موضوع : تولید ملی و حمایت از اقتصاد

پژوهشگر: رحيم روحبخش

چکيده: آغاز رسمي کشف حجاب در 17 دي ماه 1314 شمسي به عنوان يک واقعه مهم در تاريخ معاصر کشور محسوب ميشود. تاکنون در اندک پژوهشهاي انجام شده، برخي ابعاد و زواياي اين واقعه مورد بررسي قرار گرفته است، ولي درباره پيامدهاي اجتماعي و به خصوص اقتصادي آن پژوهش مستقلي صورت نگرفته است. اين نوشتار بر آن است که با استناد به حجم انبوه اسناد منتشر شده، اين ابعاد از واقعه کشف حجاب را مورد بازکاوي قرار دهد.

چنين به نظر ميرسد که لباس مردمان هر کشور معرف هويت و فرهنگ آن کشور است. در کشوري مثل ايران که دين در تمام ابعاد زندگي مردم حضور و نمود دارد و جانمايه فرهنگ را نيز تشکيل ميدهد، لباس و نوع پوشش نيز از اين مؤلفه تأثير عميقي ميپذيرد. از اين رو صيانت از اين ارزش و هنجار اجتماعي داراي بعد ملي و ديني است. مقاومت تودهها در قبال تغيير پوشش در دوره رضا شاه بيانگر تعميق اين هنجار در جامعه و تقيدات مردم به سنن ملي و مذهبي ميباشد.

رضاشاه در جريان مدرن سازي کشور، در صدد برآمد اين حوزه از فرهنگ و سنت جامعه را نيز متحول سازد. او تصور ميکرد که با تغيير پوشش ميتواند گامي اساسي در راه تجددگرايي مردم ايران بردارد و در همين راستا به موازات برخي اقدامات ديگر نظير تأسيس نهادها و مراکز نوين و مقابله با سنتها، دستور داد که تغييراتي نيز در پوشش مردم صورت گيرد.

موضوع : تولید ملی و حمایت از اقتصاد

جریان تکاملی علم اقتصاد، حاکی از تلاش اقتصاددانان هر عصر و زمانه در واکنش به اوضاع اقتصادی حادث و نظریه پردازی برای علت یابی آن است. فربهی علم اقتصاد و شکل گیری دیدگاه های نظری متفاوت و بعضاً متعارض در زمینه ی مسایل اقتصادی ناشی از طی چنین روندی بوده است؛ به گونه ای که انبان غنی و گران سنگی را برای طالبان این علم و بهره گیری از آن در برخورد با شرایط اقتصادی فراهم آورده است. واکاوی این بحث و مدعا خود فرصت دیگری را می طلبد، اما آن چه انگیزه ی نوشتن این مقال شد نوعی واکنش به وضعیت کنونی اقتصاد کشور و تحلیل این رخداد است که عنوان "تأثیر عامل های روانی بر اوضاع کنونی اقتصاد ایران" را بر آن نهادم (همانند نظریه ی انتظارات که به ویژه در زمینه ی انتظارات تورمی و تأثیر گذاری آن در رفتار فعالان اقتصادی ارایه شده است)، به امید آن که بتواند در تحلیل و تعلیل وضعیت موجود اقتصادی و نحوه ی مواجهه با آن، یاری گر آنانی باشد که نگران اوضاع کشورند و می خواهند راه های عبور از آن را دریابند. همین جا متذکر شوم که الهام بخش من در نوشتن این مقال، مطالعه ی کتاب "کلیات علم اقتصاد"، نوشته ی "دکتر باقر قدیری اصلی" بوده است.این روزها در حالی که فصل چهارم این کتاب، ذیل عنوان "پول" را مطالعه می کردم، شباهت عجیبی بین مباحث طرح شده در این فصل، درباره ی نظریه ی مقداری پول و سطح عمومی قیمت ها (رابطه ی میزان نقدینگی و تورم) و شرایط جاری در ایران دیدم. از جمله مباحثی که در این باره آمده است؛ نظریه ی روانی آفتالیون (استاد اقتصاد دانشگاه پاریس) در تبیین عدم کفایت نظریه ی مقداری پول برای توجیه تورم است. به نقل از این کتاب: "آفتالیون در مواجهه با واقعیات متوجه شد که در بسیاری از موارد، قیمت ها دقیقاً با تغییرات نسبی مقدار پول تغییر نمی کنند. سرعت جریان پول و تغییر درآمدها نمی تواند توجیه صحیحِ وضع های غیرعادی باشد. مثلاً در آلمان (۱۹۲۳) قیمت ها ساعت به ساعت افزایش می یافت و درآمدها نمی توانست به آن سرعت افزایش یابد و اگر خریداران ساعت به ساعت تقاضای خود را افزایش می دادند، انگیزه ی آن ها نمی توانست همان باشد که نظریه ی درآمد ارایه کرده است.

