حذف يارانه‌ها است كه اين امر، بايد با مكانيزمي مناسب، بين اقشار و دهكهاي كم درآمد و توليد كنندگاني كه به دليل افزايش قيمتها به دچار بحران ميشوند صورت گيرند.
البته لازم است پيش از اجراي طرح هدفمند سازي يارانه‌ها، اين باور بين تودههاي مختلف مردم شكل بگيرد كه هدف از حذف يارانه‌ها، كسب درآمد براي دولت نيست، بلكه انگيزه قوي اجراي اين طرح، توزيع عادلانه درآمد و كمكي به اقشار كم درآمد جامعه مي‌باشد. به هر حال با توجه به مسايلي كه مطرح شد، طرح هدفمند شدن يارانه‌ها- به ويژه در رابطه انرژي از ضرورياتي است كه البته اقتضا خاص خود را دارد و اجراي درست، دقيق و منطقي اين طرح، همت ويژه و كارشناس دولت، مجلس و مردم را مي‌طلبد.

‌هدفمند كردن يارانه ها مهمترين قدم براي اصلاح الگوي مصرف است.

خبرگزاري فارس: مشاور مركز تحقيقات استراتژيك گفت: راه حل اساسي در زمينه اصلاح الگوي مصرف در بخش هاي مختلف به خصوص در بخش انرژي و نفت تصويب لايحه هدفمند كردن يارانه هااست.

اكبر تركان مشاور مركز تحقيقات استراتژيك در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادي خبرگزاري فارس با اشاره به اقدامات صورت گرفته در خصوص اصلاح الگوي مصرف گفت: راه حل اساسي در زمينه اصلاح الگوي مصرف در بخش هاي مختلف به خصوص در بخش انرژي و نفت لايحه هدفمند كردن يارانه هااست كه اكنون در صحن علني مجلس در حال پيگيري است.
وي بااشاره به يارانه هايي كه اكنون درسطح جامعه توزيع مي شود گفت: اكنون بيش از 100 ميليون دلار يارانه در بخش انرژي تخصيص مي يابد ولي اين ميزان يارانه موجب ارتقا زندگي مردم نشده بلكه موجب هدر سوزي انرژي مي شود.
تركان ادامه داد: 70 درصد از يارانه هاي پرداختي از جانب دولت به دست 30 درصد از ثروتمند ترين گروه مردم و 30 درصد از اين ميزان يارانه به دست 70 درصد از فقير ترين مردم مي رسد.
وي گفت: اين روش پرداخت يارانه اي عادلانه و منصفانه نيست، اگر قرار است يارانه اي داده شود بايد به دست ضعيف ترين قشر جامعه برسد.
تركان گفت: آنچه كه اكنون در حال بحث وبررسي در مجلس است برگرداندن اين موضوع است كه در ابتدا قيمت ها به تدريج اصلاح شود وبه قيمت هاي واقعي برسد كه در نتيجه اين كار جلوي اصراف و هدر سوزي گرفته خواهد شد.
وي بااشاره به راه كاري براي جلوگيري از آسيب ديدن اقشار ضعيف جامعه از اين آزاد سازي قيمت تصريح كرد: طبق اين لايحه بايد 50 درصد از درآمد اين اقدام صرف يارانه اي شود كه به دست اقشار ضعيف جامعه برسد.
وي اظهار داشت: به نظر مي رسد اين روش راه كار صحيحي است كه دولت در پيش گرفته است واميد مي رود كه اين كار به درستي انجام شود.
تركان خاطر نشان كرد: تازماني كه اين قانون اجرايي نشود نمي توان انتظار اصلاح الگوي مصرف داشت و اين بدان معني نيست كه تنها سياست قيمتي منجر به اصلاح الگوي مصرف مي شود بلكه بايد همزمان سياست هاي قيمتي و غير قيمتي را در جامع دنبال كرد.
وي گفت: در گذشته تنها با نصيحت بايد رفتار مصرف كننده را درست مي كرديم اما اين روش تنها يك روش ناكارآمد در زمينه اصلاح الگوي مصرف است.
تركان با اشاره به اصلاح الگوي توليد قبل از اصلاح الگوي مصرف گفت: در زمينه اصلاح الگوي توليد لايحه هدفمند كردن يارانه ها 30 درصد از درآمد حاصل از اجراي آن را به توليد كننده مي دهد تا بتواند محصول خود را بهينه توليد كند و بعد از آن مصرف كننده اصلاح الگوي مصرف را رعايت كند.
وي گفت: اكنون به عنوان مثال براي توليد يك كيلو گوشت مرغ بايد 1.1 ليتر گازوئيل مصرف كرد حال خودتان حساب كنيد براي توليد مقادير كلان تر در اين زمينه چه مقدار گازوئيل مي سوزد.
تركان خاطر نشان كرد:‌اگر گازوئيل به قيمت جهاني محاسبه شود مشاهده خواهيد كرد كه چه رقم بسيار زيادي از دست مي رود.
وي با اشاره به نحوه درست سرمايه گذاري در زمينه توليد درآينده افزود: اگر در آينده صنعتگران و توليدكنندگان براي توليد محصولات خود به درستي سرمايه گذاري كنند يقينا به سمت اصلاح الگوي مصرف قدم خواهيم برداشت.

