با ارتحال امام خمینی، تحلیل­گران غربی انتظار داشتند، مقبولیت مردمی نظام جمهوری اسلامی در پی فقدان ایشان، مخدوش شود. با توجه به قابل پیش‌بینی بودن نتیجه­ ی انتخابات و احتمال کاهش مشارکت مردم، علما، مراجع و شخصیت­ های صاحب نفوذ با دعوت از مردم به شرکت در انتخابات، سعی در تقویت نظام در شرایط حساس پس از ارتحال امام خمینی داشتند.

آیت­ الله اراکی شرکت در انتخابات و همه­ پرسی را، از اهم فرایض و وظیفه­ ی مسلم شرعی اعلام کرد. آیت­ الله گلپایگانی حضور گسترده­ ی مردم را موجب استحکام بیشتر نظام و تجلی اتحاد مضاعف مسلمین دانست. [31] آیت­ الله مرعشی نجفی از مردم خواست، به جهانیان ثابت کنند راهی که رهبر فقید انقلاب ترسیم فرمودند، تحت هر شرایطی تغییرپذیر نیست و با رحلت آن بزرگوار که همگان را داغ­دار نموده، همچنان ملت راه خود را با شتابی بیشتر تا پیروزی نهایی ادامه می­ دهد. [32]

حجت‌الاسلام و المسلمین سید احمد خمینی با انتشار پیامی اظهار داشت: «اینجانب اطمینان دارم که اگر امام عزیز در میان ما بود اولین کسی بود که مثل همیشه در ساعت اولیه شروع اخذ رأی با گام­ های استوار و چهره­ ی ملکوتی و شاداب و امیدوار خود به پای صندوق­ های اخذ رأی می­ آمد و هم به اصلاحات قانون اساسی و هم به ریاست­ جمهوری  اسلامی رأی مثبت می­ داد.»[33]

آیت­ الله خامنه­ ای در پیامی، پس از برگزاری اربعین ارتحال امام خمینی، مردم را به شرکت گسترده در انتخابات ریاست­ جمهوری  و همه­ پرسی قانون اساسی فرا خواندند. [34]

[31]. حاج سیدجوادی، سید فرید؛ پیشین، ص 150.

[32]. روزنامه ­ی کیهان، 5/5/1368، ص 2.

[33]. همان، 4/5/1368، ص 1.

[34]. حاج سیدجوادی، سید فرید؛ پیشین، ص 151.

با توجه به اختیارات گسترده­ ای که ریاست­ جمهوری در قانون اساسی جدید به دست آورده بود و حذف نخست­ وزیر از سیستم دولت، انتخابات رئیس­ جمهور در حقیقت آینده دولت و سیاست­ های داخلی و خارجی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را مشخص می­نمود. با توجه به اقبال عامه­ ی مردم به فضای باز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بعد از جنگ، عملاً تمام نگاه­ ها به جناح راست میانه­ رو و پیش­رو آن هاشمی رفسنجانی بود. ایشان از چند ماه قبل، حتی قبل از رحلت امام از طرف جناح راست و حتی جناح چپ برای انتخابات ریاست­ جمهوری  در نظر گرفته شده بود. [19] هاشمی رفسنجانی به علت بی­ طرفی نسبی در برخورد با دو جناح، مورد تأیید هر دو جریان بود. [20]

مهدی کروبی، دبیر کل مجمع روحانیون مبارز (جناح چپ) صریحاً از کاندیداتوری هاشمی رفسنجانی حمایت کرد و از حمایت مجمع روحانیون مبارز تهران از ایشان خبر داد. او پنج ماه قبل از انتخابات چنین گفت: «موضع شخصی من این است که جناب حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی، مناسب­ ترین و شایسته­ ترین فرد برای این سمت هستند. خیلی وقت پیش جلسه­ ای با ایشان داشتیم و من نظر شخصی­ ام را گفتم ایشان تردید داشت که آیا این کار را قبول کند یا نه، استدلال­ هایی داشتند که این کار را نکنند بهتر است. من استدلال‌های ایشان را رد کردم. برای ما رجحان داشت که ایشان کاندیدا بشوند. در رابطه با موضع روحانیون مبارز نیز ما جلسه­ ای داشتیم و مسئله کاندیداتوری آقای هاشمی رفسنجانی برای ریاست­ جمهوری مطرح شد و به اتفاق آرای افرادی که در جلسه حاضر بودند، آقای هاشمی رفسنجانی را کاندیدا کردند و اعلام می­ کنیم که کاندیدای ما برای احراز پست ریاست­ جمهوری  آقای هاشمی رفسنجانی است.»[21]

