بسم الله الرحمن الرحیم

"الحمدلله و صلی الله علی رسوله المصطفی و اهل بیته الطیبین الطاهرین"

پیش از شروع بحث لازم است‏به این سؤال که: آیا امام، این منادی وحدت میان طبقات و قشرهای اجتماعی، خود به اندیشه قشربندی و طبقات اجتماعی به عنوان مقولات فکری معتقد بوده است‏یا خیر؟ پاسخ داده شود; بدیهی است امام به تحلیل طبقاتی یا نگرش تعیین کننده در مورد قشربندی اجتماعی اعتقاد و تعهدی نداشت; لیکن آیا این عدم وابستگی، به معنای فقدان هرگونه تصور و اندیشه درباره گوناگونی طبقات جامعه و شکافهای اجتماعی در نزد امام است؟ غیرممکن بود امام (ره) رهبر یک انقلاب اجتماعی تمام عیار در "ایران" باشد، بدون آنکه جامعه ایرانی را به خوبی بشناسد و نمی‏توانست جامعه ایرانی را بشناسد، مگر آنکه ادراک و تصورات صحیحی در مورد شکافها، گوناگونیها و ساختارهای سلسله مراتب در این جامعه داشته باشد; پس باید گفت‏با توجه به آنچه در ایران گذشت و با عنایت‏به درک صحیح حضرت امام (س) از مسائل اجتماعی، ایشان جامعه ایرانی را عمیقا می‏شناخت این شناخت در فحوای عمومی کلام حضرت امام نیز قابل درک است. از همین رو، واضح است که از شکافهای این جامعه نیز با خبر بوده است.

این مقاله به کالبدشکافی فرضیه‏های امام و دیدگاههای ایشان درباره طبقات اجتماعی می‏پردازد; اما ابتدا باید تا حدی قابل قبول، از نظریه‏های مختلف درباره سلسله مراتب اجتماعی آگاهی پیدا کنیم:

1- تمهید نظری
به یک معنی شاید بتوان گفت وجود تفاوتها و گوناگونی ظاهری میان انسانها، اراده خداوند است. (1)

وجود تفاوت در درون جوامع بشری و در روابط میان آنها، اگر ذاتی جوامع بشری نباشد، دست کم نشانه‏های آن در کهنترین اقوام بشری ثبت‏شده در تاریخ قابل درک و بررسی است. البته باید گفت تفاوتها در درون جوامع بشری تاریخ مشخصی ندارد و از دیرباز این امر وجود داشته است.

در جامعه‏شناسی، معمولا این نکته در نظر گرفته می‏شود که تفاوتهای اجتماعی، خود را به صورت مرتبه‏بندیها یا قشربندیهای اجتماعی نشان می‏دهند.

جامعه‏شناسان بر حسب سنت، معمولا سه مفهوم عمده برای مرتبه‏بندیهای اجتماعی قائل و طبقه اجتماعی (social class) . از این سه مفهوم، قشربندی اجتماعی که اغلب دو مفهوم دیگر در زیرمجموعه آن قرار می‏گیرند مقامی مرکزی و محوری دارد. اصطلاح قشر (strata) از حوزه مطالعات زمین‏شناسی اقتباس شده است.

الف) قشربندی اجتماعی
معمولا عقیده بر این است که هر جامعه بر حسب شرایط تاریخی، زیستی و روحی‏اش، شکل و نظام خاصی از قشربندی اجتماعی را برای خود ایجاد می‏کند.

برای ظهور نظام قشربندی در جامعه، تحقق دو شرط ذیل لازم است:

1- تفاوتهای تا حدی پایدار میان مردم در برخی زمینه‏ها وجود داشته باشد و یا به بیان دیگر، تقسیم کار قراردادی پدید آمده باشد; مثلا بعضی کشاورز، بعضی صنعتگر و برخی نیز دولتمرد باشند.

2- باید برای وظایف خاصی که به وسیله افراد یا گروههای مختلف انجام می‏گیرد، نظامی از پاداشها وجود داشته باشد (3) . در واقع از آنجا که تحقق این دو شرط ضروری است، پس قشربندیهای اجتماعی نیز به مقام برجسته‏ترین واقعیت زندگی اجتماعی ارتقا می‏یابد. اصولا در تمامی جوامع، گرایشی نسبتا عمومی وجود دارد که گوناگونیهای میان مردم - که از نظر اجتماعی معنی‏دار تلقی می‏شوند - مورد ارزیابی قرار می‏گیرند. این گوناگونیها از متغیرهای فرهنگی، اقتصادی، زیستی و تحصیلی نشات می‏گیرند و سپس در سلسله مراتبی عمودی، گویای موقعیت، ارزش و یا بهره‏مندیهای متفاوت، جایگیر می‏شوند. "قشر"، ترجمان سازمان سلسله مراتب اجتماعی است در این حالت "پایگاه اجتماعی (socialstatvs) " گویای مقام فرد در این سلسله مراتب است. کنش یا رفتار فرد بر طبق هنجارهای (Norms) پایگاه اجتماعی خود، "نقش" (Role) نامیده می‏شود. . . .