‌مصارف خانگي

يکي از بخشهايي که در کشور ما سهم وسيعي از انرژي اتلافي را به خود اختصاص داده است ، بخش مصارف خانگي و تجاري است. همچنان که اشاره مي شود بيشترين سهم اتلاف انرژي در اين بخش به عدم آگاهي و رعايت نکردن نکات و موارد ساده اي است که متاسفانه عموم مردم هم بسادگي از کنار آن مي گذرند، در صورتي که مي توان به آساني و با رعايت و به کار بستن موارد مشروحه ذيل علاوه بر کمک به سبد اقتصادي خانواده ، سهم بسزايي نيز در کمک به اقتصاد ملي ايفا کنيم.اهم پيشنهادها و راهکارهاي علمي و عملي پيشنهادي براي اصلاح امور و بهينه سازي مصرف انرژي در اين بخش بدين شرح است :استفاده از ديوارهاي دوجداره به منظور جلوگيري از شارش گرما در ساختمان سازي - عايق بندي سقف و شيرواني ها به وسيله پوششهاي ضخيم متناسب - عايق بندي پلي استر در زير کف ساختمان ها- استفاده از پوکه هاي ساختماني و بتون هاي متخلخل - استفاده از مصالح ساختماني استاندارد- استفاده از نماي مناسب در ساختمان ها (به عنوان يک عايق حرارتي و برودتي مناسب نقش ايفا مي کند)- رنگ آميزي ساختمان با رنگهاي روشن - هماهنگي و همساز بودن طراحي و ساخت و سازها با شرايط اقليمي - بستن دريچه ها و کانال هاي کولر در زمستان (حدود 30 درصد از گرماي منازل از طريق کانال هاي کولر هدر مي روند)- استفاده از پنجره هاي دوجداره (بيشترين ميزان اتلاف انرژي در ساختمان ها از طريق پنجره هاست) پوشاندن منافذ و درزهاي در و پنجره ها به وسيله نوارها و درزگيرهاي سليکوني نصب فنر در بالاي درهايي که رو به فضاي آزاد باز مي شوند- استفاده از قابهاي پي.وي.سي و آلومينيومي مخصوص به جاي قابهاي معمولي آلومينيومي و آهني - نصب پرده هاي ضخيم و پرچين براي پنجره ها- ايجاد سايه بان براي پنجره هاي غربي و شرقي ساختمان ها- کاشتن درختان سايه دار در مناطق گرمسير- استفاده از عايقهاي حرارتي از قبيل پشم شيشه و پشم و سنگ به دور مخازن و لوله کشي ها- نصب ترموستات روي وسايل سرمايشي و گرمايشي به منظور تامين دماي مطلوب و مورد نياز-انتخاب شعله متناسب با اندازه ظروف به هنگام آشپزي - استفاده از شعله پخش کن روي شعله چراغ گاز به منظور پخش وسيع گرما و جلوگيري از متمرکز شدن آن - بستن در پوش ظروف به هنگام پخت وپز- استفاده از قابلمه هايي که ترجيحا جنس آنها از آلومينيوم ، مس ، آهن يا ترکيبات اين چنيني است (به علت رسانايي زياد اين مواد)- استفاده از وسايل و تجهيزات دارنده برچسب مصرف انرژي - چک کردن سيم کشي داخلي ساختمان ها به صورت دوره اي (حداقل سالي دوبار)- جايگزين کردن لامپهاي کم مصرف به جاي لامپهاي معمولي - خاموش کردن لامپهاي اضافي و وسايل برقي پر مصرف در ساعات اوج مصرف - عدم روشنايي تجملي و فضاهاي بيهوده - تميز کردن حباب لامپها و شيشه هاي منعکس کننده نور- استفاده از پوششهاي شيشه اي مناسب (مثل پوشش شيشه اي تخت به جاي مشجر)- استفاده از نور طبيعي ، زماني که به نور زياد نياز نداريم - جلوگيري از آلودگي هاي نوري - بهره مندي وسايل خنک کننده و برودتي از فضا و فاصله مناسب در اطراف خود- قرار دادن يخچال و فريزرها در مکاني مناسب ، سايه دار و بدون تابش خورشيد- تنظيم ترموستات يخچال و فريزرها روي دماي مناسب - پاک کردن يخ و برفک يخچال ها - جلوگيري از باز و بسته کردن بي رويه در يخچال ها - اطلاع از سالم بودن درزگيرهاي فريزر و يخچال ها- کامل بودن ظرفيت مخزن لباس ، هنگام کار با ماشين لباسشويي - استفاده از نور معمولي به جاي خشک کردن لباس يا توسط خشک کن لباسشويي - پوشيدن لباسهاي ضخيم در زمستان و لباسهاي نازک در تابستان (اين الگو در کشور ژاپن کاملا رعايت مي شود.)