2. نظام وقف عبارت است از: چهارچوب بنيادين مسؤوليتهاي متقابل و همبستگي اجتماعي ميان ثروتمندان و فقرا و نيازمندان.
در خصوص نقش اجتماعي وقف، تاريخ نشان ميدهد که وقف به وجود آورندهي يک چارچوب بنيادين براي رفع نيازهاي ضروري طبقات محروم و صاحبان نيازهاي خاص همچون يتيمان، زنان بيوه، پيران، آوارگان، قربانيان حوادث و نيز فلاکت زدگان بوده است.
3. سهيم بودن در ساختار نظام تأمينهاي اجتماعي: وقف متناسب با شرايط زماني حرکت ميکرد و پاسخگوي نيازهاي همان دوره نيز بود.
در اين خصوص موقوفات خيريه نقشي اساسي چه براي واقف، خاندان و خويشان او و چه براي برخي گروههاي اجتماعي غير خويشاوند واقف داشته است. تأثير مثبت اين گونه تأمينهاي اجتماعي در مواقع بحران و شراط اضطراري به خوبي برجسته بوده است. در منابع تاريخي نقش اوقاف در ايجاد تأمينهاي اجتماعي براي اقشار زيادي از جامع به خوبي مشهود است که شامل اموري چون مسائل بهداشتي، آموزش، خوراک و پوشاک و مسکن ميشده است.
4. نظام وقف يکي از مکانيزمهاي تحقق عدالت اجتماعي و وسيلهاي صلح آميز براي توزيع مجدد درآمد بدون هرگونه اجبار و مداخلهي قدرت حاکمه بوده است.
از اين رو ميتوان گفت که وقف در حمايت از وحدت ملي و اجتماعي و جلوگيري از بروز بيثباتي و خشونت و تنش ميان گروههاي اجتماعي و با وضعيت اقتصادي متفاوت، نقش داشته است.
5. نظام وقف وسيلهاي براي رشد و انضباط اجتماعي بود که از طريق به کارگيري شايستهي شروط واقف، صورت ميگرفت.
واقفان در موارد بسيار، شروطي را که موجب تقويت ارزشهاي اجتماعي، رفتاري و اخلاقي و منع يا تحريم ارزشهاي منفي ميشد وضع ميکردند تا نوعي انضباط اجتماعي براي کساني که از عايدات موقوفات آنان بهرهمند ميشوند برقرار کنند.
چنين کاري، جزو وظايف مؤسسات رشد و انضباط اجتماعي همچون مدارس، مساجد، دادگاهها و زندانها ميباشد. ميتوان گفت مهمترين نقشي را که وقف در اين زمينه ايفا کرده است همان ايجاد و انتقال و استمرار اصل مسؤوليت پذيري اجتماعي و حفظ قواعد نظام کلي جامعه و مصون نگهداشتن آداب اجتماعي بوده است.
6. وقف فراهم کننده چهارچوب اساسي براي مشارکت مردم در امور اجتماعي بوده است که اين امر با اقدام آزادانه و داوطلبانه واقف براي وقف دارايي خود تحقق مييافت. بدين معني که تصميم يک فرد براي اختصاص داوطلبانهي بخشي از دارايي خود به امر وقف کافي بود که نهادي عام المنفعه چون مدرسه، بيمارستان و غيره را به وجود آورد.
به نظر ما خاستگاه مفهوم مشارکت اجتماعي برآمده از نظام وقف، مجموعهاي از ارزشهاي اسلامي است که توجه به ديگران و نيکوکاري و ناديده گرفتن تمايلات خودخواهانه و انديشيدن به منافع گروهي را مورد تشويق قرار ميدهد.
7. وقف نقش ملموسي در ارائه خدمات رفاهي و بويژه در مناسبتها و اعياد مذهبي و حتي مناسبتهاي شخصي و خانوادگي مانند عروسي و عزا و غيره داشته است.
8. اوقاف در حمايت از کيان خانواده که سنگ بناي يک جامعه است و حفظ انسجام و يکپارچگي آن و نيز حمايت از حقوق افراد ضعيف و کساني که از توانمنديهاي جسمي و روحي کمتري برخوردارند نقش داشته است. وقف وسيلهاي براي حمايت از حقوق و داراييهاي زنان نيز بوده است. به عبارت ديگر ميتوان گفت که کيان خانوده بطور کامل در داخل نظام وقف جاي دارد و خود نظام وقف از نظر اجتماعي بر نظام خانواده متکي و وابسته است از اين رو روابط اين دو نظام روابطي متقابل و حمايتگرانه است.
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
