|
صرفهجویی و اعتدال به منظور بهرهبرداری كامل از تمامی
نعمتهای جهان و فرآوردههای بشر را «فرهنگ مصرف» مینامیم. بیتوجهی به
فرهنگ صحیح مصرف، میتواند باعث بروز اسراف و اثرات سوء آن در جامعه گردد.
شناخت شیوههای صحیح مصرف و آشنایی اقشار جامعه و بهویژه جوانان با
راههای درست استفاده از سرمایهها، امكانات، لوازم زندگی و...، از جمله
مسائل بسیار مهمی است كه باید در سطحی گسترده و از سوی كارشناسان به آن
پرداخت. اینگونه آموزشها برای القای فرهنگ مصرفِ صحیح به جوانان،
میتواند از راه مدارس، دانشگاهها، مطبوعات، رادیو و تلویزیون و... انجام
شود.
الگوی مصرف در اسلام
الگوی مصرف در اسلام، مبتني بر استفاده بهجا از مواهب الهى، همراه با
قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر است. اسلام با انواع اسراف به مبارزه
برخاسته، پیروان خود را از ارتكاب آن برحذر داشته است تا جایی كه امام
صادق(ع) در مورد كمترین حد اسراف میفرماید: «خداوند میانهروی را دوست
دارد، و اسراف را حتی در دور انداختن هسته خرما ـ كه صلاحیت استفاده را
دارد ـ و نیز در دور ریختن زیادی آب نوشیدنی دشمن میدارد.»[1] امام رضا(ع)
نیز به دور انداختن نیمخورده میوهای اعتراض فرمودند و آن را نكوهش
كردند.[2]
امام خمینی(ره) هم در پاسخ با استفتائی كه از ایشان در این زمینه شده بود،
اینگونه فرمودهاند: «زیادهروی به نحو غیرمتعارف حرام است و چنانچه موجب
اتلاف و ضرر باشد، موجب ضمان است.»[3] در قرآن كريم نيز خداوند در آيات
متعددى، اسراف و اسرافكنندگان را سرزنش كرده، میانهروی و اعتدال و به
عبارتی فرهنگ صحیح مصرف را ستوده است. مثلاً میفرماید: «از نعمتهای خدا
بخورید و بیاشامید و اسراف مكنید كه خدا مسرفان را دوست ندارد».[4]
اسراف و ریشههای آن
اسراف نیز مانند بسیاری از اعمال، برخاسته از ریشهها و عواملی است كه بدون
مبارزه با آنها، حذف آن از زندگی فردی و اجتماعی ممكن نخواهد بود. برای
حذف این رذیله زشت از زندگی و آموختن فرهنگ درست مصرف، ریشههای اصلی آن را
بیان میكنیم.
1. خودنمايى
گاه اتفاق میافتد برخی افراد و بهویژه نوجوانان و جوانان، برای مطرحكردن
خود در بین دوستان، آشنایان یا جامعه، با اسراف و ولخرجی و ریختوپاشهای
نامعقول، در جستوجوی یافتن شخصیتی كاذب برای خود هستند. آنها میپندارند
با این عمل، در اجتماع بهعنوان انسانی دستودلباز و بیاعتنا به ثروت
مطرح میشوند؛ غافل از آنكه در بسیاری از موارد، اینگونه افراد نهتنها
شخصیتی برای خود كسب نمیكنند، بلكه از جمع دوستان و آشنایان نیز طرد
میشوند.
2. تربيت خانوادگى
امام علی(ع)، آن هنگام كه امام حسن(ع) در سالهای نوجوانی و جوانی قرار
داشت، به او فرمود: «همانا قلب جوان همچون زمين خالي از هر بذري است كه
هرچه در آن بپاشى، میپذیرد. پس من به تربیت تو پرداختم پیش از آنكه دلت
سخت شود».[5]
نوجوان و جوان با الگوپذیری از رفتار والدین خود، بسياري از رفتارهاي مثبت و
منفي آنها را در زندگي آيندهاش پياده ميكند و تأثير زيادي از آنها
میپذیرد؛ چراكه یكی از مؤثرترین روشها در تربیت، روش عملی است.
