اصولا معيار ارزش انسان به اراده اوست. به مقتضاي همت انسان و ارج و قدر هر کسي به قدر همت اوست که عالي باشد يا داني، بلند همت باشد يا دون همت. (1)
انسان با همت خويش اوج مي گيرد، چنان که پرنده با بالهايش آسمان ها را در هم مي نوردد. اميرمؤمنان حضرت علي عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «قدر و ارزش هر انساني به قدر همت اوست.» (2)
و در جاي ديگر مي فرمايد: «شرف انسان به همت هاي عالي اوست نه به استخوان هاي پوسيده نياکان.» (3)
انسان به هر کاري همت گمارد و اراده کند مي تواند آن را انجام دهد. خواستن اراده کردن است و اراده کردن تصميم گرفتن. شاعر نيز چنين مي سرايد:
همت اگر سلسله جنبان شود
مور تواند که سليمان شود
آن را که عقل و همت و تدبير و راي نيست
خوش گفت پرده دار که کس در سراي نيست. (4)
فرد و يا جامعه اي اگر کاري را اراده کنند، مي توانند آن را انجام دهند. توفيق انجام کار، همان عزم و اراده انجام آن است.
حضرت امام صادق عليه السلام در اين زمينه مي فرمايند: «هرگز بدني از انجام آنچه که اراده کرده و همت گماشته، ضعيف نخواهد شد.» (5)
داشتن اراده اي قوي و تزلزل ناپذير، مختص اقوياست. موفقيت و شکست ما وابسته به اين است که داراي اراده قوي يا ضعيف باشيم. هر چه موانع و مشکلات ما براي انجام کاري بيش تر باشد، اراده قوي تر و همت والاتر و نيز انرژي بيش تري لازم خواهد بود.
داشتن اراده قوي، اولين قدم براي تحصيل موفقيت است. زيرا انسان با اراده قوي همواره با مشکلات مبارزه کرده و تسليم نمي شود. براي فرد با اراده، هيچ امري غيرممکن نيست، کسي که داراي عزم راسخ است، مي تواند جهان را مطابق ميل خود عوض کند. (6)
قرآن يک اصلي را تعليم مي دهد که در همه امور بايد مورد توجه و قابل تعميم باشد. مي فرمايد: "ليس للانسان الا ما سعي" (7) سعادت هر کس در گرو عمل اوست. (نجم: 39)
يکي از نشانه هاي عزم و اراده و تصميم جدي، پايداري و مقاومت است. بيش تر نوابغ و انديشمندان، بيش از آن که متکي به قدرت نبوغ خويش باشند، از همت و استقامت و بردباري بهره برده اند. البته، همواره رسيدن به موفقيت، مشکلاتي به همراه دارد. صبر و شکيبايي و استقامت و بردباري، از شيوه مردان بزرگ، کامياب و موفق جهان است. نقل سرگذشت سکاکي دانشمند بزرگ قرن هفتم هجري، بسيار جالب است. وي در سي سالگي شروع به تحصيل کرد. با اين که آموزگار وي از موفقيت او مايوس بود، اما او با شور و پشتکار عجيبي مشغول تحصيل شد. آموزگار براي ارزيابي ميزان درک و هوش و فهم وي، مساله ساده اي را براي او طرح کرد و آن يک مساله از فقه شافعي بود: «پوست سگ با دباغي پاک مي شود.» سکاکي آن را زياد تکرار کرد و با شور شوق آماده ارائه تکليف خود به استاد شد.
فرداي آن روز سکاکي در پاسخ به سؤال روز گذشته معلم گفت: «سگ گفت: پوست استاد با دباغي پاک مي شود.» در اين لحظه، شليک خنده شاگردان و معلم بلند شد. ولي روح آن نوآموز سالمند، به اندازه اي بلند بود که از اين عدم موفقيت در امتحان، شکست نخورده و ده سال تمام در اين راه گام نهاد. ولي به علت بالابودن سن، تحصيل او رضايت بخش نبود.
روزي براي حفظ درس به صحرا رفته و اثر ريزش باران را روي صخره اي مشاهده کرد و از ديدن اين منظره پند گرفت و گفت: «هرگز دل و روح من سخت تر از اين سنگ نيست اگر قطرات دانش بسان آب باران در دل من جاري شود، به طور مسلم اثر نيکويي در روان من خواهد گذارد.»