همچنین مجمع روحانیون مبارز در تاریخ 25/4/1368، دقیقاً 10 روز قبل از انتخابات ریاست­ جمهوری، در بیانیه­ ای اعلام داشت: «روحانیون مبارز تهران، همان­طور که از مدت­ ها پیش اعلام کرده است، حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین آقای هاشمی رفسنجانی را به عنوان نامزد با فضیلت و شایسته­ ی ریاست­ جمهوری اسلامی ایران معرفی می­ کند و مفتخر است که از نامزدی عزیز و بزرگوار حمایت می­ کند که از برجسته­ ترین چهره­ های اسلام و انقلاب و از مؤثرترین شخصیت­ هایی است که از آغاز نهضت مقدس اسلامی تاکنون بازوی توانای رهبر فقید انقلاب اسلامی در حساس­ ترین صحنه­ ها و لحظه­ ها بوده است، مفتخریم که از نامزدی عزیری طرفداری می­ کنیم که شخصیت ارزنده او در جریان مبارزه بی­امان با طاغوت و با تحمل زندان... قوام گرفته است و از صاحب­ نظران روشن­ بین در علوم اسلامی و مسائل جهان امروز و جامعه­ ی پرشور ایران اسلامی است. خوشوقتیم که حمایت از نامزدی اندیشمند، سیاست­ مدار، مجاهد و مدیر و مدبری می­ کنیم که از مورد اعتماد ترین تربیت­ شدگان حضرت امام خمینی می­ باشد.»[22]

از سوی دیگر جامعه­ ی روحانیت مبارز (جناح راست) با توجه به این­که هاشمی رفسنجانی از اعضای برجسته­ ی آن به شمار می­ رفت، و لیکن قرابت و نزدیکی دیدگاه­ های هاشمی به جناح راست و پذیرش آن نوع اقتصادی که جناح راست آن را همواره مطرح می­ کرد، از ایشان حمایت نمود. [23]

علی­ اکبر ناطق نوری، سخنگوی غیر رسمی جامعه­ ی روحانیت مبارز، سه ماه قبل از انتخابات، کاندیداتوری هاشمی رفسنجانی از طرف جامعه­ ی روحانیت مبارز را رسماً اعلام کرد: «کلیه­ ی اعضای شورای مرکزی جامعه­ ی روحانیت مبارز در جلسه­ ی اخیر خود به اتفاق آرا حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی را برای انتخابات آتی رئیس­ جمهوری کاندیدا کردند.»[24]

جامعه­ ی مدرسین حوزه­ ی علمیه­ ی قم نیز در بیانیه­ ای از مردم خواست تا به هاشمی رفسنجانی، مرد تقوی، اندیشه، تجربه و عمل و یار صدیق آیت­ الله خامنه­ ای رهبر جمهوری اسلامی ایران، رأی دهند. [25]

جامعه­ ی اسلامی مهندسین نیز هاشمی رفسنجانی را برای انتخابات کاندید و از او حمایت نمود. حبیب­ الله عسگراولادی، عضو هیئت موتلفه، مردم را به دادن رأی مثبت به هاشمی رفسنجانی تشویق کرد و گفت: «دادن رأی مثبت به حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی که دارای صلاحیت­ های روشن است و در تدبیر و کیاست زبان زد خاص و عام می­باشد، یکی از اهرم‌های قدرت اجرایی کشور و یکی از حربه­ های کوبنده­ ی دشمن خواهد بود.»[26] عسگراولادی، در ادامه سیاست هاشمی رفسنجانی را دقیقاً همان سیاست قدیمی بازار آزاد و خصوصی­ سازی و واگذاری کارها به مردم و جلوگیری از دولت سالاری دانسته است. یعنی همان سیاستی که سال­ ها جمعیت موتلفه خواستار اجرای آن بود. او این سیاست را به مشارکت دادن مردم تعبیر می­کند و می­ گوید: «سیاست­ های آقای هاشمی رفسنجانی، مشارکت مردم و جلوگیری از حاکمیت سرمایه­ داری خصوصی و دولتی است.» ایشان در جایی دیگر برنامه‌های کاری هاشمی رفسنجانی را مورد تأیید و تمجید قرار داد و آن را مطابق با رهنمودهای امام خمینی (ره) دانست: «برنامه­ ی حجت‌الاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی... نشأت‌گرفته از رهنمودهای کلی حضرت امام خمینی (ره) و آهنگ یافته از ارشادات رهبر عزیز... بوده، اعتقاد و اعتماد به مردم و مشارکت آنان در بازسازی و سازندگی بیشتر  را نوید می­ دهد و در جهت مبارزه با تورم و ایجاد اشتغال و افزایش تولید با به‌کارگیری تجربه و پول و امکانات ملی، آن هم با هدایت و نظارت و کنترل و جلوگیری جدی از حاکمیت سرمایه، امید می­ بخشد.»[27]