جوانی كه در خانوادهای پرورش یافته كه برای مصرف خود الگوی صحیحی
نداشتهاند و گرفتار اسراف و ولخرجی و زیادهروی در مصرف بودهاند،
خواهناخواه این روش را مانند دیگر رفتار خود، از والدین به ارث میبرد و
در رفتار و كردار و خانواده آینده و محیط اطرافش اعمال میكند؛ مگر آنكه با
علم به زيانهاي اسراف و زيادهروى، این اخلاق خود را تغییر دهد كه البته
چندان ساده نیست.
3. فساد اخلاقى
متأسفانه گاه ديده ميشود برخي جوانان به قانونشكنى، گناه و سركشی خو
گرفتهاند. این گروه، همواره براساس هوا و هوس به دنبال تمایلات افسار
گریخته خود هستند و ازاینرو، سرمایههای مادی و معنوی خود را در راه ارضای
این تمایلات به هدر میدهند و با این كار افزون بر اسراف ـ كه گناهی
نابخشودنی است ـ بهتدریج شخصیت اخلاقی و روحی خود را نیز در جامعه از دست
میدهند و در جادهای رو به نیستی حركت میكنند.
4. تقلید
بسیاری از انسانها و بهویژه جوانان میكوشند زندگی خود را با كسانی كه در
نظر آنها الگوهایی خوب و جذاب هستند، هماهنگ سازند. انتخاب این الگوها اگر
با هدایت عقل سلیم و درایت همراه باشد، سودمند خواهد بود، ولی متأسفانه در
برخی موارد، این انتخاب براساس تعصب، جهل، تمایلات نفسانی و... است و جوان
با تقلید كوركورانه از اين الگوهاي نامناسب، گرفتار اسراف میشود. از
مصداقهاي آن ميتوان تقلید جوانان از برخي قهرمانان ورزشي، ستارههای
سینما و تلویزیون،هنرمندان و... را نام برد. البته در بین این افراد، گاه
الگوهاي خوبي نيز ديده ميشود كه تقلید از آنها ميتواند سودمند باشد.
5. وسواس
وسواس بهعنوان بيماري روانى، یكی از ریشههای اسراف است كه میتواند در
بسیاری از مراحل زندگی نمود پیدا كند. مثل جوانی كه برای خرید لباس، كفش،
ساعت و عینك خود دچار وسواس میشود و درنتیجه انواعی از آنها را تهیه
میكند. یا خانمی كه برای پذیرایی از میهمانانش، چندين نوع غذا تدارك
ميبيند و براي تهيه وسايل زندگى، چیدمان منزل یا خرید لوازم آرایش خود،
دچار وسواس میشود و با خریدهای اضافی گرفتار اسراف میگردد. همچنین كسانی
كه در طهارت، وضو یا غسل گرفتار وسواس هستند و با اسراف در مصرف آب، این
نعمت بزرگ الهی را هدر میدهند.
6. استعمار
دشمنان جامعه ما با پی بردن به تواناییهای بالای جوانان، میكوشند با
مشغول كردن این قشر از جامعه به انواع سرگرمیهای ناپسند مانند فحشا،
اعتیاد، مد و...، و نیز رواج خرافات و مطالب بیاساس و پوچ از تواناییهای
آنها بكاهند. گسترش فرهنگ ولخرجی و اسراف در میان این قشر، حربه بسیار
كارآمدی است كه استعمارگران را در رسیدن به اهداف خود یاری میرساند و گاه
آنها میتوانند با ایجاد این فرهنگ، بازار بسیار مناسبی برای فروش كالاهای
مصرفی خود فراهم كنند و با گسترش روحیه اشرافمنشی و مصرفگرایی و توجه به
امور بیفایده و پرهزینه، جوانان را از توجه به واقعیتهای زندگی بازدارند.
