یکی از ویژگی های ذاتی انسان، آزادی خواهی اوست. او آزاد آفریده شده است و می خواهد آزاد باشد. آدمی با اختیار و اراده است. زندگانی و تکاپوی او، تابع صرف عوامل جبری و پدیده های محیطی و قوانین طبیعی نیست. او خلاق است و در بیشتر موارد هر چه را بخواهد، انجام می دهد. نیروی انتخاب و استخدامش بسیار قوی است و سرنوشتش را خود رقم می زند. اراده از نظر فلسفی و روان شناسی، نیرویی است درونی که آگاهانه آدمی را به اعمالی متوجه به هدف (هدف مند) وامی دارد. در عرفان عملی نیز یکی از حالت های زمان سلوک را ارادت دانسته اند. خواجه نصیرالدین طوسی در او اوصاف الاشراف، اراده را مشروط به سه چیز می داند: 1. شعور و آگاهی از آنچه فرد می طلبد؛ 2. آگاهی درباره کمالی که به وسیله اراده می توان به آن رسید؛ 3. فقدان و نبود آن کمال در حال حاضر.

اراده، از قوای خاص انسان است و موجودات دیگر از این نیرو به صورت آگاهانه و هدف مند بی بهره اند. این نیروی محرکه، شکل دهنده شخصیت آدمی است. براین اساس، انسان باید هنگام انجام دادن هر کار، همه جنبه های آن را در نظر بگیرد و با این توجه، به عمل یا ترک آن تصمیم بگیرد. حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «هنگامی که تصمیم به انجام دادن کاری می گیری، در عاقبت آن بیندیش».

پیام متن:

فعل ارادی در حقیقت، مظهر شخصیت آدمی است. اراده عبارت است از اتحاد همه گرایش های فطری و اکتسابی شخص بر انجام دادن هر کار.

انواع اراده

اراده و خواست انسان هم در امور مثبت، به منظور تأمین سعادت واقعی و رسیدن به کمال معنوی او تأثیرگذار است و هم در کارهایی که نکوهیده و ناپسند است. بنابراین، هر فرد به تناسب موقعیت علمی، روانی و معنوی اش. به کارهای هماهنگ با خواست اراده و خود روی می آورد. شاید این کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام که: «قدر مرد، به قدر همت اوست»، مصداق این گفته ها باشد. یعنی بنابر آنچه انسان اراده و طلب کند، نوع بینش و شخصیت وی تعیین می شود. در حدیثی معروف، حضرت علی علیه السلام مریدان طریق حق را به سه دسته تقسیم می کند: دسته ای که از اعمال نیک خود، پرهیز از آتش دوزخ را اراده کرده اند؛ دسته دوم کسانی اند که برای رسیدن به بهشت، اعمال خود را شکل می دهند و سومین گروه که مقصود و مطلوب آنان، محبت خداست. این معنای لطیف در آیه ای از قرآن نیز آمده است:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدوةِ وَ الْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ تُریدُ زینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا. (کهف: 28)

در این آیه به رسول اکرم صلی الله علیه و آله دستور داده شده است با کسانی که در مسیر رسیدن به تعالی و سعادت جاودانه، هر بامداد و شامگاه اعمال خود را با رنگ الهی می آرایند و به یاد خدا و در طلب رضای او هستند، صابرانه به سر برد و آنها را رها نسازد و با کسانی که اهل دنیا و طالب زیورهای آن هستند، همراه نگردد.

پیام متن:

مولوی

نقش اراده در تحول آفرینی

با بررسی ساحت های وجودی انسان در قلمرو عقلی، عاطفی و ارادی، می توان دریافت که اراده در ساختار منش و رفتار وی که به شکل گیری شخصیت او می انجامد، نقش اساسی و مهمی ایفا می کند. اراده، عامل توانمندی انسان در گزینش و انتخاب است. اراده، برخلاف میل که از طبیعت انسان ناشی می شود، نیرویی قوی است که به عقل آدمی بستگی دارد. اراده و اختیار اگر به خدا پیوند بخورد، با نوعی دل بستگی به منبع قدرت و توانایی همراه می شود و اگر آدمی به حقیقت و فیض بخشی این سرچشمه رحمت اطمینان یابد، در زمینه سازندگی شخصیت فردی و اجتماعی با توان بیشتری به سوی موفقیت پیش می رود.

