هنر مصرف صحيح

"مصرف بی رویه ی دارو و عوارض جانبی آن"

نويسنده: سيد جعفر فاطمي نوش آبادي | شنبه 15 اسفند 1388 ساعت 4:04 PM |

هنوز هم یکی از عناصر جدا نشدنی خانه‌های ایرانیان قفسه‌ای پر از انواع داروهایی است که در هر بار مراجعه یکی از اعضای خانواده به پزشک مقداری از آن باقی مانده و هر کس دیگر که در خانه به بیماری مشابهی مبتلا می‌شود آن را مصرف می‌کند. این قفسه هنوز هم کمابیش در خانه‌های ایرانی وجود دارد و شاید تنها به طبقه‌ای در یخچال‌ها منتقل شده است. هنوز هم مادر خانه با کمترین گلو دردی همچون پزشکی حاذق انواع آنتی بیوتیک‌ها را تجویز می‌کند یا با کوچکترین سردردی بسته‌های قرص‌های کدئین‌دار یکی یکی خالی می‌شوند
شاید همین خصلت ایرانیان است که کشورمان را به اذعان کارشناسان در میان 20 کشور نخست دنیا به لحاظ مصرف دارو قرار داده است. نرخ مصرف خودسرانه دارو در ایران نسبت به متوسط جهانی تقریباً 3 برابر است و گفته می‌شود 40درصد ایرانیان خودسرانه دارو مصرف می‌کنند. همه اینها نشان می‌دهد یکی از ضروری‌ترین موارد اصلاح الگوی مصرف در کشور ما، اصلاح الگوی مصرف داروست. مسلماً بي توجهي به مصرف منطقي داروها مي تواند پيامدهاي نامناسبي چون نارضايتي بيمار، طولاني شدن و شدت بيماري، ايجاد عوارض جانبي خطرناك و بستري شدن در بيمارستان، كمرنگ شدن ارتباط پزشك و بيمار و نهايتاً افزايش هزينه هاي درماني براي افراد و دستگاههاي دولتي و مهمتر از همه ايجاد مشكل هميشگي كمبود دارو در كل كشور را در بر داشته باشد .
گروه دارو و درمان یک مثلث است که سه ضلع آن را پزشک، داروساز و بیمار تشکیل می‌دهند و هر کدام از این اضلاع درست عمل نکند همه خواص نظام دارو و درمان زیر سؤال می‌رود.الگوی مصرف دارو باید از ریشه اصلاح شود و این به پزشکان بر می‌گردد که تنها برای همان بیماری که مراجعه کرده و برای همان بیماری‌ای که دارد دارو تجویز کند پزشکان باید از زیاده‌نویسی در نسخه‌ها خودداری کنند .هیچ داروخانه‌ای حق ندارد به جای 40 قرص تجویز شده به بیمار یک بسته کامل پیشنهاد کند؛ این یک تخلف آشکار است و داروساز صرفاً برای فروش داروی خود این کار را کرده است.الگوی مصرف می‌تواند به دست داروساز افزایش یا کاهش یابد نسخه‌ها باید عیناً همانطور که نوشته شده تحویل بیمار شود و از ارائه داروی اضافی خودداری کرد؛ ضمن اینکه بیمار هم نباید زیاده‌خواهی کند و از پزشک و داروخانه داروی اضافه بخواهد.سوی دیگر این قضیه نیز مردم قرار دارند که باید با فرهنگ‌سازی و کارهای آموزشی آنها را از مصرف خودسرانه دارو باز داشت و این بر عهده وزارت بهداشت است که با کارهای فرهنگی و آموزشی موضوع را کنترل کند و به صورت جدی‌تری بر مسأله نظارت کند بهينه كردن مصرف دارو از طريق اصلاح سيستم آموزش پزشكي و نسخه نويسي منطقي راه اندازي كميته هاي علمي كنترل نسخ ،آموزش مداوم و موثر كادر پزشكي، ارتقاء سطح فرهنگ عمومي و آموزش فراگير جامعه با توجه به اصل پيشگيري مقدم و بهتر از درمان است، تقويت بيمه هاي خدمات درماني، بالا بردن كيفيت داروهاي توليد داخل و ... كه نهايتاً منجر به افزايش سلامتي و اميد به زندگي، رفع كمبودهاي دارويي و كاهش بار مالي دولت و مردم خواهد شد كه مطمئناً جهت رسيدن به اين اصلاحات بايد از تمامي توان و نيروي بخش دولتي در كنار بخش خصوصي استفاده و بهره برداري بهينه به عمل آيد.