موضوع : تولید ملی و حمایت از اقتصاد

مطالعات و تحقیقات انجام شده نشان می دهد که روند توسعه کشورهایی که از منابع طبیعی غنی و سرشار بهره مند نبوده اند به ویژه در چهار دهه اخیر در مقایسه با کشورهایی که از این منابع برخوردار بوده اند به مراتب بهتر و سریع تر بوده است . مقایسه وضعیت کشورهایی همچون کره جنوبی، مالزی و ترکیه با کشورمان در سال های دهه پنجاه شمسی و هم اکنون به خوبی می تواند شاهدی براین مدعا باشد و اینکه کشور ما به رغم بهره مندی حدود ۱۰۰۰ میلیارد دلار از درآمد نفت طی این مدت نتوانسته است پابه پای این کشورها راه توسعه را بپیماید به گونه ای که میزان تولید ملی و درآمد سرانه این کشورها که درآن سال ها کمتر از ایران بود، هم اکنون به بیش از دو تا چهار برابر ایران افزایش یافته است و این کشورها در مسیر توسعه همچنان پیشتاز بوده و بر دامنه فاصله شان با ایران افزوده می شود.
نویسنده بر متفاوت بودن موقعیت جغرافیایی و نوع حکومت و ساختار اجتماعی و اقتصادی و ویژگی های رفتاری و... هریک از این کشورها و تحولات درونی آنها وقوف دارد اما براین نظرم که هرگز نمی توان متفاوت بودن راه طی شده در این کشورها را با ساده سازی موضوع به این تفاوت ها تقلیل داد، چراکه در مورد سه کشور کره جنوبی، مالزی و ترکیه ( و بسیاری کشورهای دیگر ) به رغم وجود این تفاوت ها راه طی شده توسعه با سرعت مناسب به پیش رفته است اما در مورد کشور ایران (و برخی کشورهای دیگر برخوردار از منابع غنی طبیعی) این اتفاق نیفتاده و سرنوشت توسعه کشور درگیرودار ناشی از برخورداری از درآمد نفت و چگونگی استفاده از آن درمانده است و همچنان ما اندرخم کوچه توسعه وامانده ایم حال سوال اصلی و مهم این است که چرا ما با وجود این درآمد و بهره مندی عظیم از پیمودن راه توسعه وامانده ایم؟

موضوع : تولید ملی و حمایت از اقتصاد

از خرداد سال ۱۲۸۷ یعنی درست ۱۰۰ سال پیش که نخستین چاه به نفت رسید، تاکنون این ماده سیاه رنگ و ارزشمند به یکی از تاثیرگذارترین مولفه های سیاست ، اقتصاد و فرهنگ ایران تبدیل شده است . برای شناخت نقش حیاتی نفت در زندگی مردم ایران ، موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی ، موسسه مطالعات بین المللی انرژی و قطب علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی ، در نظر دارند به مناسبت صد سالگی کشف و استخراج نفت در ایران ، همایش بین المللی صد سال نفت در ایران را آبان ماه سال جاری برگزار کنند . نخستین پیش همایش «همایش بین المللی صد سال نفت در ایران» در قالب سمینار یک روزه در دانشگاه شهید بهشتی با حضور دکتر داود هرمیداس باوند ، دکتر داریوش رحمانیان و دکتر محمدباقر حشمت زاده و با موضوع «نفت و تحولات سیاسی تاریخ معاصر ایران» برگزار شد . نخستین سخنران ، دکتر مسعود غفاری دبیر علمی سمینار بود که در سخنان کوتاهی چهار دوره تاریخی برای نفت درایران ذکر کرد . درسخنان دکتر غفاری از آغاز دوره اول یعنی «عصر امتیازات نفتی» تا انتهای دوره چهارم که «عصر بازگشت یا واقعیت های جدید» نامگذاری کرده است نوعی بازتولید سیاست های گذشته در اقتصاد نفتی مورد توجه قرار گرفته است .این نوع سازماندهی مفهومی و تئوریزه سازی را قبلا خانم کرین برینتون نیز درباره توضیح و تبیین و کالبد شکافی چهار انقلاب بزرگ دنیا یعنی انقلاب های آمریکا ، انگلیس ، فرانسه و روسیه مورد توجه قرار داده است . شیوه بررسی دکتر غفاری دارای این ویژگی است که عاری از بایدهای مبتنی برنگاه های ایدئولوژیک به اقتصاد و سیاستگذاری های ناشی از آن است و بیش تر سعی دارد رویدادها و تحولات تاریخی شده وبه تاریخ پیوسته را مورد ارزیابی قراردهد . به عبارت دیگر شرح و بیان چهار دوره از تحولات سیاسی ایران از منظر اقتصاد تک محصولی مبتنی بر نفت ، به عنوان متغیر مستقلی که همه عرصه ها ی سیاسی ، فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی و داخلی وخارجی را تحت تاثیر قرار داده است. متن سخنان دکتر غفاری از نظر خوانندگان گرامی می گذرد :

موضوع : تولید ملی و حمایت از اقتصاد

سخن گفتن از اقتصاد «جنگ بی پایان» بدین معنی است، که به دو سؤال مختلف پاسخ داده شود:

۱) چه اقتصادی لازم است تا چرخ یک «جنگ بی پایان» را به حرکت درآورد؟

۲) جنگ «بی پایان» بر چه وضعیت اقتصادیی دلالت می کند؟

به سؤال نخست، همۀ منتقدان سیاست خارجی جدید ایالات متحده پرداخته اند، هنگامی که تأکید می کنند که امروزه تلاش های جنگ افروزانۀ ایالات متحده از نظر اقتصادی در درازمدت پایدار نخواهد بود.۱ این ارزیابی بر یک اختلاف اساسی بین جنگ ویتنام با جنگ عراق تأکید دارد: با وجود آن که ایالات متحده در زمان جنگ ویتنام یک قدرت اقتصادی برتر بود (در ارتباط با تولید، موازنه تجاری و غیره)، اما امروزه دیگر این چنین نیست. از دید مطلقاً اقتصادی، ایالات متحدۀ آمریکا قادر به استقرار درازمدت نیروهای نظامی خود در عراق نخواهد بود؛ از دید عام تر، آن ها نه از عهدۀ هزینۀ حضور مستقیم نظامی در بخش های وسیعی از جهان و نه مخارج هنگفت تسلیحاتی، بیش از این بر نخواهند آمد.۲ از این منظر (هم و قبل از هر چیز)، امپریالیسم ایالات متحده به خاطر دلایل اقتصادی شکست خواهد خورد.