ملاصالح مازندرانی که از بزرگان و اندیشمندان شیعه است، در نقل حالات خود چنین می گوید:

اوایل خیلی فقیر بودم، آن قدر که پدر و مادرم می گفتند: تو حالا سی ساله شده ای و باید خرج خودت را تأمین کنی. آن زمان در مدرسه علمیه، شام و نهار می دادند. [با خود [گفتم، بروم مدرسه علمیه، به بهانه درس چیزی بخورم. اسمم را نوشتم، در اولین امتحان رد شدم و نتوانستم آنجا بمانم. گفتم می روم به مدرسه دیگری، باید به خاطر نهار هم که شده درس بخوانم. اومی گوید: من در سی سالگی رفتم الفبا را یاد گرفتم، آن قدر هم کند ذهن بودم که درس را بعد از چهل بار تکرار یاد می گرفتم. این طریق درس خواندن آسان نبود. غذایی هم که به من می دادند، سیرم نمی کرد. شب می رفتم باقیمانده غذاها را می خوردم تا از گرسنگی در امان باشم. چراغی هم برای درس خواندن نداشتم. شب ها در کنار دست شویی مطالعه می کردم. با این حال درس می خواندم. با اولین پولی که گرفتم، یک چراغ خریدم، تا مجبور نباشم کنار دست شویی درس بخوانم. من بر تمام عالَم، در فردای قیامت حجت هستم. اگر کسی بگوید سن من بالاست و نمی توانم درس بخوانم، بداند من از سی سالگی شروع کردم. کسی بگوید من فقیرم، بداند من را به خاطر فقر از خانه بیرون کردند. کسی بگوید ذهنم یاری نمی دهد، حداقل خواندن من چهل بار بود. هر کس بهانه ای در راه تحصیل علم بیاورد، خدا مرا در روز قیامت حجت برای او قرار دهد.

ملاصالح مازندرانی پس از گذراندن دوران تحصیل، در مقام یکی از عالمان برجسته دینی، شرحی بر اصول کافی نوشت که بی نظیر است. این داستان پندآموز از زندگی آدمی و نمونه های فراوان دیگر، نشانه توانایی انسان برای تحول آفرینی در پرتو اراده است. آفت اراده، یأس و ناامیدی است. انسان نباید به خود یأس راه دهد و از رحمت و لطف خداوند نومید شود که یأس، از گناهان کبیره است.

بیم و نومیدی انسان، از ضعف ایمان او نشئت می گیرد. فرد پارسا و خداشناس، در مسیر کمال از تلاش و تکاپو باز نمی ایستد تا شاهد مقصود را در آغوش گیرد. خداوند نیز وعده داده است، به بندگانی که در راه کسب زیبایی ها و فضیلت ها بکوشند، لطف خویش را عطا فرماید:

وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنینَ. (عنکبوت: 69)

آنها که در راه ما تلاش می کنند، به طرف خودمان هدایت خواهیم کرد، به درستی که خدا با نیکوکاران است.

اراده، وسیله ای برای رسیدن به موفقیت

هاروی، دانشمند روان شناس می گوید:

کام یابی و سعادت، به خودی خود وجود ندارد؛ باید آن را ایجاد کرد. آن، موهبتی نیست که رایگان به چنگ آید، بلکه باید با سعی و تلاش خود آن را به دست آوریم. پس، تکامل و نیک بختی از درون ما سرچشمه می گیرد، نه از عالم خارج.

بزرگی و عزت انسان، با نیروی اراده و قدرت تصمیم گیری او رابطه مستقیم دارد. بدین معنی که هراندازه توان تصمیم گیری و اِعمال اراده، از مسیر صحیح قوی تر و مستحکم تر باشد، زندگی سعادتمندانه تری را می توان انتظار داشت.

قرآن کریم تأکید دارد که هر کس در هر راهی که اراده کند و تلاش نماید، دیر یا زود به مقصد خود می رسد. نظام علی و معلولی که یکی از قوانین تغییرناپذیر خلقت است، اقتضا می کند که عمل انسان، نتیجه انتخاب و اراده خیر یا شر او باشد.