با توجه به عوارض جانبي حاصل از استفاده مفرط و ناصحيح دارو و مشكلات اقتصادي ناشي از آن امروزه گرايش قوي در محدود كردن استفاده از دارو در سطح بين المللي و بويژه در كشورهاي پيشرفته مطرح و براي آن برنامه ريزي شده است. در کشورهای پیشرفته داروهای بدون نیاز به نسخه در دسترس همگان قرار دارد و از داروهای دیگر جداست، به این صورت اگر داروی غیرمجازی در بین این داروها قرار داشته باشد به شدت با آن داروخانه برخورد می‌شود اما در کشور ما داروهای بدون نیاز به نسخه با سایر داروها در یک جا قرار دارند و نمی‌توان آنها را از هم تفکیک کرد البته این به آن معنا نیست که هر بقالی و سوپرمارکتی هم دارو بفروشد همانگونه که در کشور ما اتفاق می‌افتد. حتی مکمل‌های غذایی و شامپوها و صابون‌هایی هم که جنبه درمانی دارند نباید در سوپر مارکت‌ها عرضه شود زیرا خود به مصرف بی‌رویه دارو دامن می‌زند.
مصرف دارو در هنگام بیماری به ویژه بدون تجویز پزشک و به خصوص در بین کودکان، همواره نتایج مثبتی ندارد و بالعکس می تواند عوارضی داشته باشد که شاید فرد مصرف کننده را تا سر حد مرگ ببرد متاسفانه این مساله باعث شده که هر از گاهی، شاهد اخبار ناگواری از مسمومیت و یا مرگ و میر بر اثر مصرف غلط و نابجای داروها باشیم. اما هیچ گاه گوشمان بدهکار نبوده و همچنان اصرار به خود درمانی داریم. حتی این وضعیت، وزارت بهداشت را بر آن داشته که هر چند وقت یکبار با صدور اطلاعیه هایی در قالب توصیه بهداشتی، نسبت به خطرات چنین رفتارهایی هشدار بدهد و از مردم بخواهد در مصرف داروها، نهایت دقت و حساسیت را داشته باشند، حتی اگر با تجویز پزشک صورت می گیرد.در آخرین توصیه وزارت بهداشت، نسبت به مصرف بی رویه و بدون دستورالعمل داروهای سرماخوردگی در کودکان، هشدار داده شده و از پدران و مادران خواسته شده نسبت به عوارض مصرف چنین داروهایی در کودکان خود، هوشیار باشند.
طی سالیان اخیر گرایش مردم به مصرف داروهای گیاهی و گیاهان دارویی افزایش یافته است بروز چنین وضعیتی بعضا سبب مصرف گیاهان به صورت ناآگاهانه و خودسرانه با حدس داشتن ارزش دارویی و به منظور خود درمانی بیماریها شده است.مسمومیت ناشی از گیاهان در کودکان زیر ۵ سال شیوع بیشتری دارد، کنجکاوی ذاتی کودکان در این محدوده سنی و وجود جذابیت در شکل و رنگ بخشهای مختلف یک گیاه سمی مانند میوه، دانه و برگ آن، سبب می شود تا کودک به صورت اتفاقی و از روی کنجکاوی اقدام به بلع قسمت های مختلف یک گیاه سمی نماید. هرگزنباید از گیاهان ناشناخته جهت مصارف دارویی به صورت دم کرده، جوشانده و... استفاده کرد و در صورت تمایل به مصرف گیاهان دارویی، حتما باید آنها را از مکانهای مجاز و معتبر تهیه کرده و تحت نظر پزشک و داروساز مصرف نمود.
