با نگاهی به تمامی جوانب روایات و احکام صادره از معصومین علیهم السلام در خصوص وضو می توان به دو فایده روشن دست یافت.

الف: فوائد بهداشتی

علاوه بر احادیثی که بر فوائد بهداشتی وضو تاکید نموده و آن را از عوامل طولانی شدن عمر برشمرده اند [1] برخی متخصصین علوم پزشکی با دقت نظر در دستورات و احکام وضو برای این عمل عبادی فوائدی را ذکر نموده اند که برخی از آن ها از قرار ذیل می باشد:

1-سلامت گوارشی

دانش پزشکی، امروزه عامل انتقال بسیاری از عوامل عفونی را اصطلاحا Fecal - Oral ( مدفوعی ـ دهانی ) شناسایی کرده است که یک گروه عمده از این عوامل عفونی دارای این ویژگی هستند که پس از اجابت مزاج بر روی دست باقی می مانند و بعدا در موقع غذا خوردن و از طریق دهان وارد بدن می شوند و ایجاد بیماری می نمایند.

از این جهت امروزه در همه ممالک پیشرفته اولین اصل بهداشتی که برای مقابله با عفونت هایی گوارشی به همگان ( به خصوص اطفال ) آموزش داده می شود، شستشوی دست ها قبل از غذا خوردن و پس از اجابت مزاج است و به این ترتیب تاثیر نظافت دست ها در پیشگیری از گروه زیادی از بیماری های عفونی باور نکردنی است.

اما فرمان وضو که در آیه شریفه 9 از سوره مبارکه مائده در قرآن مجید، صادر شده است، به سادگی و صراحت امر به شستشوی دستان ( تا آرنج ) می کند و 14 قرن پیش با بیان دستوری پیرامون نماز، پیام آور نکته ای می شود که علم بشری در آستانه قرن بیست و یکم به اهمیت بیش از پیش آن، دست یافته است.

مقارنت اوقات نماز با سه وعده معمول غذایی ( صبحانه و نهار و شام ) یا حتی وعده های غذا هنگام روزه داری ( سحر و افطار ) سبب می شود که شخص نمازگزار، موقع انجام وضو ( که معمولا متعاقب اجابت مزاج نیز هست ) خود به خود به شستشوی دست ها بپردازد و هر گونه عامل بیماری زای عفونی را از دست های خویش بزداید و در نتیجه موقع صرف غذا، هیچ عامل عفونی ناشی از دست آلوده موفق به ایجاد بیماری در بدن او نشود.

2-سلامتی مجاری تنفسی

به علت پراکنده بودن عوامل عفونی متعدد در محیط اطراف و هوای تنفسی انسان، و با توجه به این که استنشاق میکروب از طریق بینی روش عمده انتقال این عفونت ها است، بیماری های عفونی تنفس، به وفور به وقوع می پیوندد. این مشکلات به ویژه در فصل سرما که تجمع افراد در محیط های بسته افزایش می یابد و ویروس ها و باکتری ها امکان رشد و بیماری زایی زیادتری پیدا می کنند بیشتر می شود و به همین علت است که در فصل سرما شایع ترین علت مراجعه اطفال و بزرگسالان به مطب و کلینیک های عمومی، بیماری common cold ( سرماخوردگی ) و عوارض متعدد ناشی از آن است و همان طور که اشاره شد، عمده این درگیری ها، ناشی از انتقال عامل بیماری زا از طریق بینی است.

اما از جمله مواردی که در حین وضو، مورد توصیه موکد قرار گرفته است. سه مرتبه، چشیدن و استنشاق آب سرد و پاک است.

بر این اساس چنان چه مسلمین در مقدمات نماز و حین وضو دستور اسلامی استنشاق آب سرد را اجرا نمایند، همه روزه چند نوبت میکروب های مجرایی تنفس را زدوده و مجرای تنفسی خود را تمیز و پاکیزه می نمایند و بدین ترتیب از بروز بیماری های متعدد تنفسی در امان خواهند بود.

3-بهداشت دهان و دندان

نقش دندان ها در حفظ و زیبایی و قدرت جویدن و صحبت کردن به خوبی مشخص است و حتی نبودن دندان های سالم و زیبا برای بانوان و دوشیزگان ( به خصوص ) اثرات روانی زیادی باقی می گذارد. چرا که در کتاب های علمی دندانپزشکی می خوانیم: نیمی از زیبایی بشر منوط به صورت او و از این مقدار 3/2 آن مربوط به دهان و دندان ها است.

