با به وجود آمدن بحرانهای انرژی در دو دهه اخیر، تحقیقات درمورد استفاده از منابع جدید انرژی به نحوی كه جایگزین استفاده از انرژی فسیلی شوند در كشورهای صنعتی به شدت دنبال می شود. در بعضی كشورها نیز نظیر ژاپن و استرالیا، این تحقیقات چندان تابع بحران انرژی نیست و تقریباَ روند ثابتی داشته و بودجه های هنگفتی را نیز به مصرف می رساند.
●كلافهای زمینی
نوعی از كلاف بیرونی كه هر روز بیشتر مورد توجه قرار می گیرد، كلاف زمینی است. به تجربه ثابت شده كه صرف نظر از موقعیت جغرافیایی و تغییرات جوی تغییرات دمای زمینی در عمق ۴ تا ۶ فوتی بسیار ناچیز و بین ۴۰ تا ۶۰ درجه فارنهایت در نوسان است.
اگر كلافی را كه دارای سطح كافی تبادل گرما است در عمق
۴ تا ۶ فوتی زمین دفن كنند، می توان از آن به عنوان كلاف بیرونی یك سیستم پمپ حرارتی برای تهویه مطبوع گرم و سرد استفاده كرد.
در عمل، كلاف زمینی به حالت مسطح نصب می شود و اتاقك نصب آن دارای كانالهای تامین هوای تازه و گردش هوا است. در عمل از شیرهای كنترلی استفاده می شود كه ماده سرمازای تقطیر شده ابتدا از مخزن تجمع مایع عبور كرده و پس از آن از سمت چپ به راست از داخل سوپاپ انبساط حرارتی بگذرد.
تاسیسات مركبی از پمپهای حرارتی كه در آنها یك كلاف هوایی، همراه با یك كلاف دریاچه ای، زمینی و یا چاهی بكار می رود. در جاهایی كه امكانات موجود باشد، متداول است.
در این تاسیسات، مادام كه شرایط جوی مناسب است فقط از كلاف هوایی استفاده می شود، ولی وقتی كه شرایط جوی بیرون نامساعد باشد (خیلی سرد یا خیلی گرم) در آن صورت كلافی فرعی یا كمكی به كمك گرفته میشود.
بطور كلی تصمیم گیری برای استفاده یا عدم استفاده از پمپ حرارتی باید با توجه به صرفه جویی انرژی و ملاحظات اقتصادی صورت پذیرد. اخیراَ سازندگان، تعدادی از مشكلات پمپ های حرارتی را برطرف كرده اند و با به بازارآمدن مدلهای جدید مسلماَ مشكلات آنها كمتر شده و هزینه نگهداری آنها به مراتب پائین تر خواهد آمد.
در مناطقی كه قیمت انرژی بالا است، پمپ حرارتی بدون شك از نظر اقتصادی با صرفه تر است، اما در ایران به علت قیمت پایین سوخت در استفاده از آن تردید وجود ندارد.
عامل مهم دیگر در استفاده از پمپ های حرارتی عمر مفید آنها است. اگر عمر مفید آنها حدود ۱۰ تا ۱۲ سال باشد. سرمایه گذاری بسیار كم خواهد بود و اگر این زمان حدود ۲۰ سال باشد، سرمایه گذاری معقول تر است.
●بیوگاز
با ادامه میزان مصرف كنونی انرژی، دخائر ذغال سنگ نفت و گاز زمین تا چندین دهه دیگر پایان خواهد یافت. به همین دلیل تحقیقات گستردهای در جهان برای دستیابی به منابع جدید انرژی كه بتواند جانشین سوختهای نفتی شود، در حال انجام است. از این منابع می توان با خورشید، جریان آب رودخانه ها، باد، جزر و مد دریاها، حرارت درون پوسته زمین، فعل و انفعالات اتمی و مواد سوختی تولید شده به وسیله میكروبها اشاره كرد.
در اینجا به موضوع تولید مواد سوختی به وسیله فرآیندهای میكروبی می پردازد.
به طور كلی میكروارگانیسمها به دو دسته هوازی و بیهوازی تقسیم میشوند دسته اول جهت بقاء و تكثیر نیاز به اكسیژن دارند، در حالیكه دسته دوم، از انرژی مورد نیاز متابولیسم خود را تجزیه تركیبات آلی تامین می كنند. در هر یك از این دو دسته علاوه بر رشد و تكثیر میكروارگانیسم، یك سری محصولات فرعی نیز تولید میشود. این محصولات به فرم گاز یا مایع است. محصولات گازی دسته اول معمولاَ گاز كربنیك و محصولات گازی دسته دوم، عمدتاَ شامل گاز متان است.