او به شهر بازگشت و با شور زائدالوصفي مشغول تحصيل شد و بر اثر استقامت و پشتکار، يکي از نوابغ ادبيات عرب گرديد. وي کتابي در علوم عربي انتشار داد که مدت ها محور تدريس در دانشکده هاي اسلامي بود. (8)
مرحوم ملک الشعراي بهار، مقاومت سرسختانه چشمه سار را در برابر صخره اي بزرگ اين گونه به نظم درآورده است:
جدا شد يکي چشمه از کوهسار
بره گشت ناگه به سنگي دچار
به نرمي چنين گفت با سنگ سخت
کرم کرده راهي ده اي نيکبخت
ولي سنگ چون خوگران بود سر
زدش سيلي و گفت دور اي پسر
نجنبيدم از سيل دريا گراي
که اي تو، که پيش تو جنبم ز جاي
نشد چشمه از پاسخ سنگ سرد
به کندن در ايستاد و ابرام کرد
بسي کندوکاويد و کوشش نمود
کزين سنگ خارا رهي برگشود
ز کوشش به هر چيز خواهي رسي
به هر چيزي خواهي کما هي رسي (9)
بايد توجه داشت که همواره بايد در ترسيم اهداف بهترين، والاترين و ارزشمندترين آن ها را برگزيد و براي دستيابي به آن ها اقدام نمود. اميرمؤمنان علي عليه السلام مي فرمايد: "بهترين همت ها، بزرگ ترين آن هاست." آري اين همت هاي بزرگ و اهداف والا هستند که انسان ها را به تلاش هاي ارزشمند، مداوم، پي گير و خستگي ناپذير فرا مي خوانند. (10)
همچنين امام حسين عليه السلام از پيامبر بزرگوار اسلام صلي الله عليه وآله نقل مي فرمايند: " خدا کارهاي بلند و همت هاي والا را دوست دارد و از کارهاي سست و همت هاي فرومايه کراهت دارد.» (11)
کساني که افکار بلند و همت هاي والا دارند، نمي توانند همت خود را در دائره کوچکي محصور سازند و همواره پس از نيل به مقصود، خود را در آستانه مقصد ديگر مي بينند. بنابراين، بايد از آغاز کار، اهداف را بلند در نظر گرفت. واقعيت هم همين است. تا انسان خود را براي اهداف بلند آماده نسازد، به سختي به اهداف کوچک تر دست مي يازد.
سعدالدين تفتازاني، از پايه گذاران فن بلاغت در اسلام است. روزي خواست از ميزان همت فرزند خود آگاه شود. به او گفت: "پسرم هدف تو از تحصيل چيست؟" پسر گفت: «تمام همت من اين است که از نظر معلومات به پايه شما برسم.» پدر از کوتاهي فکر فرزند متاثر شد و با لحن تاسف آور گفت: «اگر همت تو همين است، هرگز به نيمي از مراتب علمي من نخواهي رسيد، زيرا افق فکر تو فوق العاده کوتاه است. من که پدر تو هستم آوازه علمي امام صادق عليه السلام را شنيده و از مراتب دانشش، به وسيله آثاري که از او به يادگار مانده بود، آگاه شدم. در آغاز تحصيل، تمام همت من اين بود که به پايه علمي اين شخصيت بزرگ برسم. من با اين مت بلند، به اين درجه از علم رسيده ام که مشاهده مي کني و هرگز قابل قياس با مقام آن پيشواي بزرگ نيستم. تو که اکنون چنين همت کوتاهي داري، پيمانه شوق و شورت در نازل ترين درجات علمي لبريز خواهد گرديد و دست از تحصيل خواهي کشيد.» لذا بايد کوشش کنيم تا در خود همت هاي عالي به وجود آوريم.
شايد زيباترين انديشه در باب بلندهمتي، را بتوان از خواجه لسان الغيب، حافظ شيرازي دريافت:
همت حافظ و انفاس سحرخيزان بود
که ز بند غم ايام نجاتم دادند
مولوي مي گويد:
آب کم جو تشنگي آور به دست
تا که جو شد آب از بالا و پست (12)
البته، بايد توجه داشت که همت والا با بلندپروازي تفاوت دارد. برخي افراد بدون در نظر گرفتن توانايي ها و استعدادهاي دروني خويش، افکاري بلندپروازانه دارند که هرگز به آن دست نخواهند يافت و در واقع، برخلاف جريان آب شنا مي کنند.
در اين صورت، است که شخص يا دچار شکست مي شود و يا با موفقيت ناچيزي روبرو مي شود. لذا به افراد، به ويژه نوجوانان و جوانان توصيه مي شود که با شناسايي استعدادهاي خويش به کمک مشاورين روانشناس، با همت هاي عالي و عزم و اراده اي پولادين درصدد شکوفايي استعدادهاي بالقوه و نهاني خويش برآيند
لينک مطلب