رعایت بهداشت دهان و دندان و پیشگیری از بیماری های مختلف آن، از جمله پوسیدگی دندان ها و بیماری های پریودنتال ( بیماری های لثه و بافت های پشتیبان ) و.. به بهترین شکل به وسیله مسواک زدن، انجام می پذیرد.

پیامبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) در خصوص مسواک زدن به هنگام وضو فرموده اند:« السواک شطر الوضوء» [2]؛« مسواک کردن جزئی از وضو است» و یا در توصیه ای که به حضرت علی ( علیه السلام ) در این باره بیان داشته اند:« یا علی !و علیک بالسواک عند کل وضوء» [3]؛« ای علی !بر تو باد مسواک زدن به هنگام هر وضو»

بنابراین با توجه به این که نمازگزار روزانه حداقل 3 بار وضو می گیرد، چنانچه قبل از هر وضو اقدام به مسواک زدن بکند، از حداکثر پاکیزگی لازم برای پیشگیری از تمامی بیماری های دهان و دندان برخوردار می شود.

4-بهداشت پوست

یکی از شرایط صحت وضو، نبود مانع برای رسیدن آب به مواضع وضو می باشد که همین امر یعنی بررسی نبود مانع در اعضای وضو و برطرف نمودن موانع در صورت وجود آن خود نقش به سزایی در سلامت پوست ایفا می نماید.

گذشته از این که در وضو مواضعی هم چون سر و پا مورد توجه قرار گرفته است و این دو عضو بر خلاف دست و صورت، از اعضایی هستند که در بخش قابل توجهی از شبانه روز پوشانیده هستند، تا حدی که حتی خود ما نیز معمولا توجه کمی به آن ها داریم. [4]

اما امروزه دانش بشر، گروهی از بیماری ها را می شناسد که شروع تظاهرات این بیماری ها از پوست سر و پاها است. بعنوان مثال برخی بیماری های قارچی پوست از حد فاصل میان شصت و دیگر انگشتان پا آغاز می گردد که اتفاقا درست محل این ناحیه مسح واجب دارد و به همین ترتیب مسح سر نیز می تواند توجه انسان را به آلودگی یا ضایعه عفونی در مو و پوست سر توجه دهد و در نتیجه انسان را برای رفع آن به اقدام وادارد.

در ضمن وجوب مسح سر و پا فرصتی است برای برداشته شدن پوشش پا و سر و در معرض هوا و اکسیژن قرار گرفتن این اعضاء که علاوه بر شادابی پوست، به نوبه خود مانع رشد ارگانیزم های بی هوازی در منافذ پوست خواهد شد [5].

5-تسکین اعصاب و روان

از دیگر فوائدی که می توان برای وضو برشمرد نقش آرامش بخشی آن می باشد چراکه تماس آب با پوست بدن اثر خاصى در تعادل اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک دارد [6] به خصوص اگر این عمل با آب سرد صورت پذیرد لذا می بینیم رسول خدا (صل الله علیه و آله ) توصیه نموده اند به هنگام خشم انسان با آب سرد وضو بگیرد [7].

ب: فوائد معنوی

علاوه بر فوائد بهداشتی وضو از سوی ائمه معصومین علیهم السلام نیز فوائد معنوی متعددی برای آن ذکر گردیده است که در این جا به نمونه هایی از این موارد اشاره می گردد:

1-موجب سفید روئی در قیامت

پیامبر خدا صل الله علیه و آله در پاسخ به فردی در خصوص وصف مومنان و کافران در قیامت فرمودند:« أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَغُرٌّ مُحَجَّلُونَ مِنْ أَثَرِ الْوُضُوءِ وَ السُّجُودِ وَ أَمَّا الْکَافِرُونَ فَمُسْوَدُّونَ الْوُجُوهُ فَیُؤْتَى بِهِمْ إِلَى الصِّرَاط» [8]؛« مؤمنان درخشان و روسفید بر اثر وضو و کافران سیه‏ رویند و آن ها را بر کنار صراط آرند»

2-درک ثواب شهداء

پیامبر خدا ( صل الله علیه و آله ) در ادامه روایت قبلی با تاکید بر دائم الوضو بودن می فرماید:« َ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکُونَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ عَلَى طَهَارَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّکَ تَکُونُ إِذَا مِتَّ عَلَى طَهَارَةٍ مِتَّ شَهِیداً» [9]؛« اگر می توانی همیشه با وضو باشی این عمل را ترک نکن چرا که ملک الموت آن گاه که روح بنده ای را که با وضو باشد او را شهید محسوب خواهد نمود.»