اما اگر از تحلیلهای مفهومی بگذریم، عده‏ای از جامعه‏شناسان متاخر همچون و ویلبرت مور (W. E Moore) ، ادعا کرده‏اند کهبرابری در ذات جوامع بشری است و پاداشهای ویژه‏ای که جامعه به اعضایش می‏بخشد، نتیجه کارکردن آنان و ارزش وظایفی است که آنان انجام می‏دهند. انتقادی به این دیدگاه می‏توان کرد و آن این است که دلایل اندکی وجود دارد که نشان دهد افراد دارای مرتبه‏های بالا، شایسته مزایای خود هستند (4) . . .

از قشربندی اجتماعی تا برداشتهای سیاسی فاصله اندکی وجود دارد. جامعه‏شناسان معاصر بر روی نتایج‏سیاسی مترتب بر نظام قشربندی نیز بحث می‏کنند. گرهارد لنسکی (G. Lenski) عقیده دارد که تاکنون تاریخ جوامع بشری، گویای افزایش نابرابری بوده است; اما ظهور جوامع پیشرفته صنعتی، یک انحراف بزرگ و میمنت‏بار از این روند است. لنسکی همچون بسیاری دیگر از جامعه‏شناسان امریکایی معتقد است که توسعه و تکامل ملتهای صنعتی شده، به منزله مقدمه‏ای برای ظهور دموکراسی و برابری در سراسر و سی. رایت میلز (C. Wright mills) اعتقاد دیگری دارند و می‏گویند که رشد جوامع صنعتی موجب ظهور نوع جدیدی از نخبگان قدرت می‏شود - گروهی همبسته; متشکل از مردان تجارت، رهبران سیاسی و فرماندهان ارشد نظامی - که سرنوشت ملتهای جدیدی همچون امریکا را در دست می‏گیرند. (5)

در هرحال، می‏توان پذیرفت که عده‏ای از جامعه‏شناسان امریکایی که آلوین گولدنر (A. Gouldner) وصف حال خوبی از آنان بیان می‏کند (6) ، به دلیل منافع سیاسی خود، حاضر نیستند بپذیرند که اینچنین نظام طبقاتی در امریکا و کشورهای صنعتی شده دیگر وجود دارد.

تحلیل سیاسی قشربندی هر میزان که پراهمیت‏باشد، باز مفهوم و گرایشی در درجه دوم است. در اصل، قشربندی اجتماعی یک واقعیت تام است; کسی خارج ازآن نیست. مردم شاید آن را درک نکنند. اما بی‏شک آن را حس می‏کنند; زندگی آنان از جنبه‏های متعدد وابسته به جایگاه آنان در طریقه قشربندی اجتماعی است. با این حال "قشربندی" همچون اغلب مفاهیم دیگر جامعه‏شناسی، در مقام یک مفهوم، بسیار انتزاعی است; البته جامعه‏شناسان نمی‏پذیرند که مفهومی برای اشاره به حقیقتی تا این اندازه مهم، زیاد انتزاعی باشد; از این رو، آنان اغلب مایلند که اصطلاح "قشربندی اجتماعی" را به تعریفهای عملیاتی (Operational definiyion) و توضیح دقیق مصداقها به مفهومی ملموستر و مستقیما ناظر بر واقعیت، تبدیل کنند. به همین دلیل است که دانشمندان علوم اجتماعی از طریق شاخصهایی همچون: درآمد، تحصیلات، شغل، نفوذ اخلاقی و غیره; به تعیین دقیق جایگاه افراد در نظام سلسله مراتب قشربندی اجتماعی می‏پردازند.

مراحل تکامل تاریخی "قشربندی اجتماعی"
ماهیت قشربندی اجتماعی در هر جامعه به سطح توسعه صنعتی و نیز به چهارچوب فرهنگی خاصی که بر آن جامعه مستولی است، وابسته است. در مقایسه با چهارچوبهای فرهنگی، درجه رشد صنعتی یا ابزاری، مقیاس دقیقتری برای تبیین تاریخی قشربندی اجتماعی است. بر این اساس، اینگونه استنباط شده است که سه دوره تکامل صنعتی در تاریخ جامعه انسانی، انواع قابل درکی از قشربندیهای اجتماعی را پدید آورده است:

1- در دوره "جوامع ساده و اولیه" از روشهای خاص گردآوری غذا و صید برای تداوم زندگی بهره گرفته می‏شود. جوامع بشری در این دوره، سه نوع قشربندی را تجربه کرده‏اند. در ابتدا، قشربندی مبتنی بر اصل برابری گرایی (Eqvalitarianism) بود که ابتدایی‏ترین سازمان سلسله مراتب اجتماعی است و خاص گروههای کوچک انسانی است که صرفا با دست کار می‏کنند. در این گروهها، منابع بر حسب تمایلات و نیازها تقسیم می‏شود. مرحله دوم این دوره، اغتشاش (Anarchy) است. با افزایش تعداد انسانها در اجتماعهای اولیه، غذا به منبعی کم ارزش و کمیاب بدل می‏گردد و به تبع آن، انسانها با تنازع و خشونت‏به گونه عریانتری آشنا می‏گردند. در این دوره، دولت و قواعد عرفی که از خشونت انسانها بر ضد یکدیگر جلوگیری کند، هنوز وجود نداشت.

مرحله سوم پدرسالاری (Paternalism) است. در میان بسیاری از اجتماعهایی که گرفتار کمیابی غذا هستند، یک پدر خانواده از میان پدران دیگر، در رقابتی پیروزمندانه، بر اجتماع مسلط می‏گردد.

بی‏شک این تسلط در آغاز مبتنی بر زور و سپس متکی بر درجاتی از کاریزها و قدرت اقتصادی است.

دوره دوم تکامل تکنولوژیک یا ابزاری، ظهور جوامع کشاورزی است; جوامعی که در آن انسانها به طور عمده از طریق کشاورزی و کار بر روی زمین تامین معاش می‏کنند. این دوره نیز متکی بر سه نوع قشربندی است: برده‏داری; که در آن یک شخص، مالک قانونی شخص دیگر است و می‏تواند او را به خدمت‏خود بگیرد; چیزی که معمولا در هر جامعه کشاورزی وجود داشته است. قشربندی نوع دوم کاست است. طریقه کاست‏بر این فرضیه پوسیده بنا شده است که هر فرد قبل از تولد، از جایگاهی در جامعه برخوردار است که به مرحله‏ای فراتر از آن نمی‏تواند دست پیدا کند و یا به سختی این امر برای او ممکن می‏شود.

قشربندی سوم، طریقه منزلت‏یا شان است که در برخی جوامع کشاورزی ظاهر شده است. در این روش، انسانها از طریق تولد، قدرت نظامی و مالکیت زمین در نظام قشربندیهای اجتماعی جای می‏گیرند. نمونه این نوع قشربندی، جامعه فئودالی اروپاست.

هر یک از این قشربندیهای مختلف تحرک اجتماعی را تا حدودی مجاز می‏دانند. تحرک اجتماعی وضعیتی است که در آن افراد و گروهها می‏توانند از یک قشر اجتماعی که بدان تعلق دارند، به قشر اجتماعی دیگری سقوط و یا صعود نمایند; حتی در جامعه کاست مدار هم، میزانی - هر چند بسیار اندک - از تحرک غیرممکن نیست و این کار از طریق افزایش ثروت، ارتقای تحصیلات و تغییر آداب و رسوم ممکن می‏گردد. در اروپای فئودالی نیز بازرگانان شهرنشین (بورژواها) توانستند بتدریج در نظام قشربندی جامعه فئودالی به مقام بالاتری ارتقاء یابند و پایگاه اجتماعی لردها یا اشراف را به دست آورند.

مرحله سوم از رشد تکنولوژیک، جوامع سرمایه‏داری است. هنگامی که انرژی ماشین جایگزین انرژی انسانی و حیوانی شد و نیروی اصلی برای تولید اقتصادی گردید، مجموعه‏ای از طبقات اجتماعی را در معنای جدید کلمه خلق کرد:

طبقات اجتماعی. با ظهور سرمایه‏داری در قرن نوزدهم، دو طبقه اجتماعی عمده ظاهر شدند: اول سرمایه‏دارها (بورژواها) ; یعنی بازرگانان و کارخانه‏داران یا مالکان ابزار تولید بودند; و دوم، پرولتاریا یا همان دهقانان سابق بودند که در کارخانه‏ها به کار اشتغال داشتند (7) .

با ظهور صنعت‏گرایی، تعدادی فرضیه مختلف درباره نقش این طبقات اجتماعی ظهور کرد. کارل مارکس و فردریش انگلس در کتاب معروف "بیانیه کمونیستی" (ش‏ژزچت ژژخذس‏ذذرح رژژحح‏خذچت) به این بحث پرداختند که منافع بورژوازی و پرولتاریا به نحو بنیادین در مقابل هم قرار دارند. به علاوه این بحث مطرح شد که تضادها در داخل شکل سرمایه‏داری توسعه تکنولوژیکی یا اقتصادی، سرانجام به یک جامعه بدون طبقه منجر می‏شود; یعنی جامعه‏ای که در آن افراد به قدر توانایی خود کار می‏کنند و به قدر نیاز خود دریافت می‏نمایند. . .