نیروی درونی اراده به همراه ارزیابی عقلانی کارها، فرد را به عمل شایسته و درست راهنمایی می کند و این گونه است که اختیار انسان در گزینش ها فزونی می یابد و او بیش از پیش، مالک عمل و سرنوشت خویش می شود.

پیام متن:

قدرت اراده، پایه و اساس هر تکامل و پیشرفتی است. اراده قوی، نشاط و موفقیت را ثمر می دهد.

راه های پرورش اراده

مبارزه با عادت های منفی و پرورش عادت های صحیح، یکی از راه های پرورش اراده است. انسان با توانایی شگرف خویش، خود را از قید وابستگی ها و دل بستگی های شناختی، گرایشی و عملی آزاد می سازد و سد ادراکی «حس» را که محیط و طبیعت، فراروی وی نهاده است، می شکند. از گذشتگان، بدون دلیل و آگاهی پیروی نمی کند و آزادانه استعداد و نیروهای خود را در خدمت عقل و فضیلت قرار می دهد.

ضرورت مبارزه با عادت های غلط، بدین سبب است که انسان با انس به آنها، قوه تشخیص و اختیارش را تا حد زیادی از دست می دهد. حتی اگر دلیل و انگیزه انجام دادن عبادت ها صرفا عادت باشد، ارزش و اثرگذاری آن کاهش می یابد. در کلامی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:

به طول رکوع و سجود فرد نگاه نکنید، چرا که ممکن است به آن عادت کرده باشد و از ترک آن وحشت، بلکه به صداقت و امانت داری فرد بنگرید.

البته همه عادت ها منفی نیستند، بلکه عادت هایی که در ایجاد آنها فرد از عامل خارجی تأثیر ناشایست نمی پذیرد و با علم و آگاهی به تمرین درست می پردازد، مثبت خوانده می شود؛ چرا که عادت مثبت سبب انجام آسان کارهاست. مثلاً: تقوا، صداقت و دیگر فضیلت ها، با تکرار و تمرین، در وجود آدمی ریشه می دواند و به او قدرت ایستادگی در برابر زشتی ها و حتی از بین بردن آنها در وجود خویش را می دهد.

نخستین شرط یادگیری هر عمل، وجود انگیزه است. همچنین، هر عملی هنگامی تکرار می شود که انگیزه ای برای آن وجود داشته باشد و تکرار آن، موجب می شود کار با سهولت و راحتی انجام پذیرد. به عبارتی دیگر، وقتی یک کار نام عادت می گیرد که انگیزه ای برای عمل به آن باشد و چندین بار از روی شعور و دقت تکرار شود.

در منابع اسلامی نیز همواره بر رعایت همیشگی امور زیبا و ستوده تأکید شده است.

از حضرت علی علیه السلام نقل شده:

لسانُک یَسْتَدْعیکَ ما عَوَّدْتَهُ وَ نَفْسُکَ تقضیک ما اَلَفْتَهُ.

زبانت آنچه را عادتش داده ای، از تو درخواست دارد و نفست، اقتضای چیزی را دارد که به آن انس گرفته است.

بدین علت است که بزرگان تعلیم و تربیت می گویند: «باید کودکان را به کارهای نیک وادار کرد تا کم کم انجام دادن آن کارها برای آنان به صورت عادت درآید».

صبر، یکی از راه های پرورش اراده

بالا بردن آستانه تحمل در برابر بلاها، ناخوشی ها و گناهان و آنچه موجب سختی حرکت در مسیر تکامل آدمی است، یکی دیگر از راه های پرورش اراده است. شتاب زدگی در کارها، به گمراهی و انحراف می انجامد. برای نمونه می توان به داستان حضرت آدم علیه السلام اشاره کرد که با وجود پیمانی که با خدابسته بود و خود را ملزم به رعایت آن می دانست، عهد خود را فراموش کرد و از درخت نهی شده تناول فرمود. در واقع، چون وی بر حفظ پیمان خویش صبر نکرد، در نتیجه آن را به فراموشی سپرد و چون اهل فراموشی بود، خداوند او را بی بهره از عزم و اراده معرفی کرد:

وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا. (طه: 115)

و به یقین، پیش از این با آدم پیمان بستیم، ولی آن را فراموش کرد و برای او عزمی استوار نیافتیم.