3-بخشش گناهان

از دیگر اسرار وضو بخشش گناهان می باشد امام باقر (علیه السلام ) در این خصوص فرموده اند:« ثَلَاثٌ کَفَّارَات‏ فَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِی السَّبَرَاتِ وَ الْمَشْیُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الصَّلَوَات‏» [10]؛« سه چیز است که جبران کننده و محو کننده گناه است: کامل گرفتن وضو در هوای بسیار سرد، راه رفتن در شب و روز به سوی جماعت های اسلامی (نماز جماعت و جمعه)، مراقبت بر انجام صحیح نمازها».

4-ثواب شب زنده داری

پیامبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) فرموده اند:« مَنْ بَاتَ عَلَى طُهْرٍ فَکَأَنَّمَا أَحْیَا اللَّیْلَ کُلَّه» [11]؛« کسی که شب را با وضو بیارامد، گویی که تمام شب را به احیاء و عبادت گذرانده است».

5-مانع از تجاوز به حقوق دیگران

فلسفه دیگر وضو این است که رعایت شرایط وضو موجب می گردد تا مسلمان ها از تجاوز به حقوق دیگران پرهیز نمایند، چراکه از شرایط صحت وضو غصبی نبودن آب و همین طور ظرف وضو می باشد، لذا برای این که مسلمانی بتواند این وظیفه دینی را به طور صحیح ادا نماید لازم است مراقب اعمال و رفتار خود بوده و از تجاوز به حقوق دیگران پرهیز نمایند.

پی نوشت:

[1] - پیامبر اکرم صل الله علیه و آله به یکی از اصحاب خود فرمود :« أَکْثِرْ مِنَ الطَّهُورِ یَزِیدُ اللَّهُ فِی عُمُرِکَ»؛«یعنی هر چه می توانی بیشتر طاهر ( با وضو ) باش خداوند عمرت را زیادتر می کند» (وسائل‏الشیعة، ج 1، ص 383)

[2] - بحار الأنوار، ج‏73، ص 136

[3] - اصولی کافی، ج 8، ص 79

[4] - پوشش پا به صورت جوراب و کفش امروزه در اکثر فرهنگ ها متداول شده است و پوشش سر به صورت های مختلف از کلاه ایمنی، کلاه آشپزی، کلاه جراحی، چادر و عمامه گرفته تا کلاه و روسری معمولی از دیر باز معمول بوده است .

[5] - برای کسب اطلاع بیش تر در این خصوص رجوع کنید به 40 نکته پزشکی پیرامون نماز، دکتر مجید ملک محمدی

[6] - مکارم شیرازى ناصر، تفسیر نمونه‏، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1374 ش‏، اول‏، ج‏4، ص 291

[7] - الحکم الزاهرة با ترجمه انصارى، ص 586

[8] - بحار الأنوار، ج‏57، ص 260

[9] - بحار الأنوار، ج‏66، ص 396

[10] - معانی الاخبار، ص 314

[11] - أمالی الصدوق، ص 34

کتاب پرسش ها و پاسخ های نماز، سید حسن موسوی (مرکز تخصصی نماز)

امام(عج) در توقیع معروف خود به شیخ مفید (ره) مى‌نویسد: «اگر شیعیان ما که خداوند بر انجام طاعت موفقشان بدارد، در وفا کردن به عهد ما همدل بودند مبارکی ملاقات ما از آن ها به تأخیر نمی افتاد.»

برای تحقق ظهور به‌عنوان حکومت عدل جهانی، طبق راوایات وارده از اهل بیت علیهم السلام چهار شرط لازم است:

١. وجود رهبر جهانى

٢. برنامه و استراتژى حرکت و حکومت

٣. یاوران

۴. پذیرش جهانی(۱)

۱. وجود رهبر جهانى

رهبر انقلاب عظیم انقلاب امام مهدی (عج)، بزرگ مردی از دودمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و سلسله نورانی امامت است که در دامان ولایت پرورش یافته و وارث علوم انبیا و آگاه به قرآن و معارف دین است. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) در بیانی فرمود: «مهدی این امت از ما است، کسی که زمین را از قسط و عدل پر می‌کند همان‌گونه که از جور و ظلم پر شده است.»(۲)

٢. برنامه و استراتژى حرکت و حکومت؛

برنامه آن حضرت بر اساس روایات، پس از دعوت به راستی، حرکت مسلحانه تا نابودی کامل شرک و کفر و فساد است. به عبارت دقیق‌تر، حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) هنگام ظهور، ابتدا مردم را دعوت به دین حق و امامت خویش می‌کند و اگر کسی مخالفت کرد و خواست به راه شرک و کفر و تباهی ادامه دهد، حضرت با وی مقابله می‌کند. این روش بر گرفته از قرآن است.