داروهای مسکن و ضد درد نیز داروهایی هستند که افراد جوان و کودکان زیر ۵ سال را دچار مسمومیت دارویی می کند. همچنین داروهای تب بر، ضد تهوع و مکملهای آهن دیگر مواردی هستندکه استفاده غیر اصولی از آنها منجر به مسمویت در کودکان می شود هر دارویی که بیشتر ازمقدار درمانی مصرف شود، سم محسوب می شود دارو بعنوان يك كالاي استراتژيك مشمول يارانه در كشور و يك نياز اساسي عامه مردم از اهميت خاصي برخوردار بوده، به دليل اهميت و تاثيري كه استفاده غير منطقي و غير اصولي از اين كالا هم در اقتصاد خانوار و هم در روند درمان مي تواند داشته باشد، صرفنظر از ساير عواملي كه در فراهمي دارو و يا عدم وجود آن نقش و تاثير دارند، بايد به نقش مردم به عنوان اصلي ترين عامل فرهنگ مصرف دارو و همچنين نقش گروه پزشكي بعنوان تاثير گذارترين ركن فرهنگ تجويز و مصرف دارو توجه جدي نمود. طبق آمار ارائه شده ميانگين رشد مصرف دارو در كشور چيزي حدود 5/11% مي باشد. در حاليكه همين تعداد در كشورهاي در حال توسعه 7% و در كل جهان 9% گزارش شده است.
چندي پيش خبرگزاري ها به نقل از پزشكان اداره دارو و غذاي امريكا اعلام كردند كه محققان اين اداره درخواست كردند از فروش بدون نسخه داروهاي سرماخوردگي و سرفه براي كودكان جلوگيري شود. به گزارش خبرگزاري رويترز از نيويورك ، پزشكان مي گويند مصرف بي رويه اين داروها براي كودكان و نوجوانان عوارض جانبي به همراه دارد. پزشكان مي گويند اين داروها به خصوص براي كودكان چهار تا شش ساله خطرناك است.
افزايش بي رويه مصرف دارو بدون نسخه پزشك از سوي بسياري از افراد در حالي رخ مي دهد كه به گفته پژوهشگران تحقيقات نشان مي دهد مصرف زياد و خودسرانه دارو احتمال بروز خودكشي را افزايش مي دهد. اين در حالي است كه تاكنون تصور مي شد تنها مصرف خودسرانه داروهاي اعصاب موجب بروز برخي رفتارها در افراد مي شود اما تحقيقات اخير نشان داده مصرف انواع داروها مي تواند عوارضي مانند بروز رفتارهاي ناهنجار و خودكشي را به دنبال داشته باشد. به گزارش خبرگزاري ها چنانچه هر گونه دارويي به مقدار زياد و بدون تجويز پزشك مصرف شود مي تواند منجر به تغيير رفتار و بروز رفتارهاي ناهنجار در افراد شود. نتايج يك تحقيق ديگر در كانادا نيز نشان دهنده ابعاد ديگري از اثرات سوء مصرف دارو است. نتايج اين تحقيقات نشان مي دهد كه مصرف زياد داروهاي سوء هاضمه خطر بروز پوكي استخوان را در پي دارد. پژوهشگران كانادايي هشدار دادند مصرف داروهاي سوء هاضمه و ترش كردگي خطر ابتلابه پوكي استخوان را افزايش مي دهد. به گفته اين پژوهشگران؛ هم اكنون ميليون ها نفر در سراسر جهان از اين داروها براي درمان سوء هاضمه و سوزش سردل استفاده مي كنند.
امید است که مسئولین در وزارت بهداشت به اطلاع رسانی ادامه داده و تدبیری دراین باره بیاندیشند . مردم ، داروسازان و پزشکان نیز همکاری های لازم را به عمل آورند تا در سال اصلاح الگوی مصرف شاهد اصلاح الگوی مصرف دارو باشیم .