نمونههایی از این امور را ذكر میكنیم: «آمار و ارقام اتحاديه لوازم
آرايشي و بهداشتى، گویای آن است كه ایران از نظر مصرف این مواد، رتبه دوم
در خاورمیانه و رتبه هفتم را در دنیا به خود اختصاص داده است. اين در حالي
است كه 25 تا 30 درصد موارد آرايشي و بهداشتى، به صورت قاچاق و تجارت
چمدانی وارد كشور میشود.»[6] یا این خبر كه «با مصرف 45 هزار تن،
ایرانیها سالانه بیش از پانصد میلیارد تومان آدامس میجوند».[7]
7. ثروت اضافى
گاه اتفاق میافتد كه جوانان عزیز ما با دسترسی به ثروتهای بادآورده،
گرفتار اسراف میشوند و به گمان آنكه اینگونه اسرافها به بنیه مالی آنها
خلل وارد نمیسازد، این روش ناپسند را ادامه میدهند؛ غافل از آنكه چرخ
گردون همیشه بر این منوال نمیگردد و چهبسا اتفاقاتی ناخواسته، مسير زندگي
آنها را تغيير ميدهد و گردبادى، زندگی آرامشان را متلاطم میسازد.
ازاینرو، باید در زمان مُكنت و وسعت به فكر روزگار محنت نیز بود و با
پرهیز از اسراف و تبذیر، روزهای آینده را نیز در نظر گرفت. امام صادق(ع)
میفرماید: «همانا اسراف موجب كاهش و كمبود بركت است».[8]
چو دخلت نیست خرج آهستهتر كن
كه میگویند ملّاحان سرودی
اگر باران به كوهستان نبارد
به سالی دجله گردد خشك رودی (سعدی)
علاج اسراف
برای پیشگیری و درمان این انحراف و ایجاد فرهنگ درست مصرف، راههای
گوناگونی وجود دارد كه به برخی از آنها اشاره میكنیم:
الف) از بین بردن عوامل به وجود آورنده اسراف؛
ب) توجه كافی به زیانهای اقتصادی، اخلاقی، فردی، اجتماعی و نیز كیفرهای
اخروی آن؛
ج) آشنا شدن با تربیتهای معنوی اسلام؛
د) تمسك هرچه بیشتر به قرآن و اهل بیت و الگو قرار دادن زندگی این
بزرگواران و توجه به زندگی رهبران دینی در دورههای معاصر؛
هـ) ایجاد فرهنگی عمومی در بین جوانان كه درآمدهای اضافی آنها به جای هزینه
شدن در تجملات و زرق و برق دنیا، در امور زیربنایی مانند مهارتآموزی،
تأمین مسكن، خرید سهام، فعالیتهای تولیدی، مشاركت در امور عامالمنفعه
و... خرج شود؛
و) جلوگیری از تبلیغ تجملگرایی در تلویزیون، سینما و...؛
ز) جلوگیری از واردات كالاهای غیرضروری و تجملاتی؛
ح) ایجاد فرهنگ سادهزیستی در جامعه و تعریف الگوی مصرف صحیح برای مردم و
بهویژه جوانان؛
ط) كنار گذاشتن زندگی تجملاتی برخی مسئولان؛
ی) برنامهریزی مدیران در سطح كلان برای صرفهجویی هرچه بیشتر در تمام امور
و توجه به ضرورتها و اولویتها و مقدار هزینه و نتیجه طرحها، بهویژه
برای جوانان.
پینوشتها:
[1]. وسائل الشیعه، ج 15، باب 25، ح 2.
[2]. همان، ج 16، باب 69، ح 1.
[3]. استفتائات امام خمینی(ره)، تهران، دفتر انتشارات اسلامى، 1372، چ 1، ص
622.
[4]. اعراف: 31.
[5]. نهجالبلاغه، ترجمه: سيد جعفر شهيدى، تهران، انتشارات علمي و فرهنگى،
1377، چ 12، نامه 31، ص 297.
[6]. سایت تحلیلی خبری عصر ایران،29/5/1387.
[7]. روزنامه سرمایه، ش 444، 11/2/1386، ص 14.
[8]. وسائل الشیعه، ج 15، ص 261.
|