برنامه حضرت در بخش دوم نیز بر اساس عمل به کتاب خدا و سنت پیامبر است. قانونی که از طرف خالق و پروردگار انسان فرستاده شده و تضمین‌کننده سعادت دنیایی و آخرتی او است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در بیانی فرمود: «سیره و سنت او، سنت من است. مردم را بر دین و آیین من به پا خواهد داشت و آنان را به کتاب پروردگارم دعوت می‌کند.»(۳)

۳. یاوران

از شرایط و زمینه‌هاى حکومت که نیاز به تحقق دارد، وجود یاوران لایق است. براى تحقق حکومت عدل جهانى،یاوران حضرت،از نظر کمى(تعداد)و کیفى(اوصاف و ویژگى‌ها)، باید به گونه‌اى باشند که بتوانند حاکمیت دنیا ى بزرگ حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشّریف را عهده‌دار شوند.

از نظر کمى(تعداد)،چنان‌که در بعضى از روایات آمده،تعداد یاوران حضرت ٣١٣ تن هستند که مقصود هسته مرکزى یاوران است. در روایات دیگر به حلقه‌هاى بیشترى از یاوران حضرت اشاره شده که گرد هم خواهند آمد.(۴)

در حدیثی از مفضل بن عمر نقل شده است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود: «وقتی از طرف خداوند به امام(عج) اذن ظهور داده شد،خدا را به اسم عبری‌اش می‌خواند. آن گاه برایش سیصد و سیزده صحابی برگزیده می‌شود که هم چون ابرهای پراکنده پاییزی‌اند. آنها فرماندهان و پرچم داران سپاه حضرت می باشند. برخی از ایشان شبی از بستر خود جدا می‌شوند و صبحگاهان در مکه خواهند بود و بعضی دیگر در روز روشن در میان ابرها سیر می‌کنند و اسم آنها و پدرشان و مشخصات ظاهری آنها معلوم است.( ۵)

در حدیث دیگری از قول آن حضرت که شیخ صدوق به سند خود از ابو بصیر آورده است،مردی کوفی از امام صادق علیه السّلام پرسید: «چند نفر با قائم قیام خواهند کرد؟ چه برخی می‌گویند شمار آنها به تعداد جنگجویان بدر است. یعنی سیصد و سیزده نفر.» حضرت فرمود: او جز با گروه نیرومندان (اولوا القوه) قیام نخواهد کرد و آنها کمتر از ده هزار نفر نیستند.( ۶)

از نظرکیفى(اوصاف و ویژگى‌ها)،ویژگی کلی یاران امام (عج) به این صورت است:

«یاران مهدی (عج)، مرزبان دین خدایند و حافظان حدود او. در اجرای فرمانهای حق، سخت و پی گیر و استوارند و در انجام دستورها و وظیفه ها، دستخوش احساسات و دوستیهای بی مورد واقع نمی شوند. قدرت و حشمت آنان را مغرور نمی کند و سنگدلی دشمنان، ایشان را به افراط نمی کشاند. جنگهای مهیب و دشواریهایی نبرد، آنان را در عبادت سهل انگار نمی کند و تهی دستی ایشان را به مال اندوزی و تجاوز وا نمی دارد. نخستین شرط بیعت امام با یاران، حافظت حدود خدا است.»(۷)

«از ویژگیهای بارز همراهان مهدی(عج)، ایثار و مواسات است. وحدت مقصد و اخلاص نیت، دلهایشان را با هم پیوند داده و یار و غمخوار یکدیگرند. آنان برای یکدیگر خود را به رنج افکنند و در بهره گیری از زیباییهای زندگی، دیگران را بر خود پیش دارند و باید چنین باشند. پیروزی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و سلم در گرو یاران ایثارگر و فداکار بود و همه قیامهای اصلاحگرانه تاریخ اسلام از چشمه مواسات بهره گرفت. از آن سو، از عوامل خانه نشین شدن امامان، اندک بودن یاران موافق و فداکار بوده است.»(۸)

۴- پذیرش مردم

یکی دیگر از شرایط یک انقلاب و تحقق آن، پذیرش مردمی است. باید مردم رهبر انقلاب و برنامه‌های او را واقعاً پذیرا باشند. در غیر این صورت، حرکت انقلاب به سرانجام مطلوب نخواهد رسید.