سید رضا زواره­ای عضو دیگر موتلفه و از چهره­ های شاخص راست از هاشمی رفسنجانی حمایت کرد و گفت: «آقای هاشمی رفسنجانی، بهترین انتخاب برای ریاست­ جمهوری می­ باشند.»[28] 186 نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی دوره­ ی سوم نیز در 25 تیر 1368 با انتشار نامه­ ای از هاشمی رفسنجانی حمایت کردند. دفتر تحکیم وحدت، رأی به هاشمی رفسنجانی را، زمینه­ سازی تشکیل دولتی قدرتمند که بر اساس اصلاحات به عمل آمده در قانون اساسی قادر خواهد بود بدون مشکلات گذشته در جهت تعمیم عدالت اجتماعی و رفع محرومیت از توده­ های مستضعف می­ دانست. مطبوعات عربی منطقه نیز برنامه‌ی دولت هاشمی رفسنجانی را متکی بر محور اقتصاد می­ دانستند. [29]

به گفته آقای هاشمی رفسنجانی، وی با توصیه امام خمینی کاندیدای ریاست­ جمهوری شده بود و در آن شرایط اجتماعی از سلیقه­ ها و جریانات مختلف از نامزدی وی حمایت کردند. [30]

[19]. همان، ص 209.

[20]. فوزی، یحیی؛ پیشین، ص 237.

[21]. روزنامه­ی کیهان، 27/12/1367، ص 2  و شادلو، عباس؛ پیشین، صص 210- 209.

[22]. شادلو، عباس؛ پیشین، صص 211- 210 و حاج سیدجوادی، سید فرید؛ پیشین،  ص 149.

[23]. همان، ص 211.

[24]. روزنامه­ ی کیهان، 3/2/1368، ص 2.

[25]. صالح، سید محسن؛ پیشین، ص 690.

[26]. روزنامه­ی رسالت، 1/5/1368، ص 3 و شادلو، عباس؛ پیشین، ص211.

[27]. روزنامه­ی رسالت، 3/5/1368، ص 4 و شادلو، عباس؛ پیشین، صص 212- 211.

[28]. روزنامه­ی رسالت، 1/5/1368، ص 5 و شادلو، عباس؛ پیشین، ص 212.

[29]. حاج سیدجوادی، سید فرید؛ پیشین، صص 150- 149.

[30]. سفیری، مسعود؛ حقیقت­ ها و مصلحت­ ها، گفتگو با هاشمی رفسنجانی، تهران، نی، 1378، چاپ اول، ص 128.

پس از رحلت امام خمینی (ره)، آیت­ الله خامنه­ ای که پست ریاست­ جمهوری  را داشتند، در تاریخ 1368/3/16 توسط مجلس خبرگان به رهبری انقلاب برگزیده شدند، این در شرایطی بود که بیش از 3 ماه تا پایان دوره­ ی ریاست­ جمهوری  ایشان باقی مانده بود. علی­ اکبر محتشمی پور، وزیر کشور وقت در اطلاعیه­ ای آغاز زود هنگام ثبت­ نام داوطلبان ریاست­ جمهوری  را از چهارشنبه 7 تیر 1368 تا یکشنبه 11 تیر 1368 اعلام کرد تا تکلیف دولت آینده هرچه سریع‌تر مشخص شود. [1] این دوره از انتخابات از ویژگی­ های خاصی برخوردار بود که آن را از دوره‌ه ای پیشین متمایز می­ ساخت. مهم­ ترین ویژگی­ه ای این دوره از انتخابات ریاست­ جمهوری عبارت بودند از:

پایان یافتن جنگ ایران و عراق، رحلت امام خمینی (ره)، انتخاب آیت­ الله خامنه­ ای به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، اصلاح قانون اساسی، افزایش اختیارات رئیس­ جمهور و حذف پست نخست‌وزیری در قانون اساسی. [2]

سرانجام علی­ اکبر هاشمی رفسنجانی، با 394/537/15 رأی به ریاست جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد.

[1]. فوزی، یحیی؛ تحولات سیاسی و اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، 1380- 1357، تهران، چاپ و نشر عروج، 1387، چاپ دوم، جلد دوم، ص 236.

[2]. دارابی، علی؛ رفتار انتخاباتی در ایران، الگوها و نظریه­ ها، تهران، سروش، 1388، چاپ پنجم، ص 159.