بنابراین اگر محیط مناسبی جهت رشد میكروارگانیسمها بی هوازی تامین شود، می توان به كمك آنها گاز متان تولید كرد. این محیط باید شامل تركیبات آلی و آب باشد و از نفوذ اكسیژن نیز به محیط جلوگیری شود. تكنولوژی بیوگاز براساس همین مطالب پایه گذاری شده است، بطوری كه در این تكنولوژی میكروارگانیسمها فضولات حیوانی را به دور از هوا تجزیه كرده و تركیبی شامل عمدتاَ متان و دی اكسید كربن وجود میآورند. از بیوگاز تولیدشده میتوان همانند یك گاز سوختی برای تولید گرما، نور و حركت استفاده كرد. دستگاه بیوگاز نیز وسیله ای است كه فضولات حیوانی و گیاهی را تجزیه كرده و بیوگاز تولید می كند.
درمورد تاریخچه بیوگاز باید گفت برای نخستین بار در سال ۱۸۰۸ میلادی به وجود بیوگاز پی برده شد. در قرن هجدهم، روشنایی خیابانهای شهرپاریس، به وسیله بیوگاز تولید شده از فضولات اسبهای درشكهها تامین میشد. هماكنون دربرخی از كشورهای شرقی از جمله چین، هند، تایلند، فیلیپین و كره جنوبی واحدهای بیوگاز كاملاَ مرسوم است. چنانچه تنها در كشور چین بالغ بر ۵ میلیون واحد بیوگاز موجود است.
طقابلیتها و مزایای بیوگاز
بوسیله بیوگاز می توان اجاق گازهای خانگی را مشتعل كرد. این اجاقها را حتی می توان با مواد موجود در دسترس ساخت، همچنین می توان تورهای روشنایی گازسوز را افروخت. به علاوه موتورهایی نظیر موتور تراكتور، پمپهای آبیاری، آسیابها و ماشین آلات سوختی دیگر را با تغییرات كمی در آنها می توان با بیوگاز بكار انداخت.
انرژی حاصل از سوختن ده متر مكعب بیوگاز برابر با انرژی حاصل از سوختن ۶ متر مكعب گاز طبیعی،۶۰ لیتر گازوئیل، ۸ لیتر بنزین،۳۲ كیلوگرم ذغال چوب و ۸۵ كیلوگرم چوب است با توجه به اینكه بیوگاز در محل استفاده تولید می شود و با شیلنگهای پلاستیكی می توان منتقل شده و به وسیله وسایل دست ساز كنترل شود. هزینه های لوله كشی بین شهری، لوله كشی شهری و خانگی، نصب كنتور (درمورد گاز شهری) و یا به طور مشابه هزینه های حمل و نقل جاده ای و انتقال به درون منزل درمورد گاز مایع و نفت و گازوئیل حذف می شود.
در كشورهایی كه ذخایر نفتی وجود ندارد تحقیقات گسترده ای راجع به تولید و استفاده از بیوگاز به عنوان یك سوخت ارزان و سهل الوصول به عمل آمده است. توسعه بیوگاز در كشور چین قسمتی از طرح پیشنهادی ((فائو)) در برنامه ((جهش بزرگ به سوی جلو)) بوده است.
در كشورهایی مثل جمهوری اسلامی ایران كه مخازن نفت و گاز فراوانی موجود است، استفاده از بیوگاز می تواند از به هدر رفتن بخش وسیعی از این تركیبات با ارزش در قالب سوخت جلوگیری كند. به طور كلی هر ۱۰۰ كیلوگرم فضولات گاوی تازه میتواند روزانه ۴/۹-۷/۳ متر مكعب گاز تولید كند.
علاوه بر این موارد، با استفاده از بیوگاز در مناطق جنگلی، از قطع درختان و سوزاندن آنها و در نتیجه نابودی جنگلها و سایش خاك جلوگیری می شود. تحقیقات نشان میدهد كه در تغییر حالت فضولات حیوانی درون محفظه تخمیر تخم های انگل و میكروبهای بیماریزا تا حد زیادی از بین می روند.
حتی بوهای ناخوشایند نیز مرتفع میشود. بنابراین یك واحد بیوگاز دو جهت به بهداشت روستا كمك میكند. نخست اینكه با مصرف شدن فضولات حیوانی به عنوان منبع سوخت واحد، از پراكنده شدن این مواد در سطح روستا جلوگیری می شود.
دوم اینكه با هضم و تخمیر این مواد در محفظه تخمیر، بیشتر عوامل بیماریزا نابود می شوند همچنین مشخص شده است كه با تخمیر فضولات، از رشد میكروبهای مولد بیماریهای تیفوس، پاراتیفوس، وبا ... جلوگیری به عمل می آید.
●ساخت واحد
یك واحد بیوگاز خانگی از قسمتهای زیر تشكیل شده است:
۱- محفظه تخمیر: فضولات حیوانی به درون این محفظه ریخته می شود و بعد از مدتی بیوگاز تولید میشود. حجم این محفظه در مقیاس خانگی بین ۶ تا ۱۲ متر مكعب است.
۲- محفظه ذخیره گاز: گاز تولیدشده در این محفظه جمع آوری می شود. اخیراَ این محفظه و محفظه تخمیر به صورت یك اتاقك مدور با سقف گنبدی شكل در زیر سطح زمین ساخته می شود. سقف گنبدی شكل باید نسبت به نفوذ گاز عایق باشد. در بالاترین قسمت گنبد سوراخی با سرپوش متحرك به اندازه ای كه یك انسان بتواند به واحد داخل شود، تعبیه می شود. لوله انتقال گاز از محفظه، در وسط درپوش نصب می شود.
۳- محفظه خروجی: از این محفظه علاوه بر كنترل فشار گاز درون واحد، برای تخلیه واحد پس از تخمیر كامل فضولات، استفاده میشود.
۴-لولههایورودیوخروجی: جنس این لوله ها باید به گونه ای باشد كه در برابر خوردگی مقاومت كند. گاهی نیز واحدهای بیوگاز در مقیاس بزرگ برای استفاده عمومی در روستا و یا دامداریها بنا میشود. در مناطق سردسیر واحد بیوگاز باید در برابر سرمای محیط محافظت شود.
یك واحد بیوگاز می تواند از فضولات حیوانی، ضایعات كشاورزی، فضولات انسانی و فاضلابهای شهری به عنوان خوراك استفاده كند. مقدار مناسبی آب نیز به خوراك اضافه میشود. میزان گاز تولیدشده به نوع مواد ورودی، میزان اسیدی بودن خوراك و دمای محیط بستگی دارد.
لجن باقیمانده از دستگاه به عنوان یك كود غنی از ازت می تواند مورد استفاده قرار گیرد. ازت موجود در این كود به صورت ازت آمونیوم (۴ NH ) است كه این امر قدرت باروری را نسبت به كودهای مشابه گیاهی و حیوانی افزایش می دهد. چون كود حاصله خاصیت اسیدی دارد در صورت استفاده مكرر از آن، لازم است كه چند هفته از كوددهی، زمین را با اضافه كردن آهك آماده كرد.
برای حفظ نكته ایمنی آن كنترل فشار به وسیله یك فشارسنج U شكل (مانومتر) انجام می گیرد. به علت قابل انفجاربودن تركیب متان با هوا، هیچ شعله ای نباید به محفظه تخمیر نزدیك شود. غلظتهای نسبتاَ بالای متان، می تواند شخص را بیهوش و یا خفه كند.
درمورد مشكلات بیوگاز باید گفت كاهش میزان گاز تولیدشده در زمستان، تخلیه واحد به طور دستی
(یا پلمپ) بازكردن درپوش واحد بیوگاز به طوریكه برای تخلیه، از جمله مواردی است كه بكارگیری واحدهای بیوگاز را تا حدی محدود می كند.
مشكل دیگری كه در تولید بیوگاز مطرح است، مطلوب نبودن كیفیت شعله حاصل از سوختن آن است. برای رفع این مشكل، می توان در هر روستا، یك واحد مركزی تولید بیوگاز ایجاد كرد و گاز خروجی را از واحد پیش از مصرف، در معرض تركیباتی نظیر اتانول آمین قرار داد و به كیفیت شعله بهبود بخشید.
به طور خلاصه می توان مزایای كاربرد بیوگاز را به شرح زیر بیان كرد: الف- به كمك بیوگاز با سرمایه اندكی میتوان سالانه چندین میلیارد متر مكعب گاز، از فضولات حیوانی تولید كرد.
ب- با استفاده از بیوگاز، در هزینه لوله كشی گاز برای روستاها صرفهجویی می شود.
ج- پس مانده عمل تبخیر كود بسیار مناسب و عاری از آلودگی به میكروبهای بیماریزا بوده و قابل استفاده در كشاورزی است.
د- به مخازن تولید بیوگاز، میتوان زباله های روستا را نیز افزود و بدین روش علاوه بر افزایش تولید گاز، كود حاصله دارای ((هوموس)) بیشتری بوده و برای خاك كشاورزی بسیار مفید است ضمناَ مشكل آلودگی زبالههای جامد نیز از این طریق برطرف می شود.
منابع:
(۱) زاهدی فر، شهین
(۲۴/۷/۱۳۸۲)، ”بحران انرژی و رفتار ما”، ترجمه منابع خارجی، روزنامه همشهری صفحه ۵
(۲) مقررات ملی ساختمانی ایران، مبحث ۱۹- صرفه جویی در مصرف انرژی (۱۳۸۱)
(۳) معاونت امور انرژی وزارت نیرو، سازمان بهره وری انرژی ایران (سابا)، دفتر بهینه سازی مصرف انرژی، بهسامان (۱۳۸۲)
(۴) صرفه جویی انرژی در ساختمان (پایان نامه كارشناسی) تابستان ۷۶
(۵) جزوات شخصی مدیریت انرژی در ساختمان شهروی، حمیدرضا – تابستان ۱۳۸۴
انتخابی از منابع گوناگون