انقلاب امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیز این شرط را لازم دارد. مردم باید به حدی از رشد و آگاهی رسیده باشند که پذیرای حرکت اصلاحی و قیام بزرگ منجی عالم بشریت باشند، تا هنگام قیام، او را پذیرفته و برای تحقق اهداف و برنامه‌های او همکاری کنند. (۹)

زیرا سنت الهى بر این است که در صورت آمادگى بندگان،لطف و عنایت خود را از آنان دریغ نکند.ضمن این‌که هیچ‌گاه این امر اجبارى نیز نخواهد بود؛بلکه وعده‌هاى الهى در صورت انتخاب و اختیار مردم تحقق خواهد یافت. چنانکه در آیه ۱۱سوره رعد می فرماید: «ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم»؛ خداوند، سرنوشت قومی را تغییر نمی دهد، مگر آن که آنان، آنچه را در خودشان است، تغییر دهند.

«در منابع دینى به منظور ایجاد چنین آمادگى و گسترش آن،ائمه علیهم السّلام به جامعه شیعى توصیه کرده‌اند که در عصر غیبت،همواره حالت انتظار و آمادگى براى ظهور و یارى آن حضرت را داشته باشند و زمینه‌هاى دعوت و استقبال از ایشان را در جامعه پدید آورند.به همین جهت در فرهنگ شیعى،عصر غیبت را«عصر انتظار»به حساب مى‌آورند.(۱۰)

امام سجاد علیه السّلام مى‌فرماید:« مردمى که در زمان غیبت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشّریف به سر مى‌برند و معتقد به امامت وى هستند و خود را آماده ظهور او کرده‌اند،بهتر و شایسته‌تر از مردم هر زمان دیگرند.»(۱۱)

«این برترى و فضیلت با توجه به شرایط خاص زمانى عصر غیبت است که وظایف ویژه‌اى را بر عهده شیعیان مى‌گذارد،زیرا در چنین موقعیتى،ثبات قدم در راه آن حضرت و دفاع از مکتب تشیع کارى دشوار است.رسالت مهم شیعه در این دوران اولا:معرفت صحیح به آن حضرت و ترویج آن و ثانیا:عمل به وظایف و تکالیف فردى و اجتماعى و دورى از گناه و آلودگى به فساد است،زیرا هم‌چنان‌که عمل به احکام دینى و اجراى امر به معروف و نهى از منکر در اصلاح جامعه و زمینه‌سازى براى ظهور حضرت موثر است،گناه و آلودگى به فسادهاى اخلاقى،سیاسى و اجتماعى نیز ظهور حضرت را به تأخیر انداخته،محرومیت جامعه از ایشان را بیشتر مى‌کند.»(۱۲)

امام (عج) در توقیع معروف خود به شیخ مفید (ره) مى‌نویسد:

«اگر شیعیان ما که خداوند بر انجام طاعت موفقشان بدارد، در وفا کردن به عهد ما همدل بودند مبارکی ملاقات ما از آن ها به تأخیر نمی افتاد و سعادت دیدار همراه با معرفت ما به سوی آن ها می شتافت. پس ما را از آن ها پوشیده نمیدارد مگر همان چیزها یی که از آن ها به ما می رسد و ما دوست نداریم و از آن ها انتظار نداریم.»(۱۳)

هرچند« ظهور تنها و تنها با اراده الهی رقم می خورد، اما خداوند ممکن است متناسب با اعمال اختیاری بندگان، در زمان ظهور امام عصر(علیه السّلام) تعجیل یا تأخیر نماید. »(۱۴)

منابع:

۱-مهدویت،پرسش ها و پاسخ ها،ص۱۶۷

۲- آفتاب مهر،۱۵۷

۳- همان،۱۵۸

۴-مهدویت،پرسش ها و پاسخ ها ص۱۶۸

۵-ترجمه تاریخ مابعداز ظهور ص۲۳۸به نقل از غیبت نعمانی ص۱۶۹

۶-همان ص۲۳۱ به نقل از کمال الدین شیخ صدوق(نسخه خطی)

۷-چشم به راه مهدی(عج)ص۳۸۳

۸- همان ص۳۸۱

۹- آفتاب مهر،۱۵۸

۱۰-مهدویت،پرسش ها و پاسخ ها ص۱۷۵

۱۱-بحارالانوارج۵۲ ص۱۲۲

۱۲- مهدویت،پرسش ها و پاسخ ها ص۱۷۶

۱۳- الزام النّاصب،ص ١٣۶؛یوم الخلاص،ص ١۶١

۱۴- بنی ‌هاشمی، محمد – راز پنهانی و رمز پیدایی،۳۷۶