همچنین، یک مربی نیز آنجا که در مقام پرورش اراده کسی است، نیازمند صبر و حوصله است، یعنی حتی برای تقویت اراده دیگران نیز باید از کیمیای صبر بهره جست. گویند در یکی از روستاهای ایتالیا پسربچه ای شر بود که دیگران را با سخنان زشتش بسیار ناراحت می کرد. روزی پدرش جعبه ای پر از میخ به پسر داد و به او گفت: «هر بار که کسی را با حرف هایت ناراحت کردی، یکی از این میخ ها را به دیوار طویله بکوب.» روز اول پسرک بیست میخ به دیورا کوبید. پدر از او خواست تا سعی کند تعداد دفعه هایی که دیگران را می آزارد، کم کند. پسرک تلاشش را کرد و تعداد میخ های کوبیده شده به دیوار کمتر شد.

یک روز پدرش به او پیشنهاد کرد تا هر بار که توانست از کسی بابت حرف هایش عذرخواهی کند، یکی از میخ ها را از دیوار بیرون بیاورد. روزها گذشت تا اینکه یک روز پسرک پیش پدر آمد و با شادی گفت: «بابا امروز تمام میخ ها را از دیوار بیرون آوردم.» پدر دست پسرش را گرفت و با هم به طویله رفتند. پدر نگاهی به دیوار انداخت و گفت: «آفرین پسرم کار خوبی انجام دادی، اما به سوراخ های دیوار نگاه کن. دیوار دیگر مثل گذشته صاف و تمیز نیست. وقتی تو عصبانی می شوی و با حرف هایت دیگران را می رنجانی، آن حرف ها چنین اثری بر انسان ها می گذارد. هزاران عذرخواهی هم نمی تواند زخم ایجاد شده را خوب کند».

این داستان، نمونه ای از صبر و پشتکار پدری را نشان می دهد که برای تقویت اراده فرزندش برای غلبه بر عادت زشت عصبانی بودن، همت فراوان به خرج داد و با صبر خود توانست کودک را در رسیدن به یک فضیلت اخلاقی متوجه سازد. به راستی که:

مولان

قرآن کریم می فرماید:

«إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ اْلأُمُورِ؛ شکیبایی و تقوا پیشگی، نشانه تبلور قدرت اراده شماست». (آل عمران: 186)

حافظ می گوید:

پیام متن:

پایان هر شدتی، فرجی است و آخرین مرحله بدشانسی، به شرط صبر ابتدای پیشرفت و پیروزی است.

عبادت و پرورش اراده

در قرآن، به عبادت همراه با صبر و تأثیر آن در ایجاد قدرت درونی مثبت توجه شده است. خداوند در کلام نورانی خویش دستور لقمان حکیم به پسرش را، این گونه آورده است:

ای پسرک من، نماز را به پا دار و به کار پسندیده بپرداز و از کار ناپسند دور شو و بر آسیبی که به تو وارد شده، شکیبا باش. این حاکی از عزم و اراده تو در امور است. (لقمان: 17)

ارتباط با پروردگار، مهم ترین عامل تقویت اراده است و عبادت ها، جلوه های زیبای این ارتباط، آدمی را در مسیر تقویت اراده درونی قرار می دهد. انسان سالک با بهره گیری از این ابزار، روگردان از زشتی ها و رو به زیبایی ها، رشد معنوی را تجربه می کند. پای بندی در به جای آوردن درست و مرتب عبادت های مختلفی چون: نماز، روزه، زکات، حج و غیره، به پرورش شخصیت متعادل و مثبت کمک می کند، آدمی را در بلاها و ناگواری ها پابرجا و شکست ناپذیر می سازد و او را بر خواهش ها و هواهای نفسانی و زیاده طلبی ها مسلط می کند.

قرآن در آیه ای سفارش می کند:

وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبیرَةٌ إِلاّ عَلَی الْخاشِعینَ. (بقره: 45)

از صبر و نماز یاری جویید و (با استقامت و کنترل هوس های درونی و توجه به پروردگار نیرو بگیرید) این کار جز برای خاشعان، گران است